عصر قم - مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ، با محوریت بررسی مسئولیت دولت‌ها و بازیگران پشتیبان جنگ، اعتبار ادله در مخاصمات و سازوکارهای جبران خسارت، به دنبال توسعه مطالعات میان‌رشته‌ای در حوزه فقه حکومتی و حقوق جنگ است.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، کنفرانس بین المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ که امروز، اختتامیه آن در مجتمع عالی تربیت مجتهد مدیر محمدیه برگزار شد، مجموعه مقالاتی را که با هدف گسترش پژوهش‌های میان‌رشته‌ای در زمینه مسائل نوپدید جنگ‌های معاصر و بررسی ظرفیت‌های فقه و حقوق برای پاسخ‌گویی به این مسائل تدوین شده بود را به نمایش گذاشت. این مجموعه با گردآوری مقالات فارسی، عربی و انگلیسی، موضوعاتی همچون مشارکت پنهان در تجاوز، احراز و انتساب مسئولیت، وضعیت دولت‌های بی‌طرف، کاربست قدرت مشروع و جبران خسارت‌های جنگی را مورد توجه قرار می‌دهد.
در چرایی این کنفرانس باید گفت که در دوران ما جنگ را دگر نمی‌توان صرفاً رویدادی نظامی دانست؛ زیرا در منازعات معاصر، مجموعه‌ای از تصمیم‌های سیاسی، نهادها، منابع مالی، فناوری‌ها و کنشگران دولتی و غیردولتی در شکل‌گیری و تداوم مخاصمات نقش دارند. بر همین اساس، بررسی فقهی و حقوقی جنگ نیازمند عبور از احکام منفرد مربوط به میدان نبرد و توجه به ساختارهای تصمیم‌گیری، مسئولیت‌پذیری و نظارت بر قدرت است.
محورهای مجموعه مقالات فقه و حقوق حکمرانی جنگ
یکی از محورهای اصلی این مجموعه، بررسی نظریه فقهی و حقوقی «مشارکت پنهان در تجاوز» است. در این بخش، مرز میان کمک‌رسانی، معاونت، همدستی و مشارکت در مخاصمه و معیارهای انتساب مسئولیت به بازیگران مؤثر بررسی می‌شود. تأمین مالی، انتقال تجهیزات، تسهیل حمل‌ونقل، ارائه اطلاعات و پشتیبانی فناورانه از جمله موضوعاتی هستند که در چارچوب مسئولیت بازیگران دولتی و غیردولتی مورد توجه قرار گرفته‌اند. همچنین، مسئولیت شرکت‌ها، بانک‌ها، پیمانکاران و شبکه‌های مالی در زنجیره پشتیبانی جنگ از موضوعات مطرح‌شده در مقالات این مجموعه است.
محور دیگر کتاب به مسئله «احراز و انتساب» در جنگ اختصاص دارد. در این بخش، ظرفیت‌های فقه مقارن برای ارزیابی ادله و احراز مسئولیت در کنار معیارهای حقوق بین‌الملل بررسی می‌شود. حجیت داده‌های ماهواره‌ای، سیگنال‌ها، اسناد دیجیتال، ردپای مالی و گزارش‌های تخصصی، از جمله موضوعاتی است که با هدف تبیین ضوابط اعتبارسنجی اطلاعات و تبدیل آن به مبنایی معتبر برای تصمیم‌گیری مورد توجه قرار گرفته است. مسئولیت ناشی از خطای اطلاعاتی و پیامدهای تصمیم‌گیری مبتنی بر داده‌های ناقص نیز در همین چارچوب بررسی می‌شود.
در ادامه، فقه سیاسی مقارن و حقوق مسئولیت دولت‌ها در حمایت از تجاوز، از دیگر محورهای این مجموعه است. تفکیک مسئولیت حاکم، دولت، نهاد و کارگزار، بررسی حدود مسئولیت ناشی از حمایت مستقیم یا غیرمستقیم از مخاصمه و تبیین ضمانت‌اجراهای متناسب، بخشی از موضوعات این محور را تشکیل می‌دهد. همچنین، تغییر وضعیت دولت‌ها در مخاصمه و مرز میان بی‌طرفی، تسهیل‌گری و مشارکت در جنگ، با توجه به پیامدهای حقوقی و فقهی آن در روابط بین‌الدول بررسی شده است.
بخش دیگری از مجموعه به هندسه فقهی و حقوقی کاربست قدرت مشروع علیه پشتیبان پنهان اختصاص دارد. در این بخش، مباحثی همچون تعیین اهداف مشروع، تناسب، تفکیک اهداف نظامی از غیرنظامی، حمایت از غیرنظامیان، عملیات سایبری، جنگ شناختی و استفاده از ابزارهای اقتصادی در چارچوب ضوابط فقهی و حقوقی مطرح شده است. تأکید بر ضرورت ارائه معیارهای عملی برای تصمیم‌گیران، از ویژگی‌های این رویکرد است؛ رویکردی که مشروعیت دفاع را از رعایت محدودیت‌های ناظر بر شیوه اعمال قدرت جدا نمی‌داند.
«ضمان و حقوق جبران خسارت در جنگ» نیز از محورهای این کنفرانس است. مبانی فقهی ضمان، مسئولیت مدنی و بین‌المللی، نحوه محاسبه خسارت‌های انسانی، زیرساختی و اقتصادی، مسئولیت شرکت‌ها و بانک‌ها و سازوکارهای پیگیری و وصول غرامت در این بخش مورد توجه قرار گرفته‌اند. در این چارچوب، جبران خسارت صرفاً یک مسئله نظری یا قضایی تلقی نمی‌شود، بلکه مستندسازی، اثبات رابطه سببیت، تعیین سهم عوامل مختلف و ایجاد ساختارهای نهادی برای پیگیری مطالبات نیز بخشی از فرایند تحقق عدالت به شمار می‌رود.
فهرست مقالات فارسی مجموعه، موضوعاتی مانند بی‌طرفی مشروط و فرسایش وضعیت بی‌طرف، جبران خسارت حیثیتی و اطلاعاتی ناشی از عملیات شناختی، مسئولیت زنجیره‌ای شرکت‌ها و بانک‌ها، حجیت ادله دیجیتال جنگ، خطای اطلاعاتی در انتساب حمایت جنگی و تقسیم مسئولیت در حمایت غیرمستقیم از جنگ را در بر می‌گیرد. مقالات عربی نیز موضوعاتی از جمله حمایت پزشکی در جنگ، محاصره و منع گرسنگی دادن به غیرنظامیان، وضعیت اسیران و بازداشت‌شدگان، حفاظت از میراث فرهنگی و دینی و حقوق مربوط به مفقودان و پیکر جان‌باختگان را بررسی می‌کنند. در بخش انگلیسی نیز موضوعاتی مانند راستی‌آزمایی پیش از تشدید بحران، حفظ ادله، انتساب مسئولیت در مخاصمات مسلحانه، زیرساخت‌های دیجیتال دوکاربردی، اشتراک‌گذاری اطلاعات و جبران خسارت‌های ناشی از حملات سایبری مطرح شده است.
در نهایت، مجموعه مقالات کنفرانس بین‌المللی فقه و حقوق حکمرانی جنگ، با تمرکز بر مسائل نوپدید جنگ‌های معاصر، می‌کوشد زمینه گفت‌وگوی علمی میان فقه حکومتی، حقوق بین‌الملل، مطالعات امنیتی و دانش حکمرانی را گسترش دهد. جهت‌گیری اصلی این مجموعه، حرکت از بررسی احکام منفرد جنگ به سوی مطالعه نظام تصمیم‌گیری، سازوکارهای احراز مسئولیت، مهار خطا و تضمین پاسخ‌گویی است؛ رویکردی که عدالت، مسئولیت‌پذیری و ضابطه‌مندی قدرت را در کانون مطالعات فقه و حقوق حکمرانی جنگ قرار می‌دهد.