شنبه ۳۰ آبان ۱۴۰۵

فرهنگی

یادداشت؛

از سفیدشویی ساواک تا ابتذال در ویترین نمایش خانگی؛ فیلیمو در برابر مسئولیت فرهنگی

از سفیدشویی ساواک تا ابتذال در ویترین نمایش خانگی؛ فیلیمو در برابر مسئولیت فرهنگی
عصر قم - شبکه نمایش خانگی قرار بود مکملی برای ارتقای سلیقه فرهنگی جامعه و فرصتی برای تولید آثار فاخر و متناسب با هویت ایرانی ـ اسلامی باشد؛ اما آنچه امروز در بخشی از تولیدات این بستر، به‌ویژه در پلتفرم فیلیمو، مشاهده می‌شود، فاصله‌ای قابل تأمل با این مأموریت فرهنگی دارد؛ فاصله‌ای که دیگر نمی‌توان با عنوان سلیقه مخاطب یا اقتضائات بازار سرگرمی از کنار آن عبور کرد.
  بزرگنمايي:

عصر قم - شبکه نمایش خانگی قرار بود مکملی برای ارتقای سلیقه فرهنگی جامعه و فرصتی برای تولید آثار فاخر و متناسب با هویت ایرانی ـ اسلامی باشد؛ اما آنچه امروز در بخشی از تولیدات این بستر، به‌ویژه در پلتفرم فیلیمو، مشاهده می‌شود، فاصله‌ای قابل تأمل با این مأموریت فرهنگی دارد؛ فاصله‌ای که دیگر نمی‌توان با عنوان سلیقه مخاطب یا اقتضائات بازار سرگرمی از کنار آن عبور کرد.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، گسترش شبکه نمایش خانگی در سال‌های اخیر، ظرفیت بزرگی برای تحول در عرصه رسانه و تولیدات تصویری کشور ایجاد کرده است. این ظرفیت می‌توانست فرصتی برای روایت تاریخ، تقویت هویت ملی، ترویج سبک زندگی ایرانی ـ اسلامی، معرفی الگوهای موفق اجتماعی و تولید سرگرمی سالم باشد؛ اما به نظر می‌رسد در بخشی از این مسیر، منطق اقتصادی و جذب مخاطب بر ملاحظات فرهنگی و مسئولیت اجتماعی غلبه کرده است.
کلیپ های منتشرشده از برخی تولیدات و برنامه‌های فیلیمو، نمونه‌ای از این وضعیت را به تصویر می‌کشد؛ از حاشیه‌های مربوط به بازنمایی تاریخ معاصر در سریال «تاسیان» و آنچه منتقدان از آن به‌عنوان سفیدشویی ساواک یاد می‌کنند تا برخی برنامه‌های سرگرمی‌محور که ضرورت بازنگری در کیفیت و جهت‌گیری فرهنگی آنها را برجسته می‌سازد.
وقتی تاریخ به ابزاری برای تحریف تبدیل می‌شود
یکی از مهم‌ترین وظایف آثار نمایشی، روایت مسئولانه تاریخ است. سینما و سریال‌سازی قرار نیست صرفاً بازخوانی خشک و مستندگونه رویدادها باشند؛ هنرمند حق دارد با تخیل و خلاقیت به سراغ تاریخ برود، اما این آزادی نباید به قیمت تحریف واقعیت‌های تاریخی و مخدوش‌کردن حافظه جمعی یک ملت تمام شود.
ساواک، به‌عنوان دستگاه امنیتی و سرکوبگر رژیم پهلوی، بخشی از واقعیت تلخ تاریخ معاصر ایران است. هزاران روایت از شکنجه، سرکوب آزادی‌خواهان و برخورد با مبارزان انقلاب اسلامی وجود دارد که نمی‌توان آنها را نادیده گرفت. بنابراین، هرگونه بازنمایی هنری از آن دوران باید با حساسیت و مسئولیت تاریخی همراه باشد.
مسئله این نیست که چرا یک سریال به زندگی اجتماعی و روابط انسانی در دوران پهلوی پرداخته است؛ مسئله آنجاست که آیا روایت ارائه‌شده، تصویری متوازن و منصفانه از آن دوران به مخاطب منتقل می‌کند یا با برجسته‌سازی برخی جلوه‌های ظاهری زندگی و کم‌رنگ‌کردن واقعیت‌های سرکوب، زمینه تطهیر یک رژیم مستبد را فراهم می‌آورد؟
سرگرمی به چه قیمتی؟
وجه دیگر نگرانی، وضعیت برنامه‌های سرگرمی‌محور شبکه نمایش خانگی است. در برخی تولیدات، به نظر می‌رسد برای جلب توجه مخاطب، جذابیت‌های لحظه‌ای، شوخی‌های سطحی و حاشیه‌سازی بر محتوا و کیفیت فرهنگی تقدم پیدا کرده است.
البته هیچ‌کس منکر ضرورت شادی، نشاط و سرگرمی در جامعه نیست. اتفاقاً جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به برنامه‌های جذاب، نشاط‌آور و امیدبخش نیاز دارد؛ اما پرسش اساسی این است که آیا هر محتوایی صرفاً به دلیل سرگرم‌کننده بودن، شایسته حضور در یک رسانه فراگیر است؟
رسانه فقط آینه جامعه نیست، بلکه در شکل‌دهی به ذائقه و رفتار اجتماعی نیز نقش دارد. وقتی یک پلتفرم با دسترسی گسترده، برنامه‌ای را در معرض دید میلیون‌ها مخاطب قرار می‌دهد، نمی‌تواند نسبت به پیامدهای فرهنگی آن بی‌تفاوت باشد. عادی‌سازی رفتارهای نامتناسب با هنجارهای جامعه، تضعیف حریم‌های اخلاقی و تبدیل سطحی‌نگری به الگوی سرگرمی، مسائلی نیستند که بتوان آنها را صرفاً انتخاب شخصی مخاطب دانست.
فیلیمو؛ پلتفرم خصوصی یا بازیگر اثرگذار فرهنگی؟
نکته مهم آن است که پلتفرم‌هایی همچون فیلیمو، صرفاً یک بنگاه اقتصادی برای عرضه محصولات تصویری نیستند. آنها به دلیل میزان نفوذ، گستره مخاطبان و نقش‌آفرینی در شکل‌دهی به سلیقه عمومی، عملاً به بازیگران مهم عرصه فرهنگ و رسانه تبدیل شده‌اند.
وقتی یک مجموعه از اعتماد عمومی و زیرساخت رسانه‌ای کشور بهره می‌برد، انتظار می‌رود در برابر آثار و برنامه‌هایی که تولید یا منتشر می‌کند، مسئولیت‌پذیر باشد. نمی‌توان از یک طرف از ظرفیت‌های داخلی برای توسعه کسب‌وکار استفاده کرد و از طرف دیگر، نسبت به پیامدهای فرهنگی محصولات عرضه‌شده بی‌اعتنا بود.
از این منظر، مطالبه‌گری از فیلیمو نه مخالفت با فعالیت بخش خصوصی است و نه نفی اصل تنوع در تولیدات هنری؛ بلکه مطالبه پاسخ‌گویی از مجموعه‌ای است که سهم قابل توجهی در سبد مصرف فرهنگی خانواده‌های ایرانی پیدا کرده است.
نظارت فرهنگی نباید به تشریفات اداری محدود شود
در این میان، مسئولیت نهادهای نظارتی و متولیان فرهنگی نیز قابل چشم‌پوشی نیست. اگر قرار است شبکه نمایش خانگی در مسیر سالم و سازنده حرکت کند، نظارت نباید صرفاً به بررسی مجوزها و عبور از مراحل اداری محدود بماند. ارزیابی محتوایی، توجه به آثار اجتماعی تولیدات، صیانت از حقوق خانواده و نظارت بر اجرای ضوابط فرهنگی باید به‌صورت جدی دنبال شود.
سازمان تنظیم مقررات رسانه‌های صوت و تصویر فراگیر و سایر دستگاه‌های مسئول باید مشخص کنند چه معیارهایی برای سنجش محتوای تولیدات وجود دارد و در برابر مواردی که با ضوابط فرهنگی و اخلاقی جامعه تعارض دارند، چه اقداماتی انجام می‌شود.
همچنین لازم است پلتفرم‌ها درباره سیاست‌های محتوایی خود، معیار انتخاب آثار و میزان پایبندی به مسئولیت اجتماعی‌شان پاسخ‌گو باشند.
فرهنگ را نمی‌توان قربانی آمار بازدید کرد
امروز مسئله اصلی این نیست که شبکه نمایش خانگی باید تعطیل شود یا با هرگونه نوآوری و سرگرمی مخالفت شود؛ مسئله این است که چرا در بخشی از این عرصه، رقابت برای جذب مخاطب گاهی بر کیفیت محتوا و ملاحظات فرهنگی اولویت پیدا می‌کند؟
آیا موفقیت یک پلتفرم صرفاً با تعداد مشترکان، میزان فروش و آمار بازدید سنجیده می‌شود؟ سهم آن در ارتقای فرهنگ عمومی، تقویت هویت ملی و تحکیم بنیان خانواده کجاست؟
فیلیمو و دیگر سکوهای نمایش خانگی باید بدانند که مخاطب ایرانی صرفاً مصرف‌کننده سرگرمی نیست؛ او خانواده‌ای دارد، هویتی دارد و نسبت به تاریخ، فرهنگ و ارزش‌های جامعه خود حساس است.
انتظار می‌رود مدیران این پلتفرم‌ها به جای حرکت در مسیر رقابت بر سر جذب مخاطب به هر قیمت، به سمت تولید و عرضه محتوای فاخر، جذاب و مسئولانه حرکت کنند. همچنین دستگاه‌های فرهنگی و نظارتی باید از موضع انفعال خارج شوند و با مطالبه‌گری مستمر، زمینه اصلاح این روند را فراهم آورند.
در نهایت، باید به این پرسش پاسخ داد که اگر قرار است فرهنگ عمومی جامعه در برابر سیل تولیدات رسانه‌ای مصون بماند، چه کسی مسئولیت این میدان را برعهده دارد؟ نمی‌توان از خانواده‌ها انتظار داشت به‌تنهایی در برابر همه آسیب‌های رسانه‌ای ایستادگی کنند، درحالی‌که برخی پلتفرم‌های پرمخاطب بدون توجه کافی به مسئولیت فرهنگی خود، به فعالیت ادامه می‌دهند.
شبکه نمایش خانگی یک فرصت بزرگ برای فرهنگ ایران است؛ اما اگر این فرصت به ویترینی برای تحریف تاریخ، سطحی‌سازی ذائقه عمومی و تضعیف هنجارهای اخلاقی تبدیل شود، نه‌تنها به ارتقای فرهنگ کمک نخواهد کرد، بلکه خود به بخشی از مسئله تبدیل می‌شود. اکنون زمان آن رسیده است که فیلیمو و سایر سکوهای نمایش خانگی، نسبت خود را با مسئولیت فرهنگی و اجتماعی‌شان روشن کنند.


نظرات شما