عصر قم - استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه قم با تبیین ابعاد علمی، معنوی و سیاسی شخصیت علامه حسن‌زاده آملی، بر ضرورت پیوند علوم عقلی با تهذیب نفس تأکید کرد و با نقل خاطراتی از ارادت ویژه علامه به امام شهید، از جامعیت شخصیتی سخن گفت که علم، سلوک معنوی و مسئولیت‌پذیری اجتماعی را در کنار هم داشت.
به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ آیت‌الله حسن رمضانی در نشست خبری همایش بزرگداشت پنجمین سالگرد ارتحال علامه حسن‌زاده آملی، با اشاره به جامعیت علمی و معنوی این عالم برجسته، اظهار داشت: شخصیت علامه حسن‌زاده آملی در محیط‌های حوزوی و دانشگاهی جایگاهی ممتاز دارد و معرفی ابعاد گوناگون زندگی او می‌تواند زمینه‌ای برای الگوبرداری علمی و معنوی نسل جدید باشد.
وی با بیان اینکه علامه حسن‌زاده آملی در طلب علم و معرفت جدیت کم‌نظیری داشت، به یکی از سروده‌های وی اشاره کرد و گفت: آن مرحوم در مسیر دانش‌اندوزی چنان اهتمامی داشت که علم و معرفت را محور زندگی خود قرار داده بود.
آیت‌الله رمضانی افزود: علامه در کنار جایگاه علمی، در عرصه سیر و سلوک نیز اهل تلاش و مجاهدت عملی بود؛ ازاین‌رو بزرگداشت شخصیت‌هایی همچون ایشان نباید تنها به برگزاری مراسم محدود شود، بلکه باید به فرصتی برای شناخت اندیشه‌ها و بهره‌گیری از سیره آنان تبدیل گردد.
علوم عقلی؛ راهی برای فهم عمیق‌تر معارف دینی
این استاد حوزه علمیه قم با اشاره به یکی از محورهای میزگرد علمی همایش با عنوان «امام شهید؛ علوم عقلی و عرفان اسلامی»، ضرورت توجه به فلسفه و عقلانیت در حوزه‌های علمیه را مورد تأکید قرار داد و اظهار داشت: گاهی در فضای حوزوی درباره علوم عقلی برداشت‌هایی مطرح می‌شود که می‌تواند طلاب را نسبت به فلسفه و مباحث عقلی دچار تردید کند؛ در حالی که فلسفه به انسان برای رسیدن به عقلانیت و فهم عمیق‌تر مسائل کمک می‌کند.
وی در پاسخ به این پرسش که با وجود قرآن و روایات چه نیازی به علوم عقلی وجود دارد، توضیح داد: نیاز به علوم عقلی، نیاز اسلام برای تکمیل‌شدن نیست؛ بلکه انسان برای بهره‌گیری صحیح و عمیق از معارف اسلامی به این دانش‌ها احتیاج دارد.
آیت‌الله رمضانی برای تبیین این موضوع، استفاده از هواپیما را مثال زد و گفت: همان‌گونه که بهره‌برداری از هواپیما به آموزش و مهارت نیاز دارد، فهم درست قرآن و روایات نیز مستلزم برخورداری از تخصص و توانایی علمی است. هر اندازه عقلانیت در انسان فعال‌تر باشد، امکان بهره‌مندی عمیق‌تر از معارف دینی نیز فراهم‌تر خواهد شد.
وی با اشاره به حمایت امام خمینی و امام شهید از فلسفه و علوم عقلی، خاطرنشان کرد: توجه بزرگان حوزه به این دانش‌ها نشان‌دهنده اهمیت آن در سنت علمی و معرفتی حوزه‌های علمیه است. به گفته وی، دیدگاه‌های حضرت آیت‌الله سیستانی درباره علوم عقلی نیز از جمله موضوعاتی است که اهمیت این مباحث را در میان شخصیت‌های برجسته حوزوی نشان می‌دهد.
عرفان نظری بدون تهذیب نفس کافی نیست
آیت‌الله رمضانی در ادامه، نسبت میان عرفان نظری و عرفان عملی را از موضوعات مهم قابل بررسی در همایش دانست و با اشاره به دیدگاه امام شهید در این زمینه گفت: در دیداری در سال ۱۳۸۹، بر اهمیت تهذیب نفس و حرکت عملی در مسیر معنویت تأکید شده بود و در همان چارچوب، درباره گنجاندن عرفان نظری در برنامه درسی مؤسسه امام خمینی نیز بحث شد.
وی افزود: در دیداری دیگر در سال ۱۳۹۱، این نکته را مطرح کردم که عرفان نظری اگر از عرفان عملی جدا بماند، به‌تنهایی برای رسیدن انسان به مقصد کافی نیست؛ زیرا آموختن اصطلاحات، بدون سیر و سلوک و عمل، انسان را به نتیجه مطلوب نمی‌رساند.
این استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه ادامه داد: اصطلاحات عرفانی ارزش معرفتی دارند، اما زمانی می‌توانند نقش مؤثری ایفا کنند که در خدمت سیر و سلوک عملی قرار گیرند و مسیر تهذیب نفس را هموار سازند.
وی با نقل پاسخ امام شهید در آن دیدار اظهار داشت: ایشان فرمودند که خودشان عرفان نظری نخوانده‌اند و من می‌توانم آن را بخوانم. از این پاسخ می‌توان دریافت که مسئله اصلی، نفی مطلق عرفان نظری نیست، بلکه توجه به جایگاه تهذیب نفس و پیوند دانش عرفانی با عمل است.
آیت‌الله رمضانی با اشاره به سیره معنوی شخصیت‌هایی همچون آیت‌الله بهجت، آیت‌الله قاضی و آیت‌الله بهاءالدینی، تأکید کرد: نسبت میان معرفت نظری و عمل معنوی از مباحثی است که باید با دقت و نگاه علمی بررسی شود.
علامه حسن‌زاده آملی؛ شخصیتی فراتر از یک حوزه علمی
وی با تأکید بر جامعیت شخصیت علامه حسن‌زاده آملی گفت: نمی‌توان این عالم برجسته را تنها در فلسفه یا عرفان خلاصه کرد؛ زیرا او در علوم گوناگون تبحر داشت و ابعاد ادبی، علمی، معنوی و اجتماعی شخصیتش نیز شایسته بررسی است.
آیت‌الله رمضانی با اشاره به برخی برداشت‌ها درباره دوری علامه از مسائل سیاسی، به خاطره‌ای از دوران پیش از انقلاب اسلامی اشاره کرد و اظهار داشت: علامه حسن‌زاده آملی در دوران حضور در تهران و ارتباط با علامه شعرانی، از پیام امام خمینی درباره ضرورت آگاه‌سازی مردم و تبیین مسائل سیاسی مطلع شد و برای دیدار و اعلام همراهی با ایشان به قم رفت.
وی افزود: بر اساس خاطره نقل‌شده از آن دیدار، علامه حسن‌زاده آملی آمادگی خود را برای همراهی با امام خمینی اعلام کرد. این روایت، به گفته آیت‌الله رمضانی، نشان می‌دهد که علامه از سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی نسبت به سرنوشت جامعه و تحولات سیاسی بی‌تفاوت نبوده است.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به حضور علامه در مبارزات مردم آمل و مسئولیت چندساله امامت جمعه این شهر پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تصریح کرد: تمرکز بعدی ایشان بر فعالیت‌های علمی و پژوهشی را نباید به معنای انزوا یا بی‌اعتنایی به انقلاب دانست.
وی خاطرنشان کرد: ممکن بود علامه در برخی مسائل دیدگاه یا نقد متفاوتی داشته باشد، اما چنین تفاوت‌هایی به معنای مخالفت با اصل نظام نیست و قضاوت درباره شخصیت او باید بر پایه شواهد و مستندات صورت گیرد.
روایت آیت‌الله رمضانی از ارادت ویژه علامه به امام شهید
آیت‌الله رمضانی با اشاره به ارتباط عمیق و دوسویه علامه حسن‌زاده آملی و امام شهید، اظهار داشت: علامه از امام شهید با تعابیری همچون «خامنه‌ای کبیر» یاد می‌کرد و در توصیف جایگاه ایشان، عبارت‌های ستایش‌آمیزی به کار می‌برد.
وی با اشاره به نامه معروف علامه و تعبیرهای «قائد، ولی، وفی، رائد، سائس، حفی» افزود: این تعابیر بیانگر نگاه ویژه علامه به جایگاه رهبری بود؛ نگاهی که در کنار ارادت معنوی، با شناخت او از توان علمی، سوابق مبارزاتی و قابلیت‌های سیاسی و مدیریتی امام شهید همراه بود.
این استاد حوزه علمیه همچنین به خاطره‌ای از واکنش علامه به انتقادهای مطرح‌شده درباره امام شهید اشاره کرد و گفت: علامه در برابر سخنانی که جایگاه ایشان را نادیده می‌گرفت، از دانش، سوابق مبارزاتی و توان مدیریتی امام شهید دفاع می‌کرد و معتقد بود ارزیابی شخصیت ایشان را نمی‌توان صرفاً به یک عنوان علمی محدود کرد.
آیت‌الله رمضانی تأکید کرد: این خاطرات بخشی از رابطه علمی و معنوی علامه حسن‌زاده آملی با امام شهید را نشان می‌دهد و برای شناخت دقیق‌تر شخصیت علامه باید این جنبه از زندگی او نیز مورد توجه قرار گیرد.
رونمایی از سه اثر در حوزه حکمت و عرفان
وی در بخش دیگری از سخنان خود به برنامه‌های علمی همایش اشاره کرد و از معرفی سه کتاب خبر داد.
آیت‌الله رمضانی کتاب «طرفه‌الحکیم» منتشرشده از سوی انتشارات حکمت اسلامی را از جمله آثار معرفی‌شونده در این مراسم برشمرد و درباره کتاب «معرفت نفس» گفت: این اثر در سه دفتر و شامل ۱۵۳ درس تنظیم شده است و ترجمه عربی آن به همت دوستان لبنانی انجام گرفته؛ ترجمه‌ای که اشعار و مفاهیم کتاب را نیز در بر می‌گیرد.
وی همچنین از معرفی اثری در حوزه عرفان از یکی از علمای مشهد خبر داد و افزود: اثر سوم، مجموعه درس‌هایی درباره آشنایی با عرفان برای طلاب است که پس از پیاده‌سازی، حدود یک سال برای بررسی و تدوین نهایی آن زمان صرف شده است.
همایش؛ فرصتی برای بازخوانی میراث علمی و معنوی
آیت‌الله رمضانی با اشاره به برگزاری سالانه مراسم بزرگداشت علامه حسن‌زاده آملی پس از ارتحال ایشان در سوم مهرماه ۱۴۰۰، اظهار داشت: در برنامه‌های این سال‌ها تلاش شده است از ظرفیت شخصیت‌های برجسته حوزوی و دانشگاهی استفاده شود و در کنار سخنرانی‌ها، میزگردهای علمی نیز برای بررسی ابعاد مختلف اندیشه و سیره علامه برگزار گردد.
وی با اشاره به حضور حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌پور و دکتر همایون همتی در برنامه امسال، گفت: در این همایش، موضوع عرفان اسلامی و میزان استقبال از این معارف در کشورهای شرقی، در کنار بررسی ابعاد علمی و معنوی شخصیت علامه، مورد توجه قرار می‌گیرد.
استاد فلسفه و عرفان حوزه علمیه قم در پایان ابراز امیدواری کرد که بازخوانی اندیشه و سیره علامه حسن‌زاده آملی، زمینه شناخت دقیق‌تر میراث علمی و معنوی او و بهره‌گیری بیشتر نسل جوان حوزه و دانشگاه از این سرمایه معرفتی را فراهم کند.
..............................
پایان پیام