عصر قم - رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی با تأکید بر ضرورت بازخوانی تجربه حکمرانی در جمهوری اسلامی گفت: دستیابی به الگوی مطلوب حکمرانی نیازمند پیوند مبانی الهیاتی و فلسفی با مسائل عینی و میدانی جامعه است.
به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ حجت‌الاسلام والمسلمین محمدتقی سبحانی رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی، در مراسم رونمایی از پوستر نخستین همایش ملی «مسائل الهیاتی حکمرانی در ایران» که امروز، ۲۷ مهرماه، در سالن جلسات مرکز همایش‌های غدیر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم برگزار شد، با اشاره به تفاوت مفهوم حکمرانی و حکومت گفت: واژه حکمرانی که مدتی است در زبان فارسی رواج پیدا کرده، در مقابل واژه حکومت به‌کار می‌رود. این دو واژه درواقع ترجمه دو اصطلاح انگلیسی Government به معنای حکومت و Governance به معنای حکمرانی هستند. نخستین پرسشی که باید به آن توجه کرد، این است که چرا واژه حکمرانی در ادبیات سیاسی و مدیریتی جهان تا این اندازه گسترش پیدا کرده است.
وی افزود: بسیاری تصور می‌کنند حکمرانی نوعی حکومت‌داری یا شیوه‌ای از اداره جامعه براساس الگوهای سنتی است، اما این برداشت می‌تواند خطایی باشد که کاربران فارسی‌زبان و حتی برخی افراد در جوامع غربی را نیز درگیر خود کرده است. واژه حکمرانی از حدود دهه ۱۹۶۰ میلادی متداول شد و از دهه ۱۹۸۰ به‌عنوان اصطلاحی علمی وارد دانشگاه‌های مختلف شد و ادبیات گسترده‌ای درباره آن شکل گرفت. البته تا جایی که اطلاع دارم، این ادبیات در برخی زمینه‌ها هنوز به بلوغ کامل نرسیده است، هرچند از جنبه کاربردی در دانشگاه‌های مختلف به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد.
رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی ادامه داد: واقعیت این است که مفهوم حکمرانی در غرب زمانی مطرح شد که بن‌بست‌های حکومت‌داری به معنایی که در دوران مدرن مطرح بود، به‌تدریج خود را آشکار کرد. نظام مدیریت، چه در سطح فردی و چه در سطح کلان اجتماعی، براساس الگویی که در دوران مدرن حول محور دولت تعریف می‌شد، از قرن بیستم به بعد ناکارآمدی‌ها و دشواری‌های خود را یکی پس از دیگری نشان داد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی اظهار کرد: همان‌طور که می‌دانیم، دولت در تصور مدرن نهادی بود که می‌توانست انسان را به‌طور کامل زیر چتر مدیریت خود قرار دهد و او را در مسیری هدایت کند که دولت‌ها آن را صلاح و مصلحت جامعه می‌پنداشتند. به‌تدریج مشخص شد که نه‌تنها در سطح کلان نمی‌توان انسان را در واحدهای محدود دولت مدرن اداره کرد، بلکه اساساً حکومت‌داری آن‌گونه که تصور می‌شد، فرایندی ساده و بسیط نیست.
حکمرانی اسلامی نیازمند عبور از نگاه صرفاً تکنیکی به اداره جامعه است
سبحانی بیان کرد: این دشواری‌ها و چالش‌های مدیریت کلان، همچنین مسائل مربوط به مدیریت در بنگاه‌ها و نهادهای کوچک‌تر جامعه غربی، این جوامع را به این نتیجه رساند که باید از مفهوم محدود حکومت و حکومت‌داری عبور کنند و انسان و جامعه انسانی را در سطحی وسیع‌تر و در قالب‌هایی پیچیده‌تر مورد توجه قرار دهند و برای اداره آن‌ها به اندیشه‌ورزی بپردازند.
وی با اشاره به تحولات مفهوم حکمرانی در چند دهه گذشته گفت: مفهوم حکمرانی در طول این چند دهه تنوع گسترده‌ای پیدا کرده است، اما نکته مهم برای بحث ما این است که بررسی متخصصان در ادبیات حکمرانی نشان می‌دهد هرچه زمان گذشته، این مفهوم عمیق‌تر، دقیق‌تر و پیچیده‌تر شده است. به‌تدریج، حکمرانی از تلقی‌های ساده و تکنیکال به‌عنوان یک روش یا فرایند فاصله گرفته و امروز این دیدگاه مطرح است که حکمرانی دارای بنیادهای فلسفی و الهیاتی است؛ بنیادهایی که رویکرد انسان و جامعه انسانی را تنظیم می‌کنند.
رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی افزود: امروزه بسیاری از نظریه‌پردازان حوزه‌های اجتماعی و فلسفی، چارچوب‌های نظری متفاوتی برای حکمرانی ارائه کرده‌اند و تقریباً هر مکتبی براساس دیدگاه خود درباره انسان‌شناسی و هستی‌شناسی، الگو و طرح کلانی برای حکمرانی خوب در جامعه مطرح می‌کند.
وی تصریح کرد: در جامعه ایران، این پرسش فلسفی و الهیاتی باید عمیق‌تر و دقیق‌تر مطرح شود. اگر غرب صرفاً در جریان تحولی از دوران مدرن به پسامدرن، به‌تدریج به مفهوم حکمرانی رسیده است، جامعه اسلامی ما از اساس با مبنایی متفاوت در شناخت انسان و اداره جامعه آغاز کرده است. یکی از مدعیان اصلی این تحول در نگاه به انسان، انقلاب اسلامی ایران و جمهوری اسلامی است که در دنیای امروز مدعی ارائه نگاهی نو و عمیق به انسان و ابعاد وجودی اوست.
سبحانی با اشاره به بررسی مطالعات مربوط به حکمرانی و نحوه مواجهه سیاستمداران با این مفهوم گفت: در این بررسی‌ها با یک چالش و نقص بزرگ مواجه شدیم و همین کاستی، انگیزه اصلی برگزاری همایش الهیات و حکمرانی شد. مسئله این است که گاهی حکمرانی به‌صورت ساده و در سطوح نازل مورد توجه قرار می‌گیرد یا با نگاهی تک‌بعدی با آن مواجه می‌شویم.
وی ادامه داد: به اعتقاد من، امروز دو گروه عمده در ایران موضوع حکمرانی را پیگیری می‌کنند که هر دو، با وجود تلاش‌های مناسب و درست، با ضعف‌هایی روبه‌رو هستند. گروه نخست عمدتاً کارگزاران و سیاستمداران هستند که حکمرانی را یک تکنیک، فرایند یا الگو برای اداره جامعه می‌دانند و آن را صرفاً در بستر مناسبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بررسی می‌کنند.
.
.
رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی افزود: گروه دوم تلاش می‌کنند نگاهی عمیق‌تر، ارزشی‌تر و مکتبی‌تر به حکمرانی داشته باشند، اما تصور می‌کنند برای شکل‌گیری حکمرانی اسلامی، کافی است مسئله فقه حکومتی یا نظام‌های فقهی را وارد حکومت کنیم. در حالی‌که حکمرانی اساساً مقوله‌ای متفاوت و عمیق‌تر است و ما را با مسائل تازه‌ای از جنس الهیات و فلسفه مواجه می‌کند.
وی بیان کرد: حل مسئله حکومت و اداره دولت و همچنین یافتن الگوهای جدید برای مدیریت مؤسسات و بنگاه‌ها، که امروزه از آن‌ها با عنوان حکمرانی یاد می‌کنیم، در نظام اسلامی به چارچوب‌سازی و بنیان‌سازی دقیق نیاز دارد. امروز بارها از نظام بوروکراسی و دیوان‌سالاری غرب و نگاه سکولار این جوامع به انسان در نظام حکومت و اداره انتقاد می‌کنیم، اما گاهی به این نکته توجه نداریم که نگاه سکولار و مادی به مسائل انسانی، ریشه در مبانی و بنیادهایی دارد که دولت مدرن براساس آن‌ها شکل گرفته است.
سبحانی تأکید کرد: از این‌رو، اگر نتوانیم ضلع مهم و به تعبیری ضلع سوم حکمرانی، یعنی الهیات، را به‌درستی بشناسیم و در ساختار نظری حکمرانی جایگاه مناسبی برای آن تعریف کنیم، نمی‌توانیم به الگوی مطلوبی برای اداره جامعه دست پیدا کنیم.
وی با اشاره به انتخاب تجربه جمهوری اسلامی به‌عنوان محور همایش گفت: در این همایش، موضوع تجربه جمهوری اسلامی در چهار دهه گذشته را مورد توجه قرار داده‌ایم. اعتقاد ما این است که تجربه کارگزاری و مدیریت در جمهوری اسلامی طی پنج دهه گذشته، آکنده از تجربه‌های غنی و قابل استفاده برای بازخوانی است و در عین حال، چالش‌های عمیق و دشواری‌های جدی نیز در این مسیر وجود داشته است. امروز بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی تجربه‌های میدانی حکومت‌داری در جمهوری اسلامی نیاز داریم.
رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی تأکید کرد: معتقدم جامعه اسلامی ما به مرحله‌ای از بلوغ رسیده است و جهان پیرامونی ما نیز با شرایط و تمایزهایی مواجه شده که می‌تواند زمینه‌ساز تجربه‌کاوی‌های جدی باشد. بارها تأکید کرده‌ایم که علوم از دل بازخوانی تجربه‌ها و واقعیت‌های میدانی نیز شکل می‌گیرند، نه صرفاً از کتابخانه‌ها و محیط‌های آکادمیک. الگوهایی که امروز در دنیا تحت عنوان الگوهای حکمرانی مطرح می‌شوند، در بستر واقعیت‌های عینی شکل گرفته‌اند.
وی افزود: ما نیز در چهار دهه گذشته با واقعیتی پرتنش، همراه با فراز و نشیب‌ها و درگیری‌های متعدد مواجه بوده‌ایم. این تجربه‌ها می‌توانند مواد و زمینه‌های مناسبی برای مطالعات حوزه حکمرانی سیاسی، اقتصادی و فرهنگی باشند. بنابراین، لازم است این تجربه‌ها به‌صورت دقیق بررسی و بازخوانی شوند تا بتوان از آن‌ها برای شناخت مسائل و طراحی الگوهای متناسب با شرایط جامعه بهره گرفت.
سبحانی با اشاره به تحولات جهان معاصر اظهار کرد: جهان امروز در حال گذر از تحولات تاریخی و عبور از یک پیچ مهم تاریخی است؛ شرایطی که ضرورت حضور و نقش‌آفرینی اندیشه اسلامی را دوچندان می‌کند. شاید هیچ‌گاه در تاریخ معاصر، حاکمان غربی با این شکل و شدت، چهره‌ای از غرب را به نمایش نگذاشته بودند که امروز شاهد آن هستیم. حتی یک دهه گذشته نیز تصور چنین شرایطی برای بسیاری دشوار بود، اما امروز حتی روشنفکران غربی نیز به این نکته توجه پیدا کرده‌اند که امتداد و استمرار حاکمیت جهانی براساس الگوی گذشته امکان‌پذیر نیست.
وی ادامه داد: کسانی که دنیای مدرن را ساخته و پرداخته‌اند، خودشان در حال عبور از شرایط جدید هستند. این وضعیت برای ما هم فرصت ایجاد می‌کند و هم تهدید. فرصت از این جهت که می‌توانیم در بستر تحولات موجود جهانی، ایده‌ها، طرح‌ها و الگوی خودمان را بر پایه اندیشه نوین اسلامی در زمینه مدیریت انسان و جامعه به جهان عرضه کنیم.
رئیس قطب تعمیق باورهای دینی دفتر تبلیغات اسلامی افزود: امروز زمینه و مخاطبان گسترده‌ای برای شنیده شدن سخنان جدید درباره الهیات و دیدگاه‌های مبتنی بر انسان و دین وجود دارد. نباید این فرصت را فراموش کنیم و لازم است از آن استفاده کنیم. در مقابل، تهدید دنیای امروز این است که اگر نتوانیم در حاکمیت نظام اسلامی خود، الگویی درست و مبتنی بر ارزش‌ها و اصول اسلامی و انسانی بنا کنیم، ممکن است ما نیز در موج و سیل بنیادین تحولات مدرن گرفتار شویم.
وی با بیان اینکه همایش الهیات حکمرانی می‌تواند آغاز مسیری تازه باشد، گفت: این همایش از یک‌سو سرآغاز حرکتی برای بررسی موضوع حکمرانی و از سوی دیگر، نقطه‌ای برای تأمل و بازخوانی جدی گذشته و آسیب‌شناسی مدیریت در جمهوری اسلامی است.
سبحانی تصریح کرد: عناوین این همایش حاصل اندیشه‌ورزی شمار زیادی از استادان و فضلای این حوزه طی یک سال گذشته است. تلاش کردیم به عناوینی دست پیدا کنیم که کاملاً واقعی باشند و صرفاً به موضوعات انتزاعی نپردازند. محورهای انتخاب‌شده دقیقاً ناظر به مشکلاتی هستند که مدیران و مجموعه‌های داخلی و خارجی ما طی چند دهه گذشته با آن‌ها درگیر بوده‌اند؛ از حوزه اقتصاد گرفته تا مدیریت سیاسی و چالش‌های فرهنگی.
وی در پایان تأکید کرد: باور ما این است که اگر تجربه‌اندوزی به‌درستی انجام شود و بازخوانی و بازسازی حکمرانی در ایران بخواهد مسیر صحیحی را طی کند، باید دو رویکرد را با یکدیگر تلفیق کنیم. از یک‌سو، لازم است نگاه کلان‌نگر و مبتنی بر الهیات داشته باشیم و از سوی دیگر، به مسائل عینی، جزئی و روزمره جامعه توجه کنیم. تلفیق این نگاه عمیق و کلان‌نگر الهیاتی با مسائل واقعی و میدانی جامعه است که می‌تواند افق جدیدی در الگوهای حکمرانی در ایران ایجاد کند.
..........................
پایان پیام