عصر قم - بیستوهشتمین پیشنشست تخصصی «نقش رسانههای نوین در شکلدهی نگرش مخاطبان به فرزندآوری و خانواده» با تأکید بر ضرورت شناخت نظام معنایی، تجربه زیسته و نگرش مخاطبان برگزار شد و کارشناسان بر پرهیز از پیامهای کلیشهای و تکبعدی در ترویج فرزندآوری تأکید کردند.
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، بیستوهشتمین پیشنشست تخصصی «نقش رسانههای نوین در شکلدهی نگرش مخاطبان به فرزندآوری و خانواده» که به همت دبیرخانه همایش بین المللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل دهی جوامع آینده» دانشگاه جامع امام حسین علیه السلام با همکاری دانشکده دین و رسانه صدا و سیما برگزار شد، با تأکید بر ضرورت شناخت نظام معنایی، تجربه زیسته و نگرش مخاطبان برگزار شد و کارشناسان بر پرهیز از پیامهای کلیشهای و تکبعدی در ترویج فرزندآوری تأکید کردند .
دکتر کمال اکبری، رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما، در بیستوهشتمین پیشنشست تخصصی با موضوع «نقش رسانههای نوین در شکلدهی نگرش مخاطبان به فرزندآوری و خانواده؛ با رویکرد مخاطبشناسی دینی» اظهار داشت: مسئله جمعیت امروز به موضوعی مهم برای کشور تبدیل شده و از مباحث صرفاً علمی فراتر رفته است؛ از این رو دانشگاهها و رسانهها باید نسبت به آن اهتمام جدی داشته باشند .
وی افزود: رسانهها باید بتوانند مباحث علمی مطرحشده در حوزه جمعیت را به جامعه منتقل کنند و در این مسیر، نقش خود را در شکلدهی نگرشهای مرتبط با خانواده و فرزندآوری مورد توجه قرار دهند .
کاهش باروری حاصل مجموعهای از عوامل است
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با بیان اینکه مسئله جمعیت موضوعی چندوجهی است، خاطرنشان کرد: کاهش باروری و تغییر الگوهای تشکیل خانواده حاصل مجموعهای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و نگرشی است و رسانهها نیز در ساخت این نگرشها نقش دارند .
اکبری ادامه داد: نمیتوان انتظار داشت تغییر این روند صرفاً از طریق سیاستهای اقتصادی یا مشوقهای مستقیم محقق شود؛ چراکه تصمیم درباره فرزندآوری در نهایت در خانواده و توسط افرادی اتخاذ میشود که ادراکات، نگرشها، ترجیحات، ارزشها و تصورات خاصی درباره زندگی، خانواده و آینده دارند .
وی تصریح کرد: نگرش به فرزندآوری یکی از حلقههای مهم میان شرایط اجتماعی و رفتار جمعیتی افراد است و افراد پیش از تصمیم به فرزندآوری، تصویری از هزینهها، منافع، فرصتها و محدودیتهای آینده، نقش والدین و معنای خانواده در ذهن خود شکل میدهند .
اکبری رسانهها را یکی از محیطهای مهم در شکلگیری این تصاویر و تولید و بازتولید معنا دانست و گفت: در رسانههای سنتی، تولید پیام عمدتاً در اختیار سازمانهای رسانهای بود و مخاطب بیشتر با یک سیاستگذاری رسانهای مواجه میشد؛ اما امروز شبکههای اجتماعی، پلتفرمهای ویدئویی، پیامرسانها و رسانههای کاربرمحور، امکان مشارکت مخاطب در تولید و گردش محتوا را فراهم کردهاند .
وی افزود: خانواده و فرزندآوری دیگر صرفاً موضوعی نیست که رسانهها درباره آن پیام تولید کنند، بلکه این موضوع در شبکهای از روایتهای رسمی و غیررسمی، تجربههای شخصی، نظرات کاربران، اثرگذاری اینفلوئنسرها، تصاویر سبک زندگی و گفتوگوهای روزمره ساخته و به اشتراک گذاشته میشود .
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با اشاره به تفاوت احتمالی میان پیام رسمی رسانهای و تجربه زیسته مخاطب اظهار داشت: ممکن است در یک پیام رسمی گفته شود فرزند بیشتر، زندگی آرامتری ایجاد میکند، اما مخاطب تجربه متفاوتی از واقعیت بیرونی داشته باشد و نمیتوان این دو را از یکدیگر جدا کرد .
وی غلبه نگاه پیاممحور بر نگاه مخاطبمحور را یکی از کاستیهای مهم رویکردهای رسانهای مرتبط با جمعیت دانست و تأکید کرد: همواره در حال تولید پیام هستیم، چه در رسانههای رسمی و چه در رسانههای غیررسمی، در حالی که با مخاطبانی مواجه هستیم که باید آنها را دریابیم .
شناخت نظام معنایی مخاطب؛ شرط اثرگذاری پیام
اکبری ادامه داد: در نگاه پیاممحور، مسئله اصلی تولید و انتشار پیامهای مطلوب درباره ازدواج و فرزندآوری است، اما در نگاه مخاطبمحور، نقطه شروع شناخت مخاطب و نظام معنایی اوست .
وی تأکید کرد: تا نظام معنایی مخاطب را نشناسیم، تولید پیام ما چندان مؤثر نخواهد بود؛ بنابراین باید بدانیم چه چیزی مخاطب را نسبت به فرزندآوری امیدوار یا نگران میکند، چه روایتهایی را باورپذیر میداند، از چه شخصیتها و کنشگرانی تأثیر میپذیرد و در کدام سکوها حضور دارد .
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با اشاره به اهمیت مخاطبشناسی دینی گفت: شناخت مخاطب در پرتو نظام معنایی دینی به معنای توجه همزمان به باورها، ارزشها، نیازها، تجربههای زیسته و الگوهای مصرف رسانهای او و مجموعه آموزههای اسلامی و دینی حاضر در این نظام معنایی است .
وی با اشاره به جایگاه خانواده در آموزههای دینی بیان کرد: خداوند در آیه ۲۱ سوره مبارکه روم میفرماید: «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّهً وَرَحْمَهً ».
اکبری افزود: خانواده در این نگاه، محل سکون، مودت و رحمت است و تربیت نسلی نیز در همین چارچوب اتفاق میافتد .
وی با بیان اینکه مسئله اصلی، شناخت سازوکارهای اثرگذاری رسانههای نوین بر نگرش مخاطبان نسبت به خانواده و فرزندآوری است، گفت: باید با اتکا به مخاطبشناسی دینی، الگوی مؤثرتری برای ارتباطات رسانهای در حوزه خانواده و جمعیت ارائه کنیم .
نگرش و قصد فرزندآوری باید به رفتار تبدیل شود
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با تأکید بر ضرورت تفکیک میان فرزندآوری، نگرش به فرزندآوری و قصد فرزندآوری اظهار داشت: باید بتوانیم از طریق حوزه رسانهای، نگرش و قصد فرزندآوری را به رفتار فرزندآوری تبدیل کنیم .
وی با اشاره به تأثیر شرایط اقتصادی و امنیت شغلی بر نگرش افراد نسبت به فرزندآوری گفت: گاهی سیاستهایی در محیطهای کاری وجود دارد که فرد احساس میکند اگر ازدواج کند یا صاحب فرزند شود، وضعیت شغلی و اقتصادی او تغییر خواهد کرد؛ این موارد در سیاستگذاری گاهی دیده نمیشود یا به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد .
اکبری خاطرنشان کرد: اگر نتوانیم نگرش را از طریق رسانه به رفتار تبدیل کنیم، همچنان به کار اصلی خود نرسیدهایم. بسیاری میگویند آنقدر رسانهها، منبرها و سخنرانان گفتهاند بچه خوب است که این موضوع را فهمیدهاند، اما تصور میکنند این توصیه برای کسی است که شرایط اقتصادی بهتری دارد .
وی تأکید کرد: رسانههای نوین زمانی میتوانند در شکلدهی نگرش مثبت نسبت به خانواده و فرزندآوری نقش مؤثری ایفا کنند که پیام آنها با ویژگیهای رسانهای جدید، مخاطب فعال، تجربه زیسته و نظام معنایی دینی متناسب باشد .
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما افزود: بازنمایی خانواده باید واقعگرایانه، روایتمحور و امیدآفرین باشد تا زمینه مثبتی برای قصد فرزندآوری فراهم شود و این قصد به رفتار فرزندآوری تبدیل شود .
اکبری با اشاره به برخی نظریههای ارتباطی مورد استفاده در این زمینه گفت: نظریه مخاطب فعال و رویکرد استفاده و رضامندی، نظریه چارچوببندی، نظریه شناختی اجتماعی و نظریه برجستهسازی میتوانند در تحلیل نقش رسانه در شکلدهی نگرش نسبت به خانواده و فرزندآوری مورد استفاده قرار گیرند .
رسانه نباید فرزندآوری را تکبعدی بازنمایی کند
وی با اشاره به نظریه شناختی اجتماعی و اهمیت الگوسازی در رسانه اظهار داشت: اگر رسانه خانوادهای را نشان دهد که زن و مرد در آن همکاری میکنند، پدر در تربیت فرزند مشارکت دارد، مادر امکان فعالیت اجتماعی دارد، خانواده از حمایت اجتماعی برخوردار است و والدین تجربهای مثبت و واقعگرایانه از فرزند دارند، مخاطب میتواند از طریق مشاهده این الگوها تصویر متفاوتی پیدا کند .
اکبری با تأکید بر اینکه رسانه نباید مخاطب را فریب دهد، تصریح کرد: اگر فقط آثار خوب فرزندآوری را بگوییم، مخاطب باور نمیکند؛ اما نباید موضوع را نیز خوفناک و تکبعدی نشان دهیم .
وی افزود: اگر هنگام سخن گفتن از فرزند و بچه، همواره هزینهها، گرفتاریها و مشکلات را برجسته کنیم، طبیعی است که مخاطب بپرسد چرا باید خودم را با چند فرزند گرفتار کنم؛ در مقابل نیز نباید صرفاً آثار مثبت را مطرح کرد، بلکه باید بتوانیم فضای رسانهای را تغییر دهیم .
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما با اشاره به نقش مقایسه اجتماعی در رسانههای نوین گفت: رسانههای اجتماعی امکان مقایسه مداوم زندگی افراد را فراهم میکنند و کاربران زندگی خود را با دوستان، افراد مشهور و اینفلوئنسرها مقایسه میکنند؛ این مسئله میتواند بر تصور مخاطب از رفاه، موفقیت، ازدواج، والدگری و فرزندآوری اثر بگذارد .
وی تعامل و مشارکت مخاطب را نیز مهم دانست و افزود: باید کاری کنیم که مخاطب مصرفکننده صرف نباشد، بلکه بتواند نظر بدهد، پیام را به اشتراک بگذارد و در شکلدهی روایت مشارکت کند .
اکبری با اشاره به نقش الگوریتمهای هوش مصنوعی و شخصیسازی محتوا بیان کرد: اگر الگوریتمها دائماً هزینه زندگی، ثبتنام مدرسه، بیمه، بیماری و مشکلات فرزند را به مخاطب نمایش دهند، ممکن است هیچگاه لبخند فرزند، عاطفه، محبت و خانواده را به او نشان ندهند و مخاطب در یک فضای رسانهای ضدخانواده و ضدفرزندآوری قرار گیرد .
ارزش دینی باید با تجربه زیسته مخاطب پیوند بخورد
وی با تأکید بر ضرورت پیوند پیامرسانی با نظام معنایی دینی اظهار داشت: پیام دینی زمانی میتواند برای مخاطب رسانه امروز معنادار شود که میان ارزش دینی و تجربه زیسته مخاطب ارتباط ایجاد شود .
اکبری گفت: صرفاً اینکه گفته شود فرزندآوری یک ارزش دینی است، کفایت نمیکند؛ بلکه باید نشان داد فرزندآوری به عنوان یک ارزش دینی با کارکرد خانواده، مودت، محبت، مسئولیت اجتماعی، معنای زندگی و آینده نسل ارتباط دارد .
وی با اشاره به آیه ۲۱ سوره روم خاطرنشان کرد: اساساً این آیه خانواده را در قالب سکون، مودت و رحمت مطرح میکند؛ بنابراین بحث فقط این نیست که فرزندآوری ثواب دارد، بلکه اگر خانوادهای داشته باشیم که در آن مودت و محبت وجود داشته باشد، زندگی معنا پیدا میکند .
رئیس دانشکده دین و رسانه صداوسیما در پایان تأکید کرد: نباید صرفاً از ثواب و جنبههای دینی سخن بگوییم و از سایر ابعاد غافل شویم؛ بلکه باید تلفیقی میان پیامرسانی و نظام معنایی دینی که برای مخاطب شکل میدهیم، ایجاد کنیم تا پیام بتواند اثرگذار باشد .
رسانه؛ بستری برای شکلدهی نگرش جامعه به خانواده
در ادامه این پیشنشست، حجتالاسلام دکتر محمد حائری شیرازی، پژوهشگر پژوهشکده حکمرانی جمعیت و خانواده دانشگاه جامع امام حسین(ع)، با تأکید بر نقش تعیینکننده رسانه در مسئله جمعیت اظهار داشت: مسئله جمعیت یکی از برشهای مهم و اساسی بحث رسانه است .
وی افزود: رسانه امروزه صرفاً یک ابزار برای انتقال پیام نیست، بلکه پدیده و بستری برای شکلدهی به ادراک مخاطب از واقعیت است و میتوان با ابزار رسانه، بازنماییهایی از سبک زندگی و صورتبندی انتخابهایی که مخاطب در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی خود میخواهد داشته باشد، ارائه کرد .
پژوهشگر پژوهشکده حکمرانی جمعیت و خانواده دانشگاه جامع امام حسین(ع) ادامه داد: شبکههای اجتماعی، هوش مصنوعی و رسانههای نوینی که روزبهروز و لحظهبهلحظه بهروزتر و جدیدتر میشوند، اهمیت پیدا میکنند و طبیعی است که در موضوع جمعیت نیز نباید از این مسئله غافل باشیم .
نسخه واحد رسانهای برای ترویج فرزندآوری پاسخگو نیست
همچنین سید علی محمد رضوی، مدیر گروه فرهنگ و ارتباطات اسلامی دانشکده دین و رسانه، با اشاره به فعال بودن مخاطب در مواجهه با پیامهای رسانهای اظهار داشت: در موضوع جمعیت و فرزندآوری، رسانه باید با توجه به نظام معنایی، ارزشها و تجربه زیسته گروههای مختلف مخاطبان، شیوههای متناسبی برای انتقال پیام در پیش گیرد .
وی با اشاره به الگوهای مختلف مواجهه مخاطب با پیام رسانهای افزود: در الگوی نخست، یعنی الگوی هژمونیک و مسلط، پیامی از سوی رسانه در حوزههایی مانند جمعیت و خانواده ارائه میشود و مخاطب با آن موافقت، همراهی و آن را میپذیرد .
رضوی ادامه داد: بسته به نوع پیام، نوع رسانه، محیط مخاطب، ارزشهای حاکم بر ذهن مخاطب و مؤلفههای دیگر، نظام معنایی مخاطب ساخته و پرداخته میشود و این عوامل مشخص میکنند که مخاطب چگونه با پیام رسانهای مواجه شود .
مدیر گروه فرهنگ و ارتباطات اسلامی دانشکده دین و رسانه با اشاره به الگوی مذاکرهای و تعاملی تصریح کرد: در این الگو نقش مخاطب فعال بسیار پررنگ است؛ مخاطب به زندگی خود نگاه میکند و آن بخشهایی از پیام رسانه در حوزه جمعیت را که با زندگی، ارزشها، چارچوب ذهنی و هنجارهای او تطابق بیشتری دارد، میپذیرد و بخشهای دیگر را پس میزند .
وی خاطرنشان کرد: در اینجا بحث مخاطب فعال در حوزه جمعیت مطرح میشود؛ مخاطب ممکن است بگوید تا اینجا را قبول دارم، اما این بخش دیگر به درد من نمیخورد و از عهده آن برنمیآیم .
رضوی الگوی سوم را الگوی مقاومت مصرفکننده یا مخاطب عنوان کرد و گفت: در این الگو، پیام ارسالشده برمیگردد و به سمت خود رسانه بازمیگردد که همان نظریه بومرنگ است .
وی افزود: در حوزه جمعیت، این مسئله بسیار مشهود است و با توجه به آسیبهایی که وجود دارد، مخاطب گاهی حتی تحمل پیام را ندارد و سریع آن را پس میزند .
مدیر گروه فرهنگ و ارتباطات اسلامی دانشکده دین و رسانه تأکید کرد: کنش رسانه برای تبلیغ جمعیت و فرزندآوری باید متناسب با این گفتمانها باشد؛ یعنی برای هر دسته و هر گروه از نظامهای معنایی که مخاطب در آن قرار دارد، باید به شکل متفاوتی عمل کنیم .
رسانه بهتنهایی نمیتواند نظام معنایی مخاطب را بسازد
وی با اشاره به عملکرد رسانه ملی اظهار داشت: در رسانه ملی که بیشتر رسانه سخنگوی نظام است، بسیار پیوسته، یکدست و هماهنگ و متناسب با مخاطبی که ارزشمدار است و بر جنبههای دینی و مذهبی تأکید دارد، حرکت میشود .
رضوی ادامه داد: اگر به نظام معنایی مخاطب توجه نشود، برای فردی که در مقطع زمانی دیگری قرار گرفته و چارچوبهای فکری او شکل گرفته است، نمیتوان به راحتی اثرگذاری کرد .
وی با اشاره به تأثیر عوامل مختلف بر شکلگیری نظام معنایی مخاطب گفت: محیط کار، تجربه زیست، اطرافیان، فامیل، اقوام، ارزشهای مشترک و متغیرهای مختلف، همگی بر مخاطب تأثیر گذاشتهاند و رسانه تنها یکی از این عوامل است .
تبلیغ کلیشهای، مخاطب فعال را نادیده میگیرد
مدیر گروه فرهنگ و ارتباطات اسلامی دانشکده دین و رسانه خاطرنشان کرد: بنابراین رسانه نمیتواند عامل مسلط باشد و نمیتواند به تنهایی گفتمان و نظام معنایی مسلط را شکل دهد .
وی با انتقاد از نحوه ساخت برخی برنامههای حوزه جمعیت در رسانه ملی گفت: به همین دلیل، در رسانه ملی در برنامههایی که برای حوزه جمعیت ساخته میشود، به صورت کاملاً یکدست و کلیشهای عمل میشود و مخاطب به عنوان مخاطب فعال فرض نمیشود .
رضوی در پایان تأکید کرد: ممکن است مخاطب در یک نظام معنایی متفاوت قرار داشته باشد و بخواهد در برابر پیام رسانه، معنای متفاوتی از خود صادر کند .
گفتنی است بیستوهشتمین پیشنشست تخصصی با موضوع «نقش رسانههای نوین در شکلدهی نگرش مخاطبان به فرزندآوری و خانواده؛ با رویکرد مخاطبشناسی دینی» به همت دبیرخانه همایش بینالمللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده» دانشگاه جامع امام حسین(ع) و با همکاری دانشکده دین و رسانه صداوسیما برگزار شد .