فرهنگ می‌تواند به ابزاری برای نفوذ و قدرت سیاسی در عرصه بین‌الملل تبدیل شود

عصر قم - استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با تبیین مفهوم ژئوکالچر و نسبت آن با جغرافیای فرهنگی و قدرت سیاسی، اظهار داشت: ژئوکالچر به مطالعه رابطه متقابل فرهنگ، فضا و قدرت می‌پردازد و بررسی می‌کند که چگونه ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی یک جامعه می‌توانند به منابعی برای ایجاد هویت سیاسی، مشروعیت و نفوذ در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شوند.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر راضیه مهرابی کوشکی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با تبیین مفهوم ژئوکالچر و نسبت آن با جغرافیای فرهنگی و قدرت سیاسی، اظهار داشت: ژئوکالچر به مطالعه رابطه متقابل فرهنگ، فضا و قدرت می‌پردازد و بررسی می‌کند که چگونه ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی یک جامعه می‌توانند به منابعی برای ایجاد هویت سیاسی، مشروعیت و نفوذ در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شوند.
وی با بیان اینکه جغرافیای فرهنگی به بررسی تضادها، پویایی‌ها و همگرایی‌های فرهنگی در یک فضای جغرافیایی می‌پردازد، افزود: در این حوزه، عناصر مادی و معنوی فرهنگ، از معماری، غذا و پوشش گرفته تا زبان، ارزش‌ها، سنت‌ها، حکمرانی و مناسبات اجتماعی، برای شناخت چگونگی شکل‌گیری و تحول فرهنگ‌ها بررسی می‌شوند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: هنگامی که فرهنگ در ارتباط با قدرت سیاسی، نفوذ، مشروعیت و شکل‌دهی به هویت‌های سیاسی مورد توجه قرار می‌گیرد، مفهوم ژئوکالچر مطرح می‌شود؛ بنابراین، ژئوکالچر را می‌توان جغرافیای فرهنگیِ پیوندخورده با قدرت سیاسی دانست.
وی تصریح کرد: در این رویکرد، مسئله صرفاً شناخت عناصر فرهنگی یک جامعه نیست، بلکه چگونگی بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی برای پیشبرد اهداف سیاسی اهمیت دارد. به بیان دیگر، فرهنگ می‌تواند بستری برای ایجاد نفوذ، مشروعیت سیاسی و حتی شکل‌دهی به مرزها و هویت‌های جدید سیاسی باشد.
مهرابی کوشکی با اشاره به تفاوت جغرافیای فرهنگی، ژئوپلیتیک و ژئوکالچر خاطرنشان کرد: جغرافیای فرهنگی بیشتر به چگونگی توزیع فرهنگ‌ها در فضاهای جغرافیایی و تحولات آنها می‌پردازد؛ ژئوپلیتیک رابطه جغرافیا و قدرت سیاسی را بررسی می‌کند و ژئوکالچر بر چگونگی استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی و تاریخی در مناسبات قدرت متمرکز است.
وی با اشاره به نظریه مرکز و پیرامون در تحلیل نظام جهانی گفت: در این الگو، جهان به بخش‌های مرکز، نیمه‌پیرامون و پیرامون تقسیم می‌شود و کشورهای مرکزی نقش بیشتری در تعیین قواعد اقتصادی و نظم جهانی دارند. این ساختار را می‌توان از منظر فرهنگی نیز بررسی کرد و به این پرسش پرداخت که کدام فرهنگ‌ها از قدرت انتشار و اثرگذاری بیشتری در سطح جهانی برخوردارند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه به مفهوم هژمونی فرهنگی پرداخت و اظهار داشت: هژمونی به معنای برخورداری از جایگاه برتر و قدرت اثرگذاری و جهت‌دهی در یک حوزه است. در حوزه فرهنگ نیز فرایند هژمونیک‌شدن را می‌توان در دو مرحله بررسی کرد؛ نخست، ایجاد شبکه‌های نفوذ و گسترش ظرفیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای و سپس، شکل‌گیری جاذبه‌ای که موجب همراهی و گرایش دیگران به آن فرهنگ می‌شود.
وی با اشاره به ظرفیت فرهنگی انقلاب اسلامی افزود: انقلاب اسلامی به دلیل ماهیت و گفتمان خاص خود، از جمله طرح مفاهیمی همچون حمایت از مستضعفان و مقابله با استکبار، برای بخشی از جوامع و جریان‌های منطقه‌ای و بین‌المللی جذابیت ایجاد کرده است. این مسئله نشان می‌دهد که قدرت فرهنگی الزاماً تابع قدرت اقتصادی و نظامی نیست و یک کشور می‌تواند با برخورداری از گفتمان و ظرفیت فرهنگی اثرگذار، در عرصه جهانی شنیده و دیده شود.
مهرابی کوشکی هویت را از دیگر مؤلفه‌های مهم ژئوکالچر دانست و بیان کرد: هویت مجموعه‌ای از ویژگی‌های زبانی، قومی، تاریخی، مذهبی و فرهنگی است که موجب تمایز یک فرد یا گروه از دیگران می‌شود. این تمایزها می‌توانند به شکل‌گیری مرزهای ذهنی و اجتماعی منجر شوند و در برخی شرایط، زمینه همگرایی، واگرایی و تحولات سیاسی را فراهم کنند.
وی با تأکید بر اهمیت نقشه‌های هویتی در مطالعات ژئوکالچری گفت: نقشه‌های پراکندگی زبان‌ها، قومیت‌ها و مذاهب، لزوماً با مرزهای سیاسی و ملی منطبق نیستند؛ ازاین‌رو، شناخت پراکندگی گروه‌های زبانی و قومی و بررسی پیوندهای تاریخی و فرهنگی آنها می‌تواند در تحلیل مناسبات سیاسی و منطقه‌ای اهمیت داشته باشد.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به نمونه‌هایی از جغرافیای مذهبی و قومی افزود: بررسی پراکندگی شیعیان و اهل‌سنت، همچنین مطالعه قومیت‌هایی مانند نوبی‌ها در محدوده شمال سودان و جنوب مصر، نشان می‌دهد که چگونه می‌توان ارتباط میان مؤلفه‌های هویتی، موقعیت جغرافیایی، منابع اقتصادی و مناسبات قدرت را تحلیل کرد. همچنین در برخی مطالعات ژئوپلیتیکی، از جمله مباحث مطرح‌شده در کتاب «ژئوپلیتیک شیعه» فرانسوا توال، نسبت میان پراکندگی جمعیت شیعه و موقعیت منابع انرژی در منطقه مورد توجه قرار گرفته است.
وی در تبیین سازوکار تبدیل ظرفیت فرهنگی به قدرت ژئوکالچری اظهار داشت: نخستین گام، شناسایی منابع فرهنگی و تاریخی یک منطقه است. قومیت‌ها، زبان‌ها، میراث تمدنی، آثار تاریخی، سنت‌ها، ظرفیت‌های علمی و پیوندهای اقتصادی از جمله مؤلفه‌هایی هستند که باید در این مرحله بررسی شوند.
مهرابی کوشکی ادامه داد: پس از شناسایی این ظرفیت‌ها، مرحله روایت‌سازی و تولید معنا آغاز می‌شود. در این مرحله، عناصر تاریخی و فرهنگی در قالب روایت‌هایی بازنمایی می‌شوند و سپس از طریق رسانه‌ها، فضای مجازی، آموزش، گردشگری، شبکه‌های اجتماعی و ارتباطات فرهنگی گسترش می‌یابند.
وی با اشاره به نقش چهره‌های اثرگذار در شبکه‌های اجتماعی خاطرنشان کرد: تولیدکنندگان محتوا و افراد دارای مخاطب می‌توانند در انتشار روایت‌های فرهنگی نقش داشته باشند. ازاین‌رو، فعالان رسانه‌ای و رایزنان فرهنگی باید شبکه‌های اثرگذار در محیط هدف را شناسایی کنند و میزان بازخورد و اثرگذاری فعالیت‌های فرهنگی را مورد ارزیابی قرار دهند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تجربه ترکیه در افغانستان به‌عنوان نمونه‌ای از بهره‌گیری از ظرفیت‌های فرهنگی برای گسترش نفوذ منطقه‌ای گفت: استفاده از محصولات فرهنگی، فیلم و سریال، فعالیت‌های آموزشی، معرفی جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی و ایجاد ارتباطات اقتصادی، از جمله ابزارهایی است که در این الگو مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این فرایند، ابتدا جاذبه فرهنگی ایجاد می‌شود و سپس تلاش می‌شود این جاذبه به ارتباطات اجتماعی، آموزشی و اقتصادی پایدارتر تبدیل شود.
وی در ادامه، مفهوم «هلال شیعی» را نمونه‌ای از پیوند جغرافیای مذهبی با روایت‌سازی سیاسی دانست و اظهار داشت: پس از سقوط صدام و تغییر ساختار سیاسی عراق، جایگاه گروه‌های شیعه در ساختار قدرت این کشور افزایش یافت و در ادامه، گسترش پیوندهای سیاسی و مذهبی منطقه‌ای، زمینه طرح مفهوم هلال شیعی را فراهم کرد. این مفهوم در برخی روایت‌های سیاسی با هدف برجسته‌کردن نگرانی‌ها درباره افزایش نفوذ ایران و ایجاد حساسیت‌های مذهبی در منطقه به کار گرفته شد.
مهرابی کوشکی با اشاره به تنوع بازیگران مؤثر در عرصه ژئوکالچر تصریح کرد: دولت‌ها تنها بازیگران این حوزه نیستند؛ نهادهای مذهبی و شبکه‌های دینی، دانشگاه‌ها و مراکز علمی، رسانه‌ها، بسترهای دیجیتال، مهاجران، صنایع فرهنگی، سازمان‌های مدنی و تشکل‌های غیردولتی نیز می‌توانند در ایجاد و گسترش ارتباطات فرهنگی نقش‌آفرینی کنند.
وی افزود: این بازیگران در مقیاس‌های مختلف محلی، ملی، منطقه‌ای و جهانی فعالیت می‌کنند و از طریق تبادل استاد و دانشجو، پژوهش‌های مشترک، فعالیت‌های تبلیغی، تولید محصولات فرهنگی و ایجاد شبکه‌های ارتباطی، زمینه گسترش نفوذ فرهنگی را فراهم می‌آورند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه، جاده ابریشم را نمونه‌ای از بهره‌گیری از ظرفیت‌های تاریخی برای تقویت مناسبات فرهنگی و اقتصادی دانست و گفت: چین با تأکید بر پیشینه تاریخی جاده ابریشم، تلاش کرده است این مسیر را به‌عنوان منبعی برای ایجاد هویت مشترک میان کشورهای منطقه احیا کند. در این رویکرد، پیوندهای تاریخی با توسعه زیرساخت‌های ارتباطی، راه‌آهن، همکاری‌های اقتصادی و تولیدات فرهنگی همراه شده است.
وی خاطرنشان کرد: ایران نیز به دلیل پیشینه تاریخی و موقعیت جغرافیایی خود در مسیر جاده ابریشم، از ظرفیت‌های قابل توجهی برای گسترش ارتباطات فرهنگی و اقتصادی برخوردار است؛ بااین‌حال، استفاده از این ظرفیت‌ها به ایجاد اعتماد، تأمین امنیت همکاری‌ها و توجه به منافع اقتصادی طرف‌های مقابل نیاز دارد.
مهرابی کوشکی در جمع‌بندی مباحث خود تأکید کرد: ژئوکالچر حوزه‌ای است که فرهنگ، جغرافیا، تاریخ و قدرت سیاسی را به یکدیگر پیوند می‌دهد و برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های آن، باید منابع هویتی و تاریخی مناطق شناسایی، روایت‌های فرهنگی تولید و از ابزارهای رسانه‌ای، آموزشی، اقتصادی و ارتباطی برای گسترش آنها استفاده شود؛ همچنین ارزیابی بازخورد این اقدامات و بررسی امکان تبدیل نفوذ فرهنگی به دستاوردهای سیاسی و منطقه‌ای، بخش مهمی از این فرایند است.