- نوشته شده توسط:
عصر قم
-
دوشنبه ۱۱ خرداد ۱۴۰۵
عصر قم - خداوند در سوره نحل، برای برانگیختن حس شکرگزاری انسان ها و شناخت منعم، به تبیین نعمت های الهی می پردازد. خداوند از ابزار شناخت نعمت ها، یعنی چشم، گوش و عقل نام برده و می فرماید: «خداوند سه وسیله در اختیار شما قرار داد: گوش و چشم و عقل». در واقع انسان از طریق گوش با علوم نقلی، از طریق چشم با اسرار آفرینش، و از طریق عقل با علوم عقلی آشنا می شود. بر اساس این آیات، این نعمت ها ابزاری برای زنده شدن روح شکرگزاری و به دنبال آن تحصیل معرفه الله است، این در حالی است که خداوند نیازی به شکرگزاری ما ندارد.
عصر قم - خداوند در سوره نحل، برای برانگیختن حس شکرگزاری انسان ها و شناخت منعم، به تبیین نعمت های الهی می پردازد. خداوند از ابزار شناخت نعمت ها، یعنی چشم، گوش و عقل نام برده و می فرماید: «خداوند سه وسیله در اختیار شما قرار داد: گوش و چشم و عقل». در واقع انسان از طریق گوش با علوم نقلی، از طریق چشم با اسرار آفرینش، و از طریق عقل با علوم عقلی آشنا می شود. بر اساس این آیات، این نعمت ها ابزاری برای زنده شدن روح شکرگزاری و به دنبال آن تحصیل معرفه الله است، این در حالی است که خداوند نیازی به شکرگزاری ما ندارد.
خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: خداوند در آیه ۷۸ سوره نحل، با بیان مهم ترین نعمت های الهی، حسّ شکرگزاری انسان ها را برانگیزد؛ و از این طریق آنها را به شناخت منعم دعوت می کند. سخن از نعمت ابزار شناخت است؛ مثل چشم و گوش و عقل.
از این رو می فرماید: هنگامی که از شکم مادران خارج شدید هیچ نمیدانستید. (و خداوند سه وسیله در اختیار شما قرار داد: گوش و چشم و عقل)؛ «وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الأَبْصارَ وَ اْلأَفْئِدَهَ».
از طریق گوش به علوم نقلی و دانش های دیگران آشنا می شوید، از طریق چشم و مشاهده اسرار طبیعت و عجائب آفرینش به علوم تجربی و از طریق عقل به علوم عقلی و تحلیلهای منطقی.
گرچه در آیه، این سه موضوع به وسیله «واو» به یکدیگر عطف شده، اما لزومآ معنی ترتیب را نمی رساند؛ ولی با این حال بعید نیست که ترتیب طبیعی نیز چنین باشد. زیرا انسان مدّتی بعد از تولّد قدرت مشاهده و دید را ندارد؛ و چون عادت به تاریکی کرده، از نور وحشت می کند، و چشمانش را تا مدتی روی هم می نهد، در حالی که گوش نخستین آوازها را می شنود، و روشن است که قدرت عقلی و تمیز و شعور بعد از شنوایی و بینایی در انسان زنده می شود؛ به خصوص اینکه «فُؤادْ» چنانکه ارباب لغت تصریح کرده اند به معنی «عقل پخته و عمیق» است نه هر مرحله ساده ای از عقل؛ و مسلّمآ چنین مطلبی بعدا به وجود می آید.
ضمنا آیه فوق می تواند اشاره ای به این حقیقت باشد که رسیدن به کلیّات عقلیه بعد از علم به جزئیات از طریق حسّ است؛ و به هر حال آیه فوق تصریح می کند که هدف از بخشیدن این نعمت ها تحریک حسّ شکرگزاری انسان ها است که سرانجام آنها را به محبت خالق و معرفت الله و اطاعت اوامرش دعوت می کند. البته این منافات با فطری بودن قسمتی از علوم انسان ندارد؛ چرا که به هنگام تولّد، معلومات فطری به صورت استعداد و قابلیت در سرشت انسان است و جنبه فعلیّت ندارد؛ و بعدا بارور می شود.
همچنین آیه ۱۴ سوره نحل، به سه نعمت دیگر از نعمت های الهی اشاره کرده که همه مربوط به تسخیر دریاها است، و آن را انگیزه ای برای بهره گیری از فضل خدا و شکرگزاری او می شمرد. نخست مواد گوشتی است که از دریا تهیه می شود.
تعبیر به «لَحْمآ طَرِیّا»؛ (گوشت تازه) گوشتی که انسان هرگز زحمت پرورش آن را نکشیده؛ و تنها دست قدرت الهی آن را در دل دریاها پرورش داده، و رایگان در اختیار او نهاده، که براستی نعمت بزرگی محسوب می شود. مخصوصآ در عصر و زمانی که گوشت های کهنه فراوان بود؛ و ناچار بودند گوشت را به وسیله نمک یا سرخ کردن و خشک نمودن در مقابل آفتاب تا مدتی نگهداری کنند. این گوشت ها برای مسافران سرچشمه بسیاری از بیماری ها و مسمومیّت ها می شد؛ در حالی که در سفر دریا و سفرهای ساحلی به راحتی از گوشت تازه استفاده می کردند.
در ادامه به موارد زینتی که از دل دریاها استخراج می شود؛ و مورد استفاده انسان ها قرار می گیرد اشاره کرده؛ و می فرماید: (از آن وسائل زمینی استخراج کرده و می پوشید)؛ «وَ تَسْتَخْرِجُوا مِنْهُ حِلْیَهً تَلْبَسُونَها». یعنی خداوند از ضروری ترین مواد غذایی گرفته تا وسائلی که صرفا جنبه تزئینی دارد در اختیار شما قرار داده است.
در مرحله آخر به یکی دیگر از برکات دریاها که همیشه حتی امروز نقش بسیار مؤثّری در زندگی انسان ها داشته، اشاره می کند. و آن استفاده از دریا به عنوان یک مسیر بزرگ و پهناور و سرتاسری برای حمل و نقل انواع متاع های مورد نیاز و مسافرت انسان ها است؛ و با توجّه به اینکه تقریبآ هفتاد و پنج درصد روی زمین را دریاها پوشانده، و به تمام نقاط جهان راه دارد، و قسمت عمده مال التّجارهها، و مواد مورد نیاز، از این طریق حمل می شود و قسمت زیادی از مسافرت ها از این طریق انجام می گیرد، اهمّیّت این مطلب روشن تر می شود؛ می فرماید: (کشتی ها را می بینی که سینه آب را می شکافند در آن پیش می روند)؛ «وَتَری الفُلْکَ مَواخِرَ فِیهِ».
در پایان می افزاید: بخشیدن این نعمت ها را نیز وسیله ای برای زنده شدن روح شکرگزاری و به دنبال آن تحصیل «معرفه الله» قرار داده، وگرنه خدا چه نیازی به شکر ما دارد؟ اینها همه بهانه هایی است برای معرفت ذات و صفات او، و حرکت به سوی این کمال مطلق.
قابل توجّه اینکه «مواخر» جمع «ماخِرَه» از ماده «مخر» (بر وزن فخر) است؛ و این ماده به طوری که از مجموع کلمات ارباب لغت و مفسّران استفاده می شود در اصل به معنی شکافتن است؛ شکافتن امواج آب با سینه کشتی، یا شکافتن امواج باد به وسیله صورت و بینی و پیشروی کردن، و یا شکافتن زمین برای زراعت؛ و از آنجا که این امور غالبآ همراه با صدا است این واژه به صدای وزش بادهای شدید نیز اطلاق شده است. (۱)
اصولا تمام جهان و تمام زندگی انسان از لابلای موانع می گذرد؛ انسان باید سینه آنها را بشکافد و به پیش رود و این یک نکته مهم است. ضمنا معلوم شد که «مواخر» به معنی کشتی در حال حرکت است؛ و لذا از ابن عباس نقل شده است که آن را به معنی «جاریه» تفسیر کرده است؛ (۲) و ارزش کشتی نیز زمانی است که در حال حرکت باشد.
علاوه بر این آیه ۱۱۴ سوره نحل خطاب به مشرکان مکه یا مؤمنان و یا به احتمال قوی به همه آنها است، و دستور میدهد: (از آنچه خدا به شما روزی کرده حلال و پاکیزه بخورید و شکر نعمتهای او را بجا آورید)؛ «فَکُلُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللهُ حَلالا طَیِّبا وَ اشْکُرُوا نِعْمَهَ الله» و قابل توجّه اینکه در آخر آیه می افزاید: (اگر شما او را پرستش میکنید)؛ «اِنْ کُنْتُمْ اِیّاهُ تَعْبُدُوْنَ».
بعضی گفته اند این قضیه شرطیه به خاطر آن است که آنها که خداپرست نیستند اصلا شکر نعمت او را بجا نمی آورند؛ و به اصطلاح سالبه به انتفاء موضوع است.
این احتمال نیز داده شده که جزای این قضیه شرطیه همان جمله «فَکُلُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللهُ...» است که قبلا آمده است. یعنی این روزی ها در صورتی برای شما حلال و طیب است که بنده و مطیع فرمان خدا باشید؛ زیرا تمامی نعمت های این جهان برای انسان مؤمن آفریده شده است، همانگونه که باغبان وقتی به بوته گل آب می دهد به خاطر گل ها است، نه به خاطر خارها هرچند آنها نیز از آن استفاده می کنند. تفسیر سومی نیز ذکر کرده اند و آن اینکه خطاب به بت پرستان است که اگر می خواهید عبادت کنید کسی را عبادت کنید که ولی نعمت شما است؛ چرا بت ها را پرستش می کنید که هیچ نقشی ندارند. (۳)
جمع میان این تفاسیر نیز بعید نیست؛ چرا که مخاطب ظاهرا همه مؤمنان و کافران هستند هرچند آیات قبل و بعد نشان می دهد که روی سخن بیشتر به کفّار است. به هر حال رابطه میان نعمت، و شکر، و عبادت، و سپس معرفت معبود، و ولی نعمت، از این آیه به خوبی روشن می شود. به این ترتیب به دومین انگیزه «معرفه الله» پی می بریم که مسأله شکر منعم است. (۴)
پی نوشت:
(۱). به کتاب العین، فراهیدی، خلیل بن احمد، انتشارات هجرت، قم، چاپ: دوم، ۱۴۱۰ ق، ج ۴، ص ۲۶۱؛ المفردات فی غریب القرآن، راغب اصفهانی، حسین بن محمد، تحقیق: صفوان عدنان داود، دارالعلم- الدار الشامیه، دمشق –بیروت، چاپ: اول، ۱۴۱۲ ق، ص ۷۶۲، ماده مخر؛ الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، محمد بن احمد، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۴ ش، ج ۱۱، ص ۸۹؛ و کتب دیگر لغت و تفسیر مراجعه شود.
(۲). مفاتیح الغیب، فخرالدین ابوعبدالله محمد بن عمر رازی، نشر دار احیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوم، ۱۴۲۰ ق، ج ۲۰، ص ۱۸۹؛ همین تفسیر در روح المعانی فی تفسیر القرآن الکریم، آلوسی، سید محمود، انتشارات دارالکتب العلمیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵ ق، ج ۷، ص ۳۵۶؛ الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، محمد بن احمد، انتشارات ناصر خسرو، تهران، چاپ اول، ۱۳۶۴ ش، ج ۱۱، ص ۸۹ ذیل آیه مورد بحث نیز آمده است.
(۳). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، زمخشری، محمود، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ: سوم، ۱۴۰۷ ق، ج ۲، ص ۶۴۰، [سوره النحل(۱۶): الآیات ۱۱۴ الی ۱۱۵]؛ تفسیر آخر به عنوان یک احتمال در المیزان فی تفسیر القرآن، طباطبایی، سید محمد حسین، دفتر انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ ق، ج ۱۲، ص ۳۶۳؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن الکریم، آلوسی، سید محمود، انتشارات دارالکتب العلمیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۵هـ ق، ج ۷، ص ۷۴۹.
(۴). کتاب پیام قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ ش، چاپ نهم، ج ۲، ص ۳۶.
تا کنون هیچ نظری ارسال نشده است ...