چرا غدیر خم برای اتمام رسالت نبوی انتخاب شد؟

عصر قم - پیامبر (ص) غدیر خم را به دلیل موقعیت راهبردی در محل جدایی راه‌ها، حضور جمعیت انبوه و اتمام حجت برای ماندگاری پیام، برگزید تا آخرین فرمان الهی به تمام مسلمانان برسد. در این واقعه چهار آیه نازل شد: آیه تبلیغ (فرمان ابلاغ ولایت)، آیه اکمال (کامل شدن دین با امامت)، آیه ولایت (تعیین علی (ع) به عنوان ولی) و آیات آغاز سوره معارج (عذاب منکران). غدیر خم نقطه اتمام رسالت نبوی است؛ زیرا با اعلام جانشینی علی (ع) و نزول آیه «الیوم اکملت لکم دینکم»، اسلام به کمال نهایی رسید و حجت بر امت تمام شد.

خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)- ابنا: واقعه غدیر خم در هجدهم ذی‌الحجه سال دهم هجری قمری، نقطه‌عطفی بی‌نظیر در تاریخ اسلام به شمار می‌رود. پیامبر (ص) که از حجه الوداع بازمی‌گشتند، در منطقه‌ای سوزان و خشک میان مکه و مدینه توقف کردند و پس از نزول آیه ابلاغ، خطبه غدیر را ایراد نمودند. انتخاب این مکان خاص حاوی حکمت‌های عمیقی بوده است.
حجه الوداع و توقف در غدیر خم
حجه الوداع، آخرین سفر حج پیامبر اکرم (ص) در سال دهم هجری قمری بود. در این سفر، ده‌ها هزار مسلمان از نقاط مختلف جزیره‌العرب در کنار پیامبر (ص) حضور داشتند. پس از پایان مراسم حج، هنگامی که کاروان عظیم مسلمانان از مکه به سوی مدینه حرکت می‌کرد، در منطقه‌ای به نام «غدیر خم» فرمان توقف صادر شد. این منطقه که برکه‌ای کوچک و ناحیه‌ای میان مکه و مدینه بود، به صحنه‌ای تبدیل شد که سرنوشت آینده اسلام در آن رقم خورد.
پرسش اساسی این است که چرا پیامبر (ص) این مکان خاص را برای ابلاغ پیام نهایی خود برگزیدند.
یکم: غدیر خم؛ چرا این مکان؟
انتخاب غدیر خم برای انجام این مراسم بزرگ، حکمت‌های عمیقی داشته است که در ادامه به مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌شود:
۱- محل جدایی راه‌ها
غدیر خم منطقه‌ای بود که راه‌های اصلی جزیره‌العرب از آنجا منشعب می‌شد: راهی به سوی مدینه در شمال، راهی به سوی عراق در شرق، راهی به سوی مصر در غرب و راهی به سوی یمن. پس از پایان مراسم حج، کاروانیان از این نقطه به سوی شهرها و دیار خود پراکنده می‌شدند. توقف در این مکان پیش از جدایی جمعیت، این امکان را فراهم می‌آورد که پیام ابلاغی به تمام نقاط جهان اسلام منتقل شود.
۲- جمعیت انبوه و گواهان متعدد
در حجه الوداع، شمار مسلمانان حاضر بسیار زیاد بود. برخی منابع تعداد همراهان پیامبر (ص) را از نود هزار تا یک‌صد و بیست و چهار هزار نفر گزارش کرده‌اند. این جمعیت عظیم فرصتی استثنایی برای ابلاغ عمومی یک پیام سرنوشت‌ساز فراهم می‌آورد. هیچ گاه در طول تاریخ اسلام، مسلمانان به این تعداد و از این تنوع جغرافیایی در یک مکان گرد هم نیامده بودند. اگر این ابلاغ در جای دیگری مانند مکه در میان ازدحام حج یا در مدینه پس از بازگشت انجام می‌شد، چنین گستردگی مخاطبان فراهم نمی‌گشت.
۳- برجستگی و شکوه تاریخی
یکی دیگر از دلایل انتخاب این مکان، خارج بودن آن از محدوده اعمال حج بود. اگر اعلام جانشینی در ضمن مناسک حج صورت می‌گرفت، ممکن بود در میان دیگر اعمال، برجستگی لازم را پیدا نمی‌کرد و از شکوه تاریخی آن کاسته می‌شد. توقف اختصاصی در منطقه‌ای بی‌سابقه، تمام توجهات را به این رویداد معطوف می‌ساخت.
۴- اتمام حجت و ماندگاری در تاریخ
انتخاب محل غدیر توسط پیامبر (ص) یک نوع اتمام حجت با امت بود تا آیندگان این جریان را از خاطر نبرند. گزینش یک مکان خارج از مدینه و مکه، بدون سابقه تاریخی پیشین، نشان از تدبیری الهی برای ماندگاری این واقعه در طول تاریخ دارد.
دوم: چهار آیه نازل‌شده در غدیر خم
واقعه غدیر خم با نزول چهار آیه از قرآن کریم همراه بوده است. این آیات که هر یک در لحظه‌ای خاص از این رویداد نازل شده‌اند، ابعاد گوناگون این واقعه را تبیین می‌کنند.
۱- آیه تبلیغ
«یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ۖ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ ۚ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ ۗ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکَافِرِینَ»(۱)
بر اساس اعتقاد شیعیان و برخی از اهل‌سنت، این آیه در حجه الوداع و کمی پیش از هجدهم ذی‌الحجه سال دهم هجری قمری نازل شده است. موضوع این آیه، پیام خلافت و جانشینی پس از پیامبر (ص) است. مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل‌سنت، شأن نزول این آیه را واقعه غدیر خم می‌دانند.
این آیه حاوی چند نکته اساسی است: نخست آن که خداوند با قاطعیت تمام به پیامبر خود فرمان ابلاغ می‌دهد. دوم آن که ترک این ابلاغ، به منزله ترک تمام رسالت معرفی شده است. سوم آن که خداوند ضمانت حفظ پیامبر را از گزند مخالفان بر عهده می‌گیرد. این تضمین الهی نشان‌دهنده حساسیت و اهمیت فوق‌العاده این پیام بود.
هنگامی که جبرئیل این آیه را بر پیامبر (ص) نازل کرد، آن حضرت دستور توقف در منطقه غدیر خم را صادر فرمود. این لحظه آغازگر رخدادی بود که سرنوشت اسلام را برای همیشه رقم زد.
۲- آیه اکمال
«الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا»(۲)
این آیه پس از اتمام خطبه غدیر و پس از آنکه حاضران با امیرالمؤمنین علی (ع) به عنوان جانشین پیامبر (ص) بیعت کردند، نازل گردید. نزول این آیه در آن لحظه خاص، نشان‌دهنده آن است که دین اسلام تنها با تعیین جانشین برای پیامبر کامل می‌شود. به عبارت دیگر، اسلام بدون امامت و ولایت، ناتمام است.
سه ویژگی مهم برای این روز در این آیه ذکر شده است:
-روز یأس کافران
- روز اکمال دین
- روز اتمام نعمت الهی بر مردم
این آیه به صراحت اعلام می‌دارد که در این روز، دین به کمال رسیده، نعمت الهی تمام شده و اسلام به عنوان دین نهایی مورد پذیرش خداوند قرار گرفته است.
۳- آیه ولایت
«إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»(۳)
این آیه نیز در شأن و منزلت امیرالمؤمنین علی (ع) نازل شده است. این آیه، ولایت را منحصر در خدا، رسول و «کسانی که ایمان آورده و در حال رکوع زکات می‌دهند» دانسته است. همه مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل‌سنت اتفاق نظر دارند که منظور از «الذین آمنوا» در این آیه، امیرالمؤمنین علی (ع) است که در حال رکوع نماز، انگشتر خود را به فقیر بخشیدند.
این آیه با تعبیر «إِنَّمَا» که برای حصر و انحصار به کار می‌رود، نشان می‌دهد که ولایت حقیقی و مطلق تنها از آنِ خدا، رسول و علی بن ابی‌طالب (ع) است. این آیه ارتباط تنگاتنگی با خطبه غدیر دارد که در آن پیامبر (ص) فرمود: «مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَعَلِیٌ مَوْلاهُ» (هر که من مولای اویم، علی مولای اوست).
۴- آیات آغاز سوره معارج (آیات ۱ تا ۳)
«سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ (۱) لِلْکَافِرِینَ لَیْسَ لَهُ دَافِعٌ (۲) مِنَ اللَّهِ ذِی الْمَعَارِجِ (۳)»
بر اساس روایات معتبر، این آیات درباره شخصی از منافقان به نام «حارث بن نعمان فهری» نازل شده است. پس از اعلام ولایت امیرالمؤمنین (ع) در غدیر خم، این شخص برخاست و با گستاخی گفت: «خدایا! اگر محمد در آنچه می‌گوید راستگوست، سنگی از آسمان بر ما بباران یا عذابی بر ما نازل کن.» در این لحظه، عذابی الهی نازل شد و او به هلاکت رسید.
سوم: تحلیل رابطه چهار آیه با غدیر خم
چهار آیه مذکور، هر یک در لحظه‌ای خاص از واقعه غدیر نازل شده‌اند و در کنار یکدیگر چارچوبی کامل از حقیقت ولایت و امامت را ترسیم می‌کنند:
مرتبه نخست، آیه تبلیغ (مائده: ۶۷) به پیامبر (ص) فرمان ابلاغ می‌دهد و او را از خطرات احتمالی ایمن می‌دارد. این آیه، آغازگر واقعه غدیر است.
مرتبه دوم، خطبه غدیر توسط پیامبر (ص) ایراد می‌شود و امیرالمؤمنین (ع) به عنوان جانشین و مولای مؤمنان معرفی می‌گردد.
مرتبه سوم، پس از پایان خطبه و پس از بیعت حاضران، آیه اکمال (مائده: ۳) نازل می‌شود و اعلام می‌دارد که با این بیعت، دین کامل و نعمت الهی تمام شده است.
مرتبه چهارم، آیات ابتدایی سوره معارج برای کسانی نازل می‌شود که در برابر این حقیقت الهی ایستادگی می‌کنند و عذاب الهی را برای خود رقم می‌زنند.
همچنین، آیه ولایت (مائده: ۵۵) از پیش نازل شده بود و مبانی اعتقادی ولایت علی (ع) را استوار ساخته بود. این پنج آیه (که چهار آیه آن در جریان غدیر نازل شد و آیه ولایت پیش از آن نازل گردیده بود) در مجموع پشتوانه‌ای محکم و استوار از آیات الهی برای اثبات و تثبیت ولایت امیرالمؤمنین (ع) فراهم می‌آورند.
چهارم: اتمام رسالت در غدیر خم
واقعه غدیر خم اوج ابلاغ عقلانیت، اکمال دین و اتمام رسالت حضرت رسول اکرم (ص) است. پیامبر (ص) در خطبه غدیر به صراحت فرمود: «به زودی دعوت خدا را اجابت کرده، از میان شما می‌روم. من مسؤولم، شما هم مسؤولید.»(۴)
غدیر ضامن بقای آینده دین است و سرنوشت همه انسان‌ها به پیام غدیر گره خورده است. با اتمام رسالت در غدیر، دین اسلام به کمال رسید و پیامبر (ص) وظیفه خود را در قبال امت به انجام رساند. این همان معنای «الیوم اکملت لکم دینکم» است؛ روزی که کافران از آینده اسلام مأیوس شدند و نعمت ولایت بر مسلمانان کامل گردید.
غدیر خم تنها یک مکان جغرافیایی در مسیر مکه به مدینه نبود؛ بلکه نقطه‌ای بود که در آن، سرنوشت اسلام برای همیشه تعیین گردید. انتخاب این مکان از سوی پیامبر (ص) بر اساس حکمت‌هایی همچون موقعیت راهبردی در محل جدایی راه‌ها، حضور جمعیت انبوه، برجستگی این رویداد در خارج از مناسک حج و اتمام حجت با امت صورت پذیرفت.
نزول چهار آیه از قرآن کریم در این واقعه (آیه تبلیغ، آیه اکمال و آیات آغاز سوره معارج) به‌همراه آیه ولایت که پیش از آن نازل شده بود، پشتوانه‌ای الهی برای این رخداد عظیم فراهم آورد. این آیات در کنار یکدیگر، حقیقت ولایت و امامت را در متن قرآن تثبیت کردند و نشان دادند که دین اسلام بدون رهبری الهی پس از پیامبر (ص) کامل نخواهد بود.
به عبارت دیگر، اتمام رسالت نبوی تنها با ابلاغ فرمان الهی ولایت در غدیر خم محقق گردید. پیامبر (ص) با توقف در آن بیابان سوزان و اقامه خطبه غدیر، آخرین و مهم‌ترین پیام الهی را به امت خویش ابلاغ کرد تا پس از آن، دین کامل شده و حجت بر تمام مردم تمام شود. از این روست که عید غدیر به عنوان بزرگ‌ترین عید مسلمانان نام گرفته است.
پی نوشت:
۱.سوره مائده/ آیه ۶۷
۲. سوره مائده/ آیه ۳
۳.سوره مائده/ آیه ۵۵
۴.برگزیده تفسیر نمونه ؛ ج‏1 ؛ ص536
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)