پژوهش حوزوی باید مسئله‌محور باشد و مجهول را به معلوم تبدیل کند

عصر قم - مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور با تأکید بر ضرورت ارتقای مهارت مسئله‌شناسی و پرسشگری در پژوهش‌های حوزوی گفت: در عصر انفجار اطلاعات، پژوهشگر موفق صرفاً پاسخ‌دهنده نیست، بلکه باید مسائل بنیادین جامعه را شناسایی کند و با نگاهی نقادانه، ریشه‌های آن‌ها را مورد بررسی قرار دهد.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ حجت‌الاسلام والمسلمین علیزاده، مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور، در آیین اختتامیه هجدهمین دوره جشنواره علمی‌پژوهشی «بانوی کرامت» که امروز، چهارشنبه ۲۲ مهرماه، در سالن آیت‌الله شرعی مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه خواهران برگزار شد، با اشاره به جایگاه تحقیق و تفکر در آموزه‌های دینی، پژوهش را از ارکان اساسی پیشرفت علمی دانست و اظهار کرد: در آیات و روایات متعددی به مسئله تحقیق و تفکر اشاره شده است.
وی با استناد به سخنی از امام علی(ع) با این مضمون که «لاَ یَنْفَعُ اِجْتِهَادٌ بِغَیْرِ تَحْقِیق»؛ هیچ تلاش و کوششی بدون تحقیق سودمند نخواهد بود، افزود: همچنین در روایتی آمده است: «لاَ سُنَّهَ أَفْضَلُ مِنَ اَلتَّحْقِیق»؛ هیچ سنتی برتر از تحقیق نیست.
پرسشگری؛ کلید ورود به گنجینه علم
مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور با تأکید بر نقش پرسشگری در فرایند تحقیق تصریح کرد: پرسشگری گامی بسیار مهم در پژوهش است. در روایات آمده است: «اَلْعِلْمُ خَزَائِنُ وَ مَفَاتِیحُهُ اَلسُّؤَالُ»؛ علم گنجینه‌هایی دارد و کلید این گنجینه‌ها پرسش است.
علیزاده پژوهشگر موفق را به شکارچی دقیقی تشبیه کرد که با صبر راهبردی، دقت بالا و ذهنی گشوده، مسائل را دنبال می‌کند تا در زمان مناسب، مسئله‌ای بنیادین را شناسایی کند.
وی با بیان اینکه پژوهش مؤثر از پرسش درست آغاز می‌شود، خاطرنشان کرد: محقق باید بتواند از میان انبوه موضوعات، پرسش‌های اساسی را تشخیص دهد و به‌جای عبور سطحی از مسائل، برای شناخت ریشه‌ها و ابعاد پنهان آن‌ها تلاش کند.
پژوهشگر موفق باید مسئله‌شناس باشد
مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور با اشاره به تحولات ناشی از انقلاب اطلاعات و فناوری گفت: امروز با انبوهی از داده‌ها و اطلاعات مواجه هستیم و به‌نوعی با تورم پاسخ‌ها روبه‌رو شده‌ایم؛ ازاین‌رو، پژوهشگر موفق صرفاً پاسخ‌دهنده نیست، بلکه باید مسئله‌شناس باشد.
وی افزود: نقش‌آفرینی پیش‌برنده و دوران‌ساز، نیازمند مسئله‌شناسی است؛ یعنی پژوهشگر باید بتواند مشکل و مسئله اصلی را به‌درستی تشخیص دهد. برای تحقق این هدف، لازم است با ذهنی نقاد از روال‌های تکراری فاصله بگیرد، به ریشه‌ها بیندیشد و به پاسخ‌های اولیه و ظاهری زود قانع نشود.
علیزاده با اشاره به اینکه پیمودن این مسیر به سبک زندگی خاصی نیاز دارد، بیان کرد: همان‌گونه که بزرگان گفته‌اند، دست نفس مضطربه از معارف کوتاه است و نفس مطمئنه به معارف دست خواهد یافت.
تفاوت پژوهش‌های بنیادین، توسعه‌ای و کاربردی
وی در ادامه به تبیین تفاوت پژوهش‌های بنیادین، توسعه‌ای و کاربردی پرداخت و گفت: پژوهش‌های بنیادین به پرسش‌های عمیق می‌پردازند و در آن‌ها مفاهیم پیشین مورد بررسی و بازاندیشی قرار می‌گیرند. این رویکرد به معنای اعتبارزدایی از مفاهیم گذشته نیست، بلکه هدف آن بررسی مصادیق، دامنه و چگونگی انطباق این مفاهیم با مسائل جدید است.
مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور برای تبیین این موضوع به قاعده «لا ضرر فی الاسلام» اشاره کرد و افزود: یکی از پرسش‌های پژوهش بنیادین می‌تواند این باشد که مصادیق این قاعده در عصر حاضر چیست و در مواجهه با مسائل جدید چگونه باید آن را بررسی کرد.
وی با تأکید بر اهمیت توجه به نظریه‌های خرد در پژوهش‌های بنیادین خاطرنشان کرد: گاهی از کنار این نظریه‌ها به‌سادگی عبور می‌شود، در حالی که توجه دقیق به آن‌ها می‌تواند افق‌های تازه‌ای پیش روی دانش بگشاید و زمینه سرمایه‌گذاری علمی مؤثرتر را فراهم کند.
علیزاده ادامه داد: در مطالعات توسعه‌ای، هدف اصلی حل یک چالش بیرونی نیست، بلکه توسعه خود دانش و گسترش ظرفیت‌های علمی در کانون توجه قرار دارد.
وی درباره پژوهش‌های کاربردی نیز با اشاره به شتاب تحولات اجتماعی اظهار کرد: امروز با جامعه‌ای پرشتاب و پرتحول مواجه هستیم که مسائل مستحدثه فراوانی پیش روی ما قرار می‌دهد و پژوهش باید بتواند به این مسائل پاسخ دهد.
ضرورت رصد تحولات فکری نسل جدید
مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور با بیان اینکه عصر حاضر با تضادها و پیچیدگی‌های متعددی همراه است، گفت: تضاد در آرزوها، بیم‌ها، امیدها و مصالح، به یکی از چالش‌های جامعه امروز تبدیل شده است.
وی افزود: جامعه امروز، جامعه‌ای ارتباطی و شبکه‌ای است و دیگر نمی‌توان خود را در محدوده‌ای بسته از نظر فرهنگی محصور کرد. شبهات فراوان، ذهن افراد را به چالش می‌کشند و از سوی دیگر، با نسلی تجربه‌گرا مواجه هستیم که می‌خواهد مسائل را شخصاً لمس و تجربه کند.
علیزاده ادامه داد: مواجهه با نسل نوگرایی که از تکرار خسته می‌شود، همچنین فعالیت حدود هزار جنبش دینی فعال و تعدد سبک‌های زندگی، از دیگر چالش‌هایی است که باید در پژوهش‌های حوزوی مورد توجه قرار گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت رصد دقیق تحولات فکری نسل جدید تصریح کرد: شناسایی نقاطی که می‌توانند منشأ آسیب و چالش باشند، اهمیت فراوانی دارد. اگر این مسائل به‌درستی شناسایی و تحلیل شوند، پاسخ‌گویی به آن‌ها می‌تواند طیف گسترده‌ای از مشکلات فکری و معضلات نظام را پوشش دهد.
مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور با اشاره به جایگاه حوزه‌های علمیه در نظام فکری و معرفتی جامعه خاطرنشان کرد: حوزه‌های علمیه این افتخار را دارند که عقبه نظری نظام باشند؛ ازاین‌رو، لازم است مسائل و چالش‌های نظام و جامعه با رویکردی علمی و روشمند در این نهاد شناسایی و برای حل آن‌ها تلاش شود.
وی با تأکید بر ارتقای مهارت مسئله‌یابی و پرسشگری افزود: بسیاری از موضوعات، صرفاً مسئله‌نما هستند و مسئله جدی محسوب نمی‌شوند، اما توجه بیش از اندازه به آن‌ها می‌تواند تمرکز پژوهشگران را از پرسش‌های اصلی و مهم دور کند.
پژوهش اصیل؛ پرسش‌محور و مسئله‌محور، نه موضوع‌محور
علیزاده با تأکید بر اینکه پژوهش اصیل باید پرسش‌محور و مسئله‌محور باشد، نه صرفاً موضوع‌محور، گفت: بسیاری از تولیدات فعلی، موضوع‌محور هستند و مرزهای دانش را به جلو نمی‌برند؛ این آثار لزوماً مجهول را به معلوم تبدیل نمی‌کنند، بلکه گاهی صرفاً بازآرایی اندوخته‌ها و یافته‌های پیشین هستند.
وی با اشاره به رسته‌های فعالیت حوزویان، شامل تبلیغ، تحقیق، تدریس و نویسندگی، اظهار کرد: نویسندگی یک هنر است؛ زیرا نویسنده می‌تواند اندوخته‌های گذشته را با سبکی جدید تنظیم و با قلمی زیبا و بیانی شیوا عرضه کند، اما تبدیل مجهول به معلوم، از کارکردهای اصلی پژوهشگر است.
مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور افزود: بازآرایی اندوخته‌ها و عرضه آن‌ها به فضای اندیشه می‌تواند مخاطب و ارزش خاص خود را داشته باشد، اما این فعالیت به‌تنهایی در دایره تحقیق و پژوهش اصیل قرار نمی‌گیرد. پژوهش باید ابهامی را برطرف کند، پرسشی را پاسخ دهد و مجهولی را به دانسته‌ای روشن تبدیل سازد.
پژوهش دینی به نیت خالص و مجاهدت علمی نیاز دارد
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تفاوت تحقیق در فضای دینی و غیردینی بیان کرد: میان تحقیق و حرکت علمی در فضای دینی و غیردینی تفاوتی بنیادین وجود دارد. در خارج از فضای دین، پژوهش می‌تواند با انگیزه‌های مختلف انجام شود، اما افتخار اصلی پژوهشگران در میدان علوم دینی این است که بتوانند از نظام معارف دین رمزگشایی کنند، آن را عمیق بفهمند و به دیگران نیز بفهمانند.
علیزاده با تأکید بر اهمیت نیت در فعالیت علمی گفت: معارف دین از جنس نور هستند و نور و ظلمت با یکدیگر هم‌سنخی ندارند و یکدیگر را دفع می‌کنند. در طول تاریخ، آثار فراوانی نوشته شده‌اند که از ماندگاری و برکت لازم برخوردار نبوده‌اند؛ زیرا برای تبدیل شدن یک اثر به علمی مبارک و اثرگذار، پاکی نیت اهمیت اساسی دارد تا آن اثر ماندگار شود و در مسیر تعلیم و تعلم قرار گیرد.
ارزش قلم عالمان در گرو اخلاص و مجاهدت است
مدیر حوزه‌های علمیه خواهران کشور در پایان با اشاره به روایتی منسوب به پیامبر اکرم(ص) درباره ارزش مرکب عالمان و خون شهیدان اظهار کرد: پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «یُوزَنُ یَومَ القِیامَهِ مِدادُ العُلَماءِ و دِماءُ الشُّهَداءِ فیَرجَحُ مِدادُ العُلَماءِ عَلی دِماءِ الشُّهَداءِ»؛ روز قیامت مرکب عالمان و خون شهیدان با یکدیگر سنجیده می‌شود و مرکب عالمان بر خون شهیدان برتری می‌یابد.
وی تأکید کرد: این برتری زمانی معنا پیدا می‌کند که قلم در مسیر اخلاص و مجاهدت فی‌سبیل‌الله حرکت کند. اگر در فعالیت علمی سهمی از انگیزه‌های نفسانی یا اهدافی غیر از خدا وارد شود، آن علم از حقیقت علم دینی فاصله می‌گیرد و صاحب آن نیز از جایگاه شایسته عالمان دین دور خواهد شد.
..............................
پایان پیام