عصر قم - کتاب «امر به معروف و نهی از منکر» با بهره‌گیری از دیدگاه‌ها، سخنان و تجربیات مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی، به تبیین ماهیت، حکمت، آثار و شیوه‌های اجرای این فریضه الهی پرداخته و ابعاد فردی، اجتماعی، فرهنگی و حکومتی آن را در قالب شش فصل بررسی کرده است.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، امر به معروف و نهی از منکر از جمله فرایض مهم دینی است که در منظومه تعالیم اسلامی، نقشی اساسی در اصلاح فرد و جامعه، پاسداری از ارزش‌های دینی و جلوگیری از گسترش انحرافات دارد. با این حال، تحقق صحیح این فریضه نیازمند شناخت دقیق مبانی، اولویت‌ها، روش‌های مؤثر و موانع پیش روی آن است؛ موضوعی که در کتاب «امر به معروف و نهی از منکر» با تکیه بر دیدگاه‌های مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی مورد توجه قرار گرفته است.
این اثر با رویکردی تربیتی و کاربردی، تلاش می‌کند مخاطب را از شناخت مفاهیم و مبانی نظری این فریضه به سوی درک آثار و مسئولیت‌های فردی و اجتماعی آن هدایت کند. نویسنده و تدوینگران کتاب با گردآوری و تنظیم دیدگاه‌های آیت‌الله حائری شیرازی، موضوعاتی همچون ضرورت حساسیت در برابر منکرات، جایگاه محبت در تذکر دادن، مسئولیت حکومت و مردم، شیوه‌های صحیح مواجهه با ناهنجاری‌ها و چالش‌های فرهنگی جامعه را بررسی کرده‌اند.
بر اساس مقدمه کتاب، محتوای این مجموعه حاصل فیش‌برداری از متن مکتوب چندین هزار جلسه عمومی و تخصصی مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی است که در قالب ساختاری موضوعی تدوین شده است. این فرایند با هدف سامان‌دهی دیدگاه‌های ایشان درباره یکی از مهم‌ترین فرایض اجتماعی اسلام صورت گرفته و کوشیده است مباحث نظری را در کنار نکات عملی و تجربی قرار دهد.
در مقدمه اثر تأکید شده است که آیت‌الله حائری شیرازی با اشراف بر قرآن و روایات و بهره‌گیری از تجربیات خود در عرصه تبلیغ دین، حضور در میان مردم و مسئولیت‌های اجرایی و حاکمیتی، به ابعاد مختلف امر به معروف و نهی از منکر پرداخته‌اند. از این رو، کتاب علاوه بر تبیین مبانی اعتقادی و دینی، حاوی دیدگاه‌هایی درباره چگونگی اجرای این فریضه در موقعیت‌های واقعی زندگی فردی و اجتماعی است.
از ماهیت و حکمت فریضه تا آثار فردی و اجتماعی آن
فصل نخست کتاب با عنوان «ماهیت‌شناسی» به چیستی، حکمت، ویژگی‌ها و اهمیت امر به معروف و نهی از منکر اختصاص دارد. در این فصل، موضوعاتی همچون نقش این فریضه در مقابله با فتنه‌ها، نشانه‌های سلامت فرد و جامعه، تأثیر آن در حفظ دین و تقویت محبت الهی و نسبت آن با آزادی انسان بررسی شده است.
از دیگر مباحث این فصل می‌توان به تفاوت میان امر به معروف و نهی از منکر، نسبت میان معروف و واجب و میان منکر و حرام، جایگاه ولایت در این فریضه و ارتباط نماز با تقویت روحیه مسئولیت‌پذیری اشاره کرد. عناوینی مانند «نهی از منکر بن‌بست ندارد»، «امر به معروف، احیای فطرت است و نهی از منکر، سرکوب طبیعت» و «نماز به انسان شهامت امر به معروف می‌دهد» از جمله موضوعاتی هستند که رویکرد ویژه کتاب به این مباحث را نشان می‌دهند.
فصل دوم با عنوان «آثار و پیامدها» به بررسی نتایج فردی، اجتماعی و تکوینی این فریضه و همچنین پیامدهای ترک آن می‌پردازد. در بخش آثار فردی، امر به معروف عاملی برای خودسازی، تقویت بصیرت، افزایش قدرت تشخیص خوب از بد و تکامل شخصیت انسانی معرفی شده است. همچنین موضوعاتی همچون تأثیر تربیت دیگران بر رشد خود فرد، نقش پیشگامی در امر به معروف در شکل‌گیری امامت و رهبری و مشارکت در ثواب انجام معروف مورد بررسی قرار گرفته است.
در بخش آثار اجتماعی، نقش امر به معروف و نهی از منکر در کاهش بی‌اعتمادی و ترس در جامعه، صیانت از حقوق اساسی انسان‌ها، تقویت همبستگی اجتماعی و افزایش توان جمعی مورد توجه قرار گرفته است. کتاب در ادامه، پیامدهای بی‌توجهی به این فریضه را نیز بررسی می‌کند و موضوعاتی همچون تضعیف روحیه مسئولیت‌پذیری، گسترش منکرات، اختلاس و پیامدهای اجتماعی ترک نهی از منکر را در شمار مباحث این فصل قرار می‌دهد.
اولویت‌شناسی منکرات و مسئولیت مقابله با مفاسد اجتماعی
فصل سوم با عنوان «مصادیق و موضوعات» به تعیین اولویت‌ها و بررسی عرصه‌های مختلف امر به معروف و نهی از منکر اختصاص دارد. در این بخش، بر ضرورت تفکیک منکرات ریشه‌ای از منکرات شاخه‌ای تأکید شده و موضوعاتی مانند ولایت طاغوت، ربا، تفرقه، اصلاح ساختارها، مسئولیت علما در برابر قدرتمندان و ضرورت توجه به منکرات در عرصه‌های مختلف اجتماعی مطرح شده است.
یکی از محورهای قابل توجه این فصل، تأکید بر مقابله با منکرات در سطوح مختلف جامعه و پرهیز از محدود کردن این فریضه به رفتارهای فردی و ظاهری است. مباحثی مانند «اصلاح سیستم، مهم‌ترین امر به معروف و نهی از منکر»، «ضرورت نهی از منکر قدرتمندان توسط علما» و «نهی از منکر را از دانه‌درشت‌ها شروع کنید» بیانگر توجه کتاب به ساختارها، مسئولیت صاحبان قدرت و اولویت‌بندی در مواجهه با ناهنجاری‌هاست.
موضوع حجاب نیز بخش مستقلی از این فصل را به خود اختصاص داده است. در این بخش، ضمن پرداختن به جایگاه حجاب، مسائلی همچون شیوه برخورد با افراد ناآگاه و افراد خط‌شکن، پرهیز از سخت‌گیری در غیر واجبات و محرمات، توجه به آگاهی و بصیرت در انتخاب حجاب و تکریم زنان محجبه بررسی شده است. همچنین نقش فعالیت‌های فرهنگی، جلسات دعا و مناجات و نمایش پیامدهای برخی رفتارها در ترویج حجاب مورد توجه قرار گرفته است.
ویژگی‌های آمران و ناهیان و مسئولیت حکومت
فصل چهارم کتاب با عنوان «آمران و ناهیان» به ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی افرادی می‌پردازد که مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده می‌گیرند. در این فصل، محبت به مردم، برخورداری از شخصیت طبیعی و اثرگذار، شناخت حدود الهی، آگاهی از مسائل شرعی و توجه به سوابق افراد در تشکیل گروه‌های امر به معروف از جمله موضوعات مطرح‌شده است.
کتاب در این بخش، به ضرورت آمادگی اخلاقی و عملی برای انجام این فریضه نیز توجه دارد و با بررسی نمونه‌هایی از سیره انبیا، اهل‌بیت علیهم‌السلام و شخصیت‌های دینی، تجربه‌های تاریخی و تربیتی مرتبط با امر به معروف را بازگو می‌کند. نقش طلبگی در فراهم کردن زمینه مناسب برای انجام این مسئولیت و نمونه‌هایی از سیره علمای دینی نیز در شمار مباحث این فصل قرار دارد.
در ادامه، مسئولیت حکومت در قبال امر به معروف و نهی از منکر بررسی می‌شود. تشکیل حکومت به‌عنوان پشتوانه اجرای احکام الهی، مانع‌زدایی از ترویج معروف، هماهنگی میان دولت و مردم و ضرورت تکریم آمران به معروف از جمله موضوعات این بخش است. همچنین کتاب در بخشی جداگانه، به مسئولیت متقابل زن و شوهر در اصلاح یکدیگر و نقش خانواده در تربیت فرزندان برای مواجهه با مفاسد اجتماعی می‌پردازد.
روش‌های اجرای فریضه و ترویج فرهنگ مسئولیت‌پذیری
فصل پنجم با عنوان «روش‌ها» مفصل‌ترین بخش کتاب است و طیف گسترده‌ای از شیوه‌های اجرای امر به معروف و نهی از منکر را در بر می‌گیرد. در این فصل، مراتب امر و نهی، تفاوت میان تذکر لفظی و غیرلفظی، استفاده از ابزارهای روز، ضرورت فعالیت‌های گروهی و تشکیلاتی و نقش نهادهای اجتماعی در گسترش این فرهنگ بررسی شده است.
از جمله مباحث این فصل می‌توان به ضرورت اصلاح تدریجی آیین‌نامه‌ها، استفاده از زبان متناسب با مخاطب، اولویت دادن به رفتار عملی در موارد مناسب و توجه به ظرفیت‌های تربیتی محیط‌های آموزشی و شغلی اشاره کرد. در این نگاه، اجرای مؤثر فریضه صرفاً به بیان تذکر مستقیم محدود نمی‌شود، بلکه رفتار فردی، فعالیت جمعی و ایجاد زمینه‌های مناسب اجتماعی نیز در تحقق آن نقش دارند.
بخش دیگری از این فصل به موضوع اقامه حدود و آثار اجتماعی و بازدارنده آن اختصاص دارد. فلسفه اقامه حدود، نقش آن در جدی گرفته شدن احکام دینی، ضرورت توجه به شرایط اجرای احکام و آثار بازدارندگی آن از جمله محورهای این بخش است. مباحث مربوط به اذان و نقش آن در احیای نماز و سایر واجبات نیز در ادامه آمده است.
کتاب همچنین به روش‌های آموزش و ترویج امر به معروف در جامعه می‌پردازد و موضوعاتی همچون تمرین پیش از تذکر دادن، آموزش این فریضه به کودکان، نقش عزاداری‌های امام حسین علیه‌السلام، استفاده از ظرفیت هنر، تشویق رفتارهای پسندیده و تبدیل تذکر به یک فرهنگ عمومی را بررسی می‌کند.
در بخش دیگری از این فصل، بر اهمیت مراقبت‌های اخلاقی هنگام امر به معروف تأکید شده است. اخلاص در نیت، پرهیز از خودنمایی، رعایت ظرافت‌های رفتاری، توجه به حریم خصوصی و ضرورت همراهی تذکر با محبت از جمله موضوعات مطرح‌شده در این بخش هستند. کتاب در این زمینه بر اهمیت تفکیک میان شخص و رفتار نادرست او تأکید دارد؛ رویکردی که می‌تواند از تبدیل تذکر به زمینه‌ای برای لجبازی و تشدید اختلاف جلوگیری کند.
موانع و چالش‌های پیش روی امر به معروف و نهی از منکر
فصل ششم با عنوان «موانع و چالش‌ها» به بررسی عواملی می‌پردازد که ممکن است افراد یا نهادهای اجتماعی را از انجام این فریضه بازدارند. ترس از جان و روزی، تعلقات شخصی، عادی شدن گناه در جامعه و نگرانی از بدخلق شناخته شدن از جمله موانعی هستند که در این بخش مورد توجه قرار گرفته‌اند.
در ادامه، کتاب به زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی رشد منکرات می‌پردازد و موضوعاتی مانند تأثیر برخی رویکردهای علوم انسانی، دشواری ازدواج، نقش محیط‌های عمومی، طراحی پوشش‌های ورزشی و بهره‌برداری دشمن از موقعیت‌های اجتماعی برای ترویج منکرات را مطرح می‌کند. این مباحث نشان می‌دهد که در چارچوب فکری اثر، مقابله با منکرات تنها به تذکر فردی محدود نیست، بلکه شناخت زمینه‌های شکل‌گیری و گسترش رفتارهای نادرست نیز اهمیت دارد.
اثری برای مخاطبان عمومی و تخصصی
کتاب «امر به معروف و نهی از منکر» با تنظیم موضوعی سخنان و دیدگاه‌های آیت‌الله حائری شیرازی، تلاش کرده است مجموعه‌ای گسترده از مباحث اعتقادی، اخلاقی، تربیتی و اجتماعی را در دسترس مخاطبان قرار دهد. تنوع موضوعات و پرداختن به نمونه‌های عینی از زندگی فردی و اجتماعی، این اثر را برای علاقه‌مندان به مطالعات دینی، فعالان فرهنگی و اجتماعی، مبلغان، طلاب و پژوهشگران حوزه معارف اسلامی قابل استفاده می‌کند.
بر اساس توضیحات مقدمه، امور پژوهشی، اجرایی و تدوین این مجموعه توسط دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله حائری شیرازی در قم انجام شده است. در مقدمه کتاب همچنین از فیش‌برداران، ویراستاران، تدوینگران و دیگر افرادی که در شکل‌گیری این اثر نقش داشته‌اند، قدردانی شده است.
این کتاب می‌کوشد با پیوند دادن مبانی نظری به تجربه‌های تربیتی و اجتماعی، تصویری جامع از امر به معروف و نهی از منکر ارائه کند؛ تصویری که در آن، شناخت معروف و منکر، اولویت‌بندی مسائل، اصلاح ساختارها، مسئولیت‌پذیری اجتماعی، رفتار محبت‌آمیز و توجه به موانع فرهنگی، اجزای مرتبط یک منظومه واحد به شمار می‌آیند.
«امر به معروف و نهی از منکر» در مجموع، مجموعه‌ای موضوع‌محور از دیدگاه‌های مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی درباره یکی از فرایض محوری اسلام است که با هدف تبیین ابعاد مختلف این مسئولیت دینی و ارائه راهکارهایی برای شناخت و اجرای آن تدوین شده است.