عصر قم - گزارش مباحثات از سخنرانی عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در کنفرانس دانشگاه فارابی قزاقستان با موضوع «فارابی در تعاملات فرهنگی و تمدنی معاصر»؛ بررسی تداوم سنت فلسفی فارابی و نسبت عقلانیت اسلامی با تمدن مدرن
به گزارش گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام والمسلمین حمید پارسانیا، رئیس مرکز ملی مطالعات و سنجش دینداری و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در کنفرانس فارابی دانشگاه فارابی قزاقستان، با موضوع «فارابی در تعاملات فرهنگی و تمدنی معاصر»، با تأکید بر تداوم سنت فلسفی فارابی در تاریخ اندیشه اسلامی، گفت: جریان‌های فلسفی مشایی، اشراقی و صدرایی در امتداد راهی قرار گرفته‌اند که فارابی هموار کرده است و حکمت نوصدرایی در ایران امروز نیز خود را وامدار او می‌داند.
وی با اشاره به نقش اندیشمندان مسلمان در گسترش میراث فلسفی فارابی اظهار داشت: اندیشمندانی چون ابن‌سینا، غزالی، شیخ اشراق، ابن‌رشد، فخر رازی، خواجه نصیرالدین طوسی، ابن‌عربی، تفتازانی، صدرالدین دشتکی، دوانی، میرداماد و صدرالدین شیرازی، طی سده‌های مختلف، با مواجهات و مناظرات مستمر و پیاپی خود به ابعاد معرفتی راهی که فارابی ارائه داده بود، افزودند.
حجت الاسلام والمسلمین پارسانیا با بیان اینکه فارابی با وجود گزیده‌نویسی، افق‌های تازه‌ای در تاریخ اندیشه بشری گشوده است، تصریح کرد: او اندیشمندی مدفون در تاریخ گذشته نیست، بلکه متفکری است که در محور عقلانیت جهان اسلام، تاریخ اندیشه بشری و تعاملات بینافرهنگی تداوم یافته و همچنان زنده و فعال است.
عقلانیت و علم در شکل‌گیری هویت تمدن‌ها
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، نوع و سطح عقلانیت و علم را از محوری‌ترین مفاهیم هویت‌بخش فرهنگ‌ها و تمدن‌ها دانست و با اشاره به دیدگاه ماکس وبر درباره تمدن مدرن گفت: وبر، فرهنگ و تمدن مدرن را مبتنی بر عقلانیت معطوف به اهداف دنیوی و علوم ابزاری می‌داند و معتقد است عقلانیت معطوف به ارزش‌ها و حقایق متافیزیکی در این تمدن جایگاهی ندارد.
وی افزود: وبر در کتاب «دانشمند و سیاستمدار» که در سال ۱۹۱۹ منتشر شد، بر این باور است که در جهان مدرن، به دلیل فقدان عقلانیت و علمی که ناظر به حوزه ارزش‌ها و حقایق متعالی باشد، هرکس ناگزیر باید از شیطان خود پیروی کند.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا توصیف وبر از عقلانیت تمدن مدرن را گویا دانست، اما تأکید کرد که گزارش او از زوال دیگر انواع و سطوح عقلانیت و علم در جهان امروز خالی از اشکال است. به گفته وی، هرچند غلبه فرهنگ اروپایی به ضعف دیگر سطوح عقلانیت در فرهنگ‌های دیگر منجر شده یا امکان ظهور و مشاهده آنها را محدود کرده باشد، تداوم حیات و نشاط جریان معرفتی و عقلانیتی که فارابی از معلمان و مؤسسان آن به شمار می‌رود، نشان‌دهنده استمرار این سنت است.
استمرار سنت فلسفی فارابی در مواجهه با جریان‌های فکری
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا با اشاره به تداوم رویکرد فلسفی فارابی پس از او گفت: این رویکرد، برخلاف برخی جریان‌های فکری معاصر فارابی، هرگز منقطع نشد، بلکه در تعامل خلاق با جریان‌های عرفانی، حدیثی و کلامی، به‌تدریج از انسجام و دقت بیشتری برخوردار شد.
وی در همین زمینه به نقل از آیتﷲ جوادی آملی، سخنی از علامه طباطبایی درباره جایگاه فارابی در تاریخ فلسفه اسلامی نقل کرد: «ابن‌سینا و ملاصدرا اگر با یکدیگر ممزوج شوند، فارابی می‌شود.»
عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: این عبارت، حضور فارابی در تاریخ فلسفه و عقلانیت اسلامی و نیز زیست علمی او در مواجهه با مسائل نظری معاصر را نشان می‌دهد.
وی میراث فکری فارابی را برخوردار از دو کارکرد اساسی دانست و اظهار داشت: این میراث، از یک سو حریم عقلانیت و علم متناظر با آن را که مقوّم هویت تاریخی فرهنگ و تمدن اسلامی است حفظ می‌کند و از سوی دیگر، در مواجهه فعال با فرهنگ مسلط غرب، در گفت‌وگویی عمیق و علمی، نقاط عطف و هویت‌بخش آن را به چالش می‌کشد.
عقلانیت فارابی و پیوند معرفت انسانی با حقیقت متعالی
این استاد دانشگاه تهران در تبیین مبانی فلسفی فارابی درباره عقلانیت گفت: در فلسفه فارابی، عقلانیت به‌عنوان پدیده‌ای انسانی و تاریخی، ریشه در اتصال و ارتباط شهودی با واقعیتی متعالی به نام عقل دارد؛ حقیقتی که هم اجزای محدود و متکثر عوالم مختلف را دربرمی‌گیرد و هم ادراکات علمی انسان‌ها را از قوه به فعلیت می‌رساند.
وی افزود: عقل انسانی در اثر ارتباط با این حقیقت عقلانی، به مراتب مختلف معرفت علمی، اعم از علوم تجربی و تجریدی، راه می‌یابد. عالی‌ترین مرتبه این ارتباط، به تعبیر فارابی، با اتصال به عقل فعال پدید می‌آید و انسان در این صورت صاحب عقل مستفاد می‌شود.
حجت الاسلام والمسلمین پارسانیا با تأکید بر اینکه در منظومه فکری فارابی، علم به دانش تجربی و علوم ابزاری محدود نمی‌شود، اظهار داشت: فارابی از متافیزیک و علومی سخن می‌گوید که اغراض و ارزش‌ها، آغاز و انجام حیات انسان و سعادت و شقاوت او را نیز تبیین می‌کنند. او ضمن معتبر دانستن دانش تجربی، تقلیل معرفت به دانش ابزاری را نادرست و شیطنت می‌خواند.
وی تاریخ فلسفه اسلامی پس از فارابی را نیز در امتداد تلاش برای تبیین و تعمیق مدعیات او، به‌ویژه درباره چگونگی اتصال و شهود حقایق عقلی و ارتباط عقل فعال با مراتب قوای حسی و خیالی انسان دانست.
نامه امام خمینی(ره) به گورباچف و نقد مبانی عقلانیت مدرن
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا با اشاره به نامه امام خمینی(ره) به گورباچف، این نامه را نمونه‌ای از مواجهه فلسفی با محدودیت‌های عقلانیت مدرن دانست و گفت: امام در این نامه به نقاط عطفی اشاره می‌کند که عقلانیت و علم مدرن را به محدوده عقلانیت و علم ابزاری تنزل داده‌اند و در مقابل، به ظرفیت‌هایی در رویکرد فلسفی فارابی توجه می‌دهد که مانع از فروکاستن عقلانیت و علم به سطح ابزار می‌شوند.
وی نخستین نقطه عطف را شکل‌گیری جریان آمپریسیسم و حس‌گرایی دانست که با اندیشه‌های فیلسوفانی چون بیکن، لاک، برکلی و هیوم شکل گرفت و اوج آن در حلقه وین پدیدار شد.
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا دومین نقطه عطف را تحولات جریان راسیونالیسم و عقل‌گرایی مدرن در اندیشه دکارت، کانت و رویکردهای نوکانتی معرفی کرد و افزود: دکارت معرفت عقلی را به عقل مفهومی فروکاست و شهودهای عقلی را که در رویکرد فلسفی فارابی بسط می‌یابد، نادیده گرفت. کانت نیز شهود واقع را به شهود حسی محدود کرد و شناخت مفهومی عقلی را شناختی سوبژکتیو و صرفاً ذهنی دانست.
وی ادامه داد: ذهنی دانستن معرفت عقلی، متافیزیک را به معرفت‌شناسی فروکاست، معرفت علمی نسبت به واقع را به علم فیزیک محدود کرد و انقلاب کوپرنیکی کانت را در شناخت علمی به دنبال آورد؛ به این معنا که در شناخت علمی تجربی، مفاهیم عقلی به جای آنکه از متن واقع گرفته شوند، سایه خود را بر جهان واقع می‌گسترانند.
عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، سومین نقطه عطف را مربوط به رویکردهای پسامدرن دانست که در امتداد رویکردهای نوکانتی پدید آمده‌اند. به گفته وی، در این رویکردها مفاهیم عقلی، پدیده‌هایی بیناذهنی، فرهنگی و تاریخی و در نتیجه متکثر تلقی می‌شوند و معرفت علمی تجربی، خصلت روشنگرانه خود نسبت به واقع و صورت ثابت و جهانی‌اش را از دست می‌دهد.
جایگاه شهود عقلی در اندیشه امام خمینی(ره)
حجت الاسلام و المسلمین پارسانیا با اشاره به بخش دیگری از نامه امام خمینی(ره) به گورباچف اظهار داشت: امام در این نامه به ابن‌سینا اشاره می‌کند که در تداوم اندیشه‌های فارابی، شناخت انسانی را به معرفت حسی تقلیل نمی‌دهد، بلکه علم تجربی و حسی را مبتنی بر معرفت علمی و عقلی می‌داند. همچنین به شیخ اشراق و ابن‌عربی اشاره می‌کند که شناخت شهودی را پایه و بنیان ادراکات مفهومی می‌دانند.
وی تأکید کرد: تأکید امام خمینی(ره) بر اهمیت شهود عقلی، مانع از سوبژکتیو و بیناذهنی شدن معرفت عقلی می‌شود. همچنین تصریح ایشان بر ابتنای معرفت تجربی بر علوم عقلی، خصلت علمی بنیان‌های معرفت تجربی را حفظ می‌کند و مانع از شکل‌گیری رویکردهای پسامدرن نسبت به علوم تجربی می‌شود.
این عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه به توصیه امام خمینی(ره) به مسئولان شوروی اشاره کرد و گفت: ایشان از صدر هیئت‌رئیسه شورای عالی شوروی می‌خواهد در تحولات پیش‌روی خود به ظرفیت‌های فرهنگی و تمدنی و میراث شرقی تاریخ خویش نیز توجه کنند و تیزهوشان جامعه خود را به کانون زنده آموزه‌های فلسفی‌ای بفرستند که از سطوح عالی عقل و عقلانیت بهره‌مندند و معرفت علمی را به دانش ابزاری فرو نمی‌کاهند.
حجت الاسلام والمسلمین پارسانیا در پایان، نامه امام خمینی(ره) به گورباچف را بخشی از تعامل زنده و فعال رویکرد فلسفی فارابی در دوران معاصر دانست و گفت: به نظر می‌رسد این نامه برای حفظ هویت فرهنگی و نیز پاسخگویی به مشکلاتی نوشته شده است که فرهنگ و تمدن مدرن به آن گرفتار آمده است.