عصر قم - رئیس اندیشکده حکمرانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: علم برای اثرگذاری در عرصههایی مانند جنگ، نیازمند استقلال، آزادی علمی و توجه همزمان به ارزشها و واقعیتهای اجتماعی است.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر حسین بابایی مجرد، رئیس اندیشکده حکمرانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، در هم اندیشی مواجهه معرفتی با غرب: نسبت سنجی نهاد علم با جنگ رمضان در ایران که در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، با بررسی نسبت میان نهاد علم، حکمرانی و جنگ، اظهار داشت: مسئله اصلی امروز این است که نهاد علم به دلیل غلبه نگاه فنی و تکنیکال، از ایفای نقش مؤثر در تحولات راهبردی و تمدنی، از جمله جنگ، فاصله گرفته است.
وی با بیان اینکه دانش همواره در نسبت با حکمرانی معنا پیدا میکند، گفت: دولتها برای اداره، مدیریت، کنترل و هدایت جامعه به دانش نیاز دارند و طبیعی است که از نهاد علم انتظار تولید دانش کاربردی داشته باشند، اما پرسش اساسی این است که چه نوع دانشی مورد مطالبه قرار میگیرد و این مطالبه چه تأثیری بر ماهیت علم میگذارد.
دکتر بابایی افزود: در سالهای اخیر، شاخصهای کمی، آمار و ارقام به معیار اصلی ارزیابی موفقیت تبدیل شدهاند و همین مسئله موجب شده است که بخش مهمی از فعالیتهای علمی نیز در خدمت تولید شاخصهای کمی و گزارشهای آماری قرار گیرد؛ زیرا این همان چیزی است که نهادهای اجرایی و مدیریتی مطالبه میکنند.
وی با اشاره به رواج منطق بازار در عرصه علم تصریح کرد: امروز علم نیز تابع سازوکار عرضه و تقاضا شده است. هرچه محصول علمی جذابتر، سریعتر و متناسبتر با نیازهای مدیران باشد، تقاضای بیشتری برای آن ایجاد میشود و همین منطق، جهتگیری بخش قابل توجهی از فعالیتهای علمی را تعیین میکند.
رئیس اندیشکده حکمرانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: مسئله تنها محدود به دانشگاههای فنی نیست، بلکه حتی مراکز علمی و دانشگاههایی که با رویکردهای اسلامی فعالیت میکنند نیز در عمل تحت تأثیر همین منطق قرار گرفتهاند و کمتر توانستهاند گفتمان مستقلی در مواجهه با مسائل کلان جامعه تولید کنند.
دکتر بابایی ریشه این وضعیت را در سیاستگذاریهای حاکم بر نظام علم دانست و گفت: نظام ارتقای اعضای هیئت علمی، سیاست «منتشر کن» را بر فضای علمی حاکم کرده است؛ در نتیجه پژوهشگران ناچارند بیش از آنکه به حل مسائل واقعی جامعه بیندیشند، در پی تولید مقاله و تأمین شاخصهای ارزیابی باشند.
وی اظهار داشت: بسیاری از پژوهشگاهها و مراکز علمی، حتی اگر با مأموریتهای متفاوت تأسیس شده باشند، به مرور برای بهرهمندی از امتیازات، بودجه و سازوکارهای رسمی، خود را شبیه دانشگاههای بزرگ و رایج میکنند و همین امر باعث از بین رفتن هویت مأموریتمحور آنها میشود.
دکتر بابایی تأکید کرد: سیاستگذاریهای حاکمیتی، به جای تقویت استقلال نهاد علم، آن را در قالب بروکراسیهای سنگین و ساختارهای اداری محدود کرده است؛ به گونهای که بسیاری از مراکز علمی، هنگام مواجهه با مسائل کشور، بیش از هر چیز خود را ملزم به پاسخگویی به آییننامهها و الزامات وزارت علوم میدانند.
وی با اشاره به جنگ اخیر و ضرورت حضور فعال نهاد علم در تبیین ابعاد آن گفت: نگاه غالب، جنگ را صرفاً یک موضوع تخصصی و حرفهای میبیند و تصور میکند فقط نهادهای نظامی باید درباره آن سخن بگویند؛ در حالی که جنگ، افزون بر ابعاد نظامی، دارای ابعاد تمدنی، فرهنگی، معرفتی و الهیاتی نیز هست و نهاد علم باید در این عرصه نقشآفرینی کند.
رئیس اندیشکده حکمرانی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: در جریان جنگ، ظرفیتهای معرفتی موجود درباره سنتهای الهی، مبانی قرآنی و تحلیلهای تمدنی کمتر وارد عرصه عمومی شد و نگاه صرفاً فنی بر فضای تحلیلها غلبه داشت؛ در حالی که قرآن کریم در تحلیل جنگها، سنتهای الهی و عوامل معنوی را در کنار عوامل مادی مورد توجه قرار میدهد.
دکتر بابایی با انتقاد از مداخلات گسترده سیاستگذاران در تعیین دستورکارهای پژوهشی اظهار داشت: تعیین موضوعات پژوهشی از بالا و تحمیل دستورکارهای از پیش تعیینشده، با ماهیت علم سازگار نیست. علم را نمیتوان به صورت دستوری و بخشنامهای اداره کرد، بلکه تولید علم نیازمند آزادی، استقلال و امکان طرح پرسشهای واقعی است.
وی همچنین ساختارهای اداری، محدودیتهای نظارتی و نظام تأمین مالی را از دیگر عوامل تضعیف نهاد علم برشمرد و گفت: هنگامی که پژوهشگر در انتخاب موضوع، تأمین منابع مالی و حتی شیوه فعالیت علمی خود با محدودیتهای متعدد مواجه باشد، طبیعی است که خلاقیت و نوآوری علمی نیز کاهش پیدا کند.
دکتر بابایی با تأکید بر ضرورت حفظ استقلال دانشگاهیان تصریح کرد: اعضای هیئت علمی باید ضمن برخورداری از آزادی علمی، نسبت به مسائل اجتماعی و نیازهای جامعه نیز احساس مسئولیت داشته باشند. ایجاد تعادل میان استقلال علمی و پاسخگویی اجتماعی، یکی از مهمترین مسائل نظام علم در دوره معاصر است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، علم را ذاتاً بیطرف ندانست و اظهار داشت: هرگونه ورود نهاد علم به عرصه تصمیمسازی و حل مسائل عمومی، ناگزیر با انتخاب میان ارزشهای مختلف همراه است؛ از اینرو، علم در حوزه حکمرانی همواره واجد ابعاد سیاسی و ارزشی خواهد بود و نمیتوان آن را صرفاً فعالیتی فنی و خنثی تلقی کرد.
دکتر بابایی در پایان خاطرنشان کرد: اگر قرار است نهاد علم در تحولات بزرگ کشور، از جمله جنگ، نقش مؤثری ایفا کند، باید از سیطره نگاه صرفاً تکنیکال و بروکراتیک خارج شود و با برخورداری از آزادی علمی، استقلال نهادی و توجه همزمان به ارزشها و واقعیتهای اجتماعی، به تولید دانش راهبردی و تمدنی بپردازد.