عصر قم - خراسان - قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر از جایگاه امام رضا (ع) در توسعه دستگاه فقاهت شیعه، تربیت شاگردان، تبیین احکام و تثبیت مرجعیت علمی اهلبیت (ع) سخن گفت.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در خراسان، حجتالاسلاموالمسلمین دکتردری، قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر، در حرم مطهر رضوی با تبیین مفهوم فقه و فقاهت بیان داشت: فقه تنها مجموعهای از احکام شرعی نیست، بلکه دستگاهی گسترده است که در کنار کشف حکم شرعی، تربیت عالمان، کاربردیسازی احکام و تبدیل گزارههای فقهی به قانون و هنجار اجتماعی را نیز در بر میگیرد.
وی با بیان اینکه فقه در لغت به معنای فهم عمیق است، گفت: فقه بهعنوان یک دانش، به کشف احکام شرعی مربوط به افعال انسان میپردازد، اما در طول تاریخ، فقها علاوه بر بیان احکام، در عرصههای اجتماعی نیز نقشآفرین بودهاند. نمونههایی مانند فتوای تحریم تنباکوی میرزای شیرازی و نقش آخوند خراسانی و میرزای نائینی در جریان مشروطه نشان میدهد که فقاهت تنها به بیان حکم محدود نیست و میتواند در تحولات اجتماعی نیز اثرگذار باشد.
توسعه دستگاه فقاهت در عصر امام رضا (ع)
قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر با اشاره به شرایط ویژه دوران امام رضا (ع) گفت: جامعه اسلامی در آن دوره گسترشیافته بود و حضور امام در خراسان، باوجود محدودیتهای سیاسی، فرصتهایی را برای ارتباط گستردهتر با مردم و عالمان ادیان فراهم کرد.
وی تربیت شاگردان را یکی از مهمترین اقدامات امام رضا (ع) دانست و افزود: شیخ طوسی ۳۱۹ نفر را بهعنوان راویان حدیث از امام رضا (ع) معرفی کرده است. در میان شاگردان حضرت، شخصیتهایی مانند یونس بن عبدالرحمن، صفوان بن یحیی و زکریا بن آدم حضور داشتند که در گسترش معارف اهلبیت (ع) نقش داشتند.
دری گفت: ایجاد شبکهای از عالمان و نمایندگان علمی در شهرهای مختلف، امکان ارتباط شیعیان با مرجعیت دینی را فراهم میکرد و در توسعه دستگاه فقاهت اثرگذار بود.
وی شیوه بیان احکام را از ویژگیهای مهم سیره امام رضا (ع) برشمرد و گفت: صرف صدور حکم فقهی برای نهادینهشدن آن در جامعه کافی نیست و شیوه بیان، تبیین علت و حکمت حکم و اقناع مخاطب نیز اهمیت دارد. امام رضا (ع) در مواردی علت و حکمت احکام را متناسب با سطح فهم مخاطب بیان میکردند؛ برای نمونه، در تبیین حرمت شراب به پیامدهای ازبینرفتن عقل و آثار اجتماعی آن اشاره داشتند و درباره زکات نیز به حمایت از نیازمندان و تقویت روحیهبخشش، توجه میکردند.
قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر ادامه داد: این شیوه نشان میدهد که انتقال حکم دینی تنها به بیان یک دستور محدود نیست و برای اثرگذاری بیشتر، باید با زبان قابلفهم و متناسب با نیاز مخاطب ارائه شود. حضرت (ع) در مواجهه با فردی که حکمی را نمیپذیرفت، از میانه بحث آغاز نمیکردند، بلکه ابتدا مبانی لازم برای پذیرش آن حکم را موردتوجه قرار میدادند.
وی افزود: در موضوعاتی مانند حجاب نیز تنها بیان مستقیم حکم کافی نیست و باید مبانی اعتقادی مخاطب موردتوجه قرار گیرد؛ زیرا اگر باور به خدا، پیامبر (ص) و معاد شکل نگرفته باشد، پذیرش حکم ممکن است سطحی و ظاهری باقی بماند.
دکتر دری گفت: رفتار اجتماعی فقیه و نحوه تعامل او با مردم در میزان اثرگذاری سخنش اهمیت دارد. در سیره امام رضا (ع) نیز تواضع، احترام به مردم و رعایت آداب اجتماعی در محبوبیت حضرت نقش داشت.
وی با اشاره به نحوه تعامل امام رضا (ع) با حکومت مأمون بیان داشت: حضرت ولایتعهدی را با این شرط پذیرفتند که در امور اجرایی حکومت دخالت نکنند، اما از این موقعیت برای پاسخگویی به پرسشهای مردم، گفتوگو با عالمان و برگزاری مناظرات استفاده کردند و مرجعیت علمی اهلبیت (ع) را تثبیت کردند.
وی افزود: امام رضا (ع) در شرایط سیاسی دشوار، از فرصت موجود برای تقویت جایگاه علمی اهلبیت (ع) استفاده کردند و ارتباط خود با جامعه را گسترش دادند.
پالایش میراث حدیثی
قائممقام پژوهشگاه فقه معاصر، پالایش میراث حدیثی را از دیگر اقدامات امام رضا (ع) دانست و گفت: در آن دوره برخی افراد با افزودن مطالب جعلی به نوشتههای حدیثی، زمینه انحراف را ایجاد میکردند. امام با بررسی روایات و تشخیص سخنان معتبر از غیرمعتبر، در پالایش میراث حدیثی نقش داشتند.
وی افزود: اگر رسالت حوزههای علمیه را تنها تعمیق و ترویج دانش فقه بدانیم، بخش کوچکی از رسالت آنها را دیدهایم. امروز علاوه بر تربیت فقیه، باید به شیوه بیان احکام، اقناع مردم، استفاده از هنر و رسانه و تبدیل گزارههای فقهی به هنجارهای اجتماعی توجه کرد.
دکتر دری گفت: کاربردیسازی دانش فقه در عرصههایی مانند قانونگذاری، به همکاری فقه با حقوق و دیگر دانشها نیاز دارد و در تبدیل گزارههای فقهی به هنجار اجتماعی نیز رسانه و ارتباطات میتوانند نقش مهمی داشته باشند.
وی با اشاره به حدیث سلسلهالذهب، شیوه انتقال پیام از سوی امام رضا (ع) را نمونهای از توجه حضرت به اثرگذاری روش بیان دانست و گفت: بازخوانی سیره امام رضا (ع) میتواند در فهم مسائل جدید و تقویت دستگاه فقاهت امروز راهگشا باشد./933/
نویسنده: جوادرستمی