عصر قم - قم- اربعین امسال در سایه تحولات منطقه، فرصتی برای بازتعریف قدرت امت حسینی، نمایش وحدت جهان اسلام و روایت ایستادگی ملتهای آزاده در برابر ظلم و استکبار است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- مهدی بخشی سورکی: اربعین حسینی هر سال صحنه حضور میلیونها دلداده سیدالشهدا (ع) است، اما این اجتماع عظیم تنها یک آیین مذهبی یا بزرگترین راهپیمایی جهان نیست، اربعین میدان شکلگیری روایتهایی است که لایههای عمیق هویت، فرهنگ، مقاومت و همبستگی امت اسلامی را در خود جای داده است.
در سالهای اخیر، تحولات منطقه و رخدادهای پرشتاب خاورمیانه، مفاهیم تازهای را در متن این اجتماع جهانی برجسته کرده است، مفاهیمی که از دل تجربه مشترک ملتهای مسلمان در مواجهه با تهدیدها، جنگها و مقاومت در برابر سلطه شکل گرفته و اکنون در مسیر نجف تا کربلا نمود بیشتری یافته است.
اربعین امسال در شرایطی برگزار میشود که فضای عمومی عراق و جهان اسلام، متأثر از تحولات ماههای گذشته به یژه جنگ رمضان، با حساسیت و احساسی متفاوت نسبت به سالهای پیش به استقبال این حماسه مردمی میرود؛ فضایی که میتواند زمینهساز شکلگیری روایتهایی نو از وحدت، همدلی و ایستادگی باشد.
در چنین شرایطی، نقش رسانهها نیز فراتر از ثبت تصاویر پرشمار زائران و جلوههای ظاهری این اجتماع تعریف میشود و امروز بیش از هر زمان دیگری، نیاز به روایتهایی احساس میشود که بتواند روح حاکم بر این حرکت عظیم را از خلال زندگی مردم، موکبها، آیینها و تجربههای زیسته زائران به تصویر بکشد.
بخش قابل توجهی از این ظرفیت، در روایتهای کمتر دیدهشده نهفته است؛ روایتهایی که از دل فرهنگ عشایر عراق، سنتهای میزبانی، پیوند ملتها، حضور زائران کشورهای مختلف و خاطرات مشترک جبهه مقاومت شکل گرفته و میتواند تصویری متفاوت از اربعین به مخاطبان ارائه دهد.
از سوی دیگر، اربعین همواره بستری برای بازتولید مفاهیم عاشورایی در قالب زبان امروز بوده است؛ مفاهیمی همچون عزت، وفاداری، ظلمستیزی، کرامت انسانی و ایستادگی که در رفتار میلیونها زائر و خادمان این مسیر تجلی پیدا میکند و فراتر از مرزهای جغرافیایی امتداد مییابد.
پژوهشگران اربعین معتقدند شناخت دقیق جامعه عراق و پرهیز از تحلیلهای کلیشهای، یکی از الزامات روایت صحیح این اجتماع جهانی است؛ چراکه بسیاری از واقعیتهای اجتماعی این کشور در قاب روایتهای رایج رسانهای کمتر بازتاب یافته است.
در این میان، ثبت روایتهای میدانی، گفتگو با موکبداران، عشایر، زائران و خانوادههای شهدا، میتواند ابعاد تازهای از پیوند ملتهای مسلمان را آشکار کند؛ پیوندی که در سالهای اخیر، بیش از گذشته خود را در مناسبتهای دینی و اجتماعی نشان داده است.
اربعین، افزون بر یک حرکت عبادی، بستری برای بازخوانی هویت مشترک امت اسلامی و انتقال پیام عاشورا به نسلهای آینده محسوب میشود؛ ظرفیتی که بهرهگیری صحیح از آن، نیازمند نگاهی عمیق، روایتمحور و دور از کلیشههای رسانهای است.
در همین زمینه، محمدحسین رضایی، فعال رسانهای و پژوهشگر عرصه اربعین، در گفتگو با خبرنگار مهر از ضرورت بازتعریف روایت رسانهای اربعین سخن گفته و معتقد است راهپیمایی امسال میتواند صحنه روایت امتی باشد که با ظلم و یزید زمان بیعت نمیکند؛ روایتی که از دل مردم، فرهنگ و میدان شکل میگیرد، نه صرفاً از قاب تصاویر تکراری.
اربعین امسال صحنه روایت امتی که با یزید بیعت نمی کنند
رضایی با اشاره به تحولات اجتماعی عراق پس از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان اظهار کرد: یکی از مهمترین تغییراتی که امروز در فضای مردمی عراق مشاهده میشود، افزایش پیوند عاطفی و اعتقادی میان بدنه جامعه عراق و جبهه مقاومت و ملت ایران است، موضوعی که نسبت به سالهای گذشته پررنگتر شده و نمود آن را میتوان در بسیاری از مواکب، هیئتها و آیینهای عزاداری در ایام منتهی به اربعین حسینی مشاهده کرد.
وی افزود: این استقبال تنها به نصب چند تصویر یا نماد محدود نیست، بلکه در رفتار اجتماعی و نوع مواجهه مردم عراق در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید نیز قابل مشاهده است و امروز در بسیاری از موکبهای عشایری، تصاویری دیده میشود که تا چند سال قبل به این گستردگی وجود نداشت.
این فعال رسانهای ادامه داد: البته نباید جامعه عراق را با همان دستهبندیهای سیاسی که در ایران رایج است تحلیل کرد، زیرا بسیاری از مرزبندیهایی که در فضای سیاسی ایران وجود دارد، در جامعه عراق موضوعیت ندارد و بدنه اصلی مردم این کشور بیش از آنکه درگیر تقسیمبندیهای سیاسی باشند، با محور محبت به اهلبیت (ع) حرکت میکنند.
وی گفت: گاهی در ایران برخی آیینهای عزاداری به یک جریان فکری خاص نسبت داده میشود، اما در عراق چنین برداشتی وجود ندارد و ممکن است فردی که با عشق امام حسین (ع) در مراسم سنتی عزاداری حضور پیدا میکند، همان فرد با همان شور و احساس نسبت به رهبر شهید نیز اظهار ارادت کرده و از او با عنوان رهبر امت یا پدر امت یاد کند.
رضایی افزود: البته در عراق نیز جریانهایی با رویکردهای متفاوت وجود دارند و نمیتوان همه گروهها را یکسان دانست، اما نباید نگاه بخش محدودی از فضای سیاسی این کشور را به کل جامعه عراق تعمیم داد، زیرا اکثریت مردم در چارچوب محبت اهلبیت (ع) و فرهنگ عاشورا حرکت میکنند.
وی با اشاره به تغییرات جریانهای مذهبی در عراق اظهار کرد: اگر فضای اربعین امروز با هفت یا هشت سال گذشته مقایسه شود، تفاوتها کاملاً محسوس استو در سالهای گذشته تبلیغات برخی جریانهای خاص از شهرهایی مانند حله تا ناصریه و در مسیر نجف به کربلا بسیار گسترده بود و مواکب متعددی در اختیار داشتند، اما امروز حضور آنان به شکل محسوسی کاهش یافته است.
اربعین بستری برای تقویت هویت اصیل عاشورایی
این پژوهشگر اربعین گفت: جریان اربعین طی سالهای اخیر نشان داده است که از ظرفیت خوداصلاحی و خودمدیریتی برخوردار است و همین ویژگی سبب شده بسیاری از جریانهایی که پیشتر حضور پررنگی در این اجتماع داشتند، امروز به حاشیه رانده شوند.
وی افزود: نمونه روشن این مسئله، کاهش محسوس فعالیت برخی جریانهای فکری انحرافی در مسیر پیادهروی اربعین است، بهگونهای که اکنون بخش عمده فعالیت آنان در محدودهای محدود متمرکز شده و دیگر مانند سالهای گذشته در سراسر مسیر نجف تا کربلا حضور موثری ندارند.
رضایی تأکید کرد: این مسئله نشان میدهد که جریان اربعین بیش از آنکه میدان رقابت گروه های انحرافی وبدعتی باشد، به بستری برای تقویت هویت اصیل عاشورایی، وحدت شیعیان و همگرایی ملتهای مسلمان تبدیل شده است.
نمادهای اربعین را باید از دل مفاهیم استخراج کرد
رضایی با تأکید بر اینکه فعالان رسانهای نباید تنها به دنبال ثبت نمادهای ظاهری در اربعین باشند، اظهار کرد: اربعین امسال ظرفیت آن را دارد که با محور مفاهیمی همچون عزت، مقاومت، بیعت نکردن با ظلم و خونخواهی روایت شود و رسانهها باید این مفاهیم را در متن گزارشها و تولیدات تصویری خود برجسته کنند.
وی افزود: امروز در عراق، برخی از این مفاهیم به صورت طبیعی در میان مردم شکل گرفته است، بسیاری از عشیره ها و گروههای مردمی که در جنگ اخیر شهید تقدیم کردهاند، اکنون در مسیرهای پیاده روی موکب برپا کردهاند و همین موضوع ظرفیت مناسبی برای پیوند دادن روایت شهدای عراقی با شهدای ایرانی و تبیین وحدت جبهه مقاومت به شمار میرود.
این پژوهشگر عرصه اربعین ادامه داد: اگر خبرنگار یا مستندساز در اربعین فعالیت میکند، باید بتواند میان شهید عراقی، شهید ایرانی و رهبر شهید امت اسلامی پیوند روایی ایجاد کند، زیرا این روایتها میتواند تصویری روشن از همبستگی ملتهای مسلمان ونبرد امت اسلام به کفر را به تصویر بکشد.
وی گفت: یکی از مهمترین جلوههای خونخواهی در عراق، اشعار و رجزخوانیها و یزلههای عشایر عراقی در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید بود که مردم این کشور با همان ادبیات بومی خود، مفاهیم مقاومت و ایستادگی را بیان میکنند و این ظرفیت، سوژهای ارزشمند برای روایت است.
بازنمایی زائران کشورهای مختلف اهمیت ویژهای دارد
رضایی با اشاره به حضور گسترده شیعیان دیگر کشورها در مراسم اربعین اظهار کرد: رسانهها نباید روایت خود را تنها به زائران ایرانی و عراقی محدود کنند، زیرا انعکاس حضور شیعیان کشورهای مختلف میتواند ابعاد بینالمللی این اجتماع عظیم را بهتر نشان دهد.
وی افزود: زائرانی از کشورهای حوزه خلیج فارس و کشورهای آفریقایی و دیگر کشورهای اسلامی، هر یک روایت خاص خود را از فرهنگ مقاومت و محبت اهلبیت (ع) دارند و ثبت این روایتها میتواند تصویر کاملتری از امت اسلامی در اربعین ارائه کند.
وی تصریح کرد: باید توجه داشت که همه مفاهیم را نمیتوان صرفاً با استفاده از تصاویر و نمادهای ثابت منتقل کرد، بلکه گاهی یک روایت میدانی یا گفتوگو با موکبداران و زائران اثرگذاری بیشتری نسبت به انتشار تصاویر تکراری در مراسم اربعین دارد.
عشایر عراق روایتهای ناگفته فراوانی دارند
رضایی با اشاره به مشاهدات خود از مراسم تشییع رهبر شهید در عراق گفت: یکی از ظرفیتهایی که کمتر مورد توجه رسانهها قرار گرفت، نقش و ارادت عشایر عراقی بود و برخی از سران عشیره ها پس از اطلاع از انتقال پیکر، خواستار عبور آن از مناطق خود شدند و حتی این موضوع را نشانه احترام به مردم منطقه میدانستند.
وی افزود: آنان معتقد بودند که اگر پیکر از منطقهشان عبور نکند، فرصت ادای احترام از آنان گرفته خواهد شد و به همین دلیل اصرار داشتند مراسمی ویژه برای بدرقه و عزاداری برگزار کنند و این میزان علاقه و تعصب، ظرفیت مهمی برای روایتهای انسانی و مستند در اربعین است.
این فعال رسانه ای خاطرنشان کرد: بسیاری از این عشیره ها امروز در مسیر پیادهروی اربعین موکب دارند و خبرنگاران میتوانند با حضور در میان آنان، روایتهایی کمتر دیدهشده از فرهنگ میزبانی، وفاداری و محبت مردم عراق نسبت به اهلبیت (ع) و جبهه مقابله با ظلم را ثبت کنند.
روایت تشییع رهبر شهید، ظرفیتی مغفول برای رسانهها بود
رضایی اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در جریان تشییع رهبر شهید کمتر فرصت روایت پیدا کرد، ارادت کمنظیر عشایر عراقی بود و در مسیر انتقال پیکر، چندین عشیره بزرگ با اطلاع از عبور کاروان، مسیر را متوقف کردند تا بتوانند مراسم عزاداری و ادای احترام برگزار کنند و این اقدام از عمق علاقه وارادت آنان به رهبر شهید حکایت داشت.
وی افزود: بر اساس روایتهای میدانی، برخی از سران عشایر حتی از مسئولان خواسته بودند که پیکر به صورت زمینی از منطقه آنان عبور کند و معتقد بودند انتقال هوایی، فرصت ادای احترام را از مردم خواهد گرفت و این درخواستها هرچند با فضای احساسی مطرح میشد، اما نشاندهنده جایگاه ویژه رهبر شهید در میان بدنه مردمی عراق بود.
این پژوهشگر عرصه اربعین ادامه داد: خبرنگاران و مستندسازان میتوانند با مراجعه به همین عشایر، روایتهایی متفاوت از اربعین و تشییع رهبر شهید ثبت کنند؛ روایتهایی که در رسانهها کمتر دیده شده اما ظرفیت بالایی برای تولید آثار ماندگار دارند.
خبرنگاران از سوژه های جانبی غافل نشوند
وی با تأکید بر اینکه بخش مهمی از سوژههای اربعین در حاشیه رویدادها شکل میگیرد، اظهار کرد: در جریان تشییع، تمرکز بسیاری از رسانهها بر اصل مراسم بود و به همین دلیل فرصت پرداختن به روایتهای پیرامونی کمتر مورد توجه بوده، در حالی که بسیاری از این حاشیهها میتوانستند به گزارشهایی ماندگار تبدیل شوند.
رضایی افزود: اربعین امسال فرصت مناسبی است تا رسانهها این خلأ را جبران کنند و با حضور در میان عشایر، موکبها و گروههای مردمی، روایتهایی را ثبت کنند که کمتر در قاب رسانهها دیده شده است.
وی ادامه داد: برخی نمادها نیز ظرفیت بالایی برای روایت دارند، برای نمونه، مقبره مختار ثقفی مسجد کوفه به دلیل پیوند تاریخی با موضوع خونخواهی امام حسین (ع)، میتواند یکی از نقاط مهم تولید محتوای رسانهای باشد و پرداختن به چنین مکانهایی، عمق بیشتری به روایتهای اربعین خواهد بخشید.
رضایی در پایان تأکید کرد: اربعین تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه گنجینهای از روایتهای انسانی، فرهنگی، تاریخی و اجتماعی است و خبرنگاران، عکاسان و مستندسازان باید با نگاهی عمیق، مفاهیم مقاومت، خونخواهی، وحدت امت اسلامی و پیوند ملتهای مسلمان را از دل این اجتماع عظیم استخراج و برای افکار عمومی و نسلهای آینده ماندگار کنند.