عصر قم - عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام با نقد رویکرد «فناوریانگار» به اربعین، تأکید کرد: آیین از حیث وجودی فراتر از فناوری است و تقلیل اربعین به فناوری اجتماعی، ساحت معنایی، هویتساز و تمدنی این پدیده را به ابزاری برای مدیریت و کنترل فرو میکاهد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام دکتر علیاصغر اسلامیتنها، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام، در نشست «اربعین؛ فناوری اجتماعی تحقق خونخواهی (هیأت، اربعین، مقاومت، خونخواهی)» که در پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام برگزار شد، با نقد رویکرد فناوریانگار به اربعین، تأکید کرد: آیین از حیث وجودی مرتبهای فراتر از فناوری دارد و تقلیل آن به یک فناوری اجتماعی، موجب فروکاست معنا و حقیقت این پدیده میشود.
وی با بیان اینکه نگاه فناوریانگار، آیین را به ابزاری برای مدیریت و کنترل تبدیل میکند، اظهار داشت: یکی از انگیزههای این رویکرد، نگاه مدیریتی نخبگان قدرت است که میکوشند پدیدههای اجتماعی، بهویژه اجتماعات عظیم انسانی، را در قالب فناوریهای نرم حکمرانی مدیریت کنند. این نگاه، کنشگران را نیز به سمت درک آیین بهمثابه یک ابزار سوق میدهد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام، انگیزههای اقتصادی و تکنوکراتیک را از دیگر زمینههای شکلگیری این رویکرد دانست و افزود: گاهی آیین به فرصتی برای بازاریابی سیاسی و اقتصادی یا صرفاً ابزاری برای حل مسائل مدیریتی تقلیل پیدا میکند، در حالی که حقیقت آیین بسیار فراتر از چنین کارکردهایی است.
وی با اشاره به پیامدهای این نگاه تصریح کرد: مهمترین پیامد فناوریانگاری آن است که ساحت معنایی آیین را به سمت کارآمدی، کارایی و کنترل سوق میدهد؛ در حالی که رویکرد آیینی، خلاقانهترین بستر تولید معنا را فراهم میآورد و نمیتوان آن را صرفاً با معیارهای کارکردی سنجید.
حجت الاسلام اسلامیتنها تفاوت تجربه تشییع در ایران و عراق را نمونهای از تفاوت دو رویکرد دانست و گفت: در عراق، مشارکت مردم خلاقانه و برخاسته از متن جامعه بود، اما در ایران بیشتر شاهد نوعی مشارکت انفعالی بودیم. همچنین آیین، زمینهساز شکلگیری هویت جمعی است، در حالی که نگاه فناوریانگار، هویت را به مجموعهای از برچسبها و سازوکارهای قابل مدیریت فرو میکاهد.
وی با تأکید بر اینکه در اندیشه رهبر شهید انقلاب، نگاه فناوریانگار به اربعین وجود ندارد، خاطرنشان کرد: مفاهیمی که از غرب وارد فضای نظری ما میشوند، باید مورد ارزیابی و پرسش قرار گیرند، اما درباره مفاهیم برخاسته از سنت و تراث اسلامی، اصل بر اعتبار آنهاست؛ از همین رو، نگاه آیینی به اربعین، نگاه صحیحتری است. در نظریههای فرهنگ و ارتباطات نیز کارکرد آیین بسیار فراتر از آن چیزی است که بتوان آن را در قالب فناوری تبیین کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام با اشاره به گسترش پدیده اربعین از سال ۲۰۰۳ تاکنون، اظهار داشت: این حرکت از حدود سه میلیون زائر آغاز شد و امروز به بیش از ۲۲ میلیون نفر رسیده است. این رشد نشان میدهد که اربعین پدیدهای پیچیده و عمیق است که بخش عمده آن بر مشارکت مردمی، بهویژه مردم عراق، استوار است.
وی شناخت فرهنگ و روحیات مردم عراق را لازمه فهم این آیین دانست و گفت: مردم عراق با وجود فشارهای فراوان اقتصادی و اجتماعی، حضوری فعال و ایثارگرانه در اربعین دارند و همین ویژگیها نشان میدهد که نمیتوان این پدیده را صرفاً با الگوهای فناورانه و مدیریتی تحلیل یا اداره کرد.
حجت الاسلام اسلامیتنها با بیان اینکه آیین، فرصتی برای زندگی و تجربه زمان و مکان مقدس است، افزود: انسان آیینی هنگامی که در زمان مقدس قرار میگیرد، نوع نگاه و زیست او تغییر میکند و آیین امکان «بازگشت ازلی» را برای انسان فراهم میآورد.
وی با طرح این پرسش که «آیا میتوان حج یا نماز جماعت را فناوری دانست؟» تصریح کرد: اربعین نیز همچون دیگر شعائر دینی، فناوری نیست، بلکه آیینی است که حقیقت را در متن زندگی انسان جاری میکند. زمان در آیین، زمان خطی و کمی نیست، بلکه زمانی چرخشی و کیفی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیهالسلام اربعین را رسانهای میان عاشورا و ظهور توصیف کرد و گفت: کانون توجه آیین، زیست اکنون انسان است و همین ویژگی، اربعین را به واسطهای میان عاشورا و آینده موعود تبدیل میکند.
وی در پایان با تأکید بر تمایز میان سیاست و آیین اظهار داشت: سیاست، علم تدبیر جهان بیرونی است، اما اهمیت مملکت درونی انسان از جهان بیرونی بیشتر است و این تدبیر درونی، بر پایه تدبیرات الهی شکل میگیرد؛ از همین رو، فهم اربعین باید در افق آیین و معنویت صورت گیرد، نه صرفاً در قالب فناوری اجتماعی.