عصر قم - استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، با تبیین پیوند میان علوم شناختی، احساسات و رفتار انسان، تأکید کرد: شناخت، تجربه‌های گذشته و وضعیت جسمانی در شکل‌گیری احساسات و جهت‌دهی به رفتارهای فردی و اجتماعی انسان نقش مؤثری دارند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر حسن عبدی، استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تبیین مبانی علوم شناختی و نسبت میان شناخت و احساسات انسان، اظهار داشت: بررسی قوای شناختی در سنت فلسفی اسلامی و علوم شناختی غربی، از نظر روش‌شناسی تفاوت‌هایی دارد؛ به‌گونه‌ای که در فلسفه اسلامی، برخی اصول عقلی مانند قاعده «الواحد لا یصدر عنه إلا الواحد» در شناسایی و تفکیک قوای انسانی مورد توجه قرار گرفته است.
وی افزود: بر اساس این مبنا، فعالیت‌های شناختی متفاوت انسان، مانند استدلال‌ورزی، تخیل و ادراک حسی، به قوای متمایزی نسبت داده می‌شوند؛ ازاین‌رو، حکمای اسلامی برای تبیین فعالیت‌های نفس، قوای مختلفی را شناسایی کرده‌اند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به نظریه «حس مشترک» در فلسفه اسلامی، خاطرنشان کرد: یکی از مسائل مهم در شناخت انسان، چگونگی تجمیع ادراکات حسی متفاوت و نسبت دادن آن‌ها به یک شیء واحد است. برای نمونه، انسان ممکن است هم‌زمان رنگ، شکل و صدای یک شیء را درک کند؛ درحالی‌که هرکدام از این ادراکات از طریق قوه حسی متفاوتی حاصل می‌شود. حکمای اسلامی برای تبیین این مسئله، قوه‌ای به نام حس مشترک را مطرح کرده‌اند که ادراکات حسی را با یکدیگر مرتبط می‌سازد.
عبدی در ادامه با تبیین روش‌های تجربی مطالعه مغز در علوم شناختی گفت: دانشمندان در مسیر شناخت فعالیت‌های مغزی، ابتدا از روش‌هایی مانند کالبدشکافی و بررسی ساختار مغز استفاده کردند و سپس با مطالعه ضایعات مغزی، فعالیت‌های الکتریکی و روش‌های تصویربرداری، توانستند ارتباط میان بخش‌های مختلف مغز و توانایی‌های شناختی انسان را دقیق‌تر بررسی کنند.
وی ادامه داد: پیشرفت فناوری‌های تصویربرداری مغزی این امکان را فراهم کرده است که فعالیت نواحی مختلف مغز هنگام انجام فعالیت‌هایی مانند حل مسئله، حرکت اندام‌ها و ادراک حسی بررسی شود. این مطالعات نشان می‌دهد که اگرچه برخی نواحی مغز در فعالیت‌های خاص نقش برجسته‌تری دارند، اما سایر بخش‌ها نیز در قالب شبکه‌ای مرتبط با یکدیگر فعالیت می‌کنند.
این استاد دانشگاه با اشاره به گسترش مطالعات علوم شناختی به حوزه تصمیم‌گیری و اراده، تصریح کرد: یکی از پرسش‌های مهم پژوهشگران این است که تصمیم انسان چگونه شکل می‌گیرد و فعالیت‌های مغزی چه نسبتی با اراده و انتخاب او دارند. در برخی پژوهش‌ها، فعالیت‌های الکتریکی مغز پیش از انجام یک کنش مشاهده شده است؛ بااین‌حال، تبیین نسبت این فعالیت‌ها با اراده انسان همچنان از مسائل مورد بحث در علوم شناختی است.
احساسات؛ حاصل تعامل شناخت و وضعیت جسمانی
عبدی با بیان اینکه احساسات از موضوعات مهم و مورد توجه علوم شناختی هستند، اظهار داشت: در نگاه سنتی، احساسات گاهی به‌عنوان عاملی مزاحم برای عقلانیت و تصمیم‌گیری انسان تلقی می‌شدند؛ اما به‌تدریج این پرسش مطرح شد که آیا احساسات نیز از پشتوانه شناختی برخوردارند یا صرفاً واکنش‌هایی جسمانی و فیزیولوژیک هستند.
وی با اشاره به دو رویکرد عمده در تبیین احساسات افزود: گروهی از پژوهشگران معتقدند احساسات دارای بُعد شناختی هستند و در پس هر احساس، نوعی قضاوت و ارزیابی وجود دارد. در مقابل، گروهی دیگر بر عوامل فیزیولوژیک و تغییرات شیمیایی بدن تأکید می‌کنند و معتقدند وضعیت جسمانی انسان در شکل‌گیری احساسات نقش اساسی دارد.
این استاد دانشگاه در تبیین دیدگاه شناختی بیان کرد: بر اساس این رویکرد، احساسات انسان با اهدافی که برای خود ترسیم کرده و ارزیابی او از موانع یا عوامل تسهیل‌کننده دستیابی به آن اهداف ارتباط دارند. هنگامی که فرد عاملی را مانع رسیدن به هدف خود می‌بیند، ممکن است احساس خشم پیدا کند و در مقابل، مواجهه با عوامل تسهیل‌کننده می‌تواند احساس شادی و رضایت را در او ایجاد کند.
وی با تأکید بر اینکه هر نوع آگاهی و ادراکی لزوماً به معنای استدلال عقلی نیست، به نمونه‌هایی از رفتار حیوانات اشاره کرد و گفت: برخی آزمایش‌ها درباره رفتار کلاغ و میمون نشان می‌دهد که حیوانات نیز می‌توانند در سطحی از ادراک و سنجش میان وضعیت موجود و هدف موردنظر خود برخوردار باشند؛ بنابراین، باید میان آگاهی و ادراک از یک‌سو و تعقل و استدلال عقلی از سوی دیگر تفاوت قائل شد.
عبدی در ادامه با اشاره به دیدگاه فیزیولوژیک درباره احساسات خاطرنشان کرد: بر اساس این رویکرد، تغییرات شیمیایی و وضعیت جسمانی بدن در شکل‌گیری حالات عاطفی انسان نقش دارند. برخی پژوهش‌ها نیز با بررسی وضعیت جسمانی افراد در حالات خاص روانی و معنوی، به تغییراتی در ترکیبات شیمیایی بدن آن‌ها اشاره کرده‌اند.
وی با اشاره به مطالعات مربوط به ارتباط مغز و باورهای دینی افزود: در حوزه‌ای با عنوان عصب‌الهیات، پژوهشگرانی تلاش کرده‌اند ارتباط میان باورهای دینی، گرایش‌های معنوی و فعالیت‌های مغزی و تغییرات فیزیولوژیک بدن را بررسی کنند؛ هرچند اعتبار و میزان دلالت این پژوهش‌ها همچنان نیازمند ارزیابی علمی است.
بازنمایی احساسات و نقش تجربه‌های گذشته
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در بخش دیگری از سخنان خود، به مسئله بازنمایی احساسات پرداخت و اظهار داشت: اگر برای احساسات بُعد شناختی قائل باشیم، می‌توان از نوعی بازنمایی در آن‌ها سخن گفت. در این زمینه، شباهت، علیت و تداعی از جمله عواملی هستند که در شکل‌گیری و بازنمایی احساسات نقش دارند.
وی توضیح داد: گاهی شباهت یک موقعیت با تجربه‌ای ناخوشایند در گذشته، موجب تکرار احساس ترس می‌شود؛ مانند فردی که حتی از پله‌برقی خاموش نیز می‌ترسد. در موارد دیگر، رابطه علّی میان یک تجربه گذشته و وضعیت فعلی، احساس خاصی را ایجاد می‌کند؛ برای مثال، فردی که در گذشته هنگام تزریق آمپول درد شدیدی را تجربه کرده، ممکن است در مواجهه مجدد با پزشک دچار ترس شود.
عبدی با اشاره به نقش تداعی در بازنمایی احساسات تصریح کرد: گاهی موقعیت فعلی شباهت مستقیمی با تجربه گذشته ندارد، اما حضور در یک مکان یا مواجهه با یک نشانه، خاطره‌ای را در ذهن فرد زنده می‌کند و احساسات مرتبط با آن تجربه دوباره شکل می‌گیرند.
وی همچنین با اشاره به دیدگاه فروید در روان‌کاوی گفت: در این رویکرد، بخشی از احساسات و رفتارهای انسان با تجربه‌های سرکوب‌شده گذشته و لایه‌های پنهان روان ارتباط داده می‌شود. فروید با استفاده از گفت‌وگو و بررسی خاطرات بیماران تلاش می‌کرد ریشه برخی رفتارها و اختلالات روانی را شناسایی کند.
این استاد دانشگاه در عین حال، به نقدهای مطرح‌شده درباره روان‌کاوی اشاره کرد و افزود: برخی منتقدان معتقدند تبیین‌های روان‌کاوانه به‌گونه‌ای هستند که گاهی می‌توان رفتارهای متفاوت و حتی متضاد را با یک چارچوب توضیح داد؛ ازاین‌رو، امکان آزمون‌پذیری و ابطال تجربی برخی از فرضیه‌های این رویکرد با چالش مواجه است.
وی در جمع‌بندی مباحث خود تأکید کرد: برای شناخت احساسات و رفتار انسان نباید صرفاً به یک رویکرد اکتفا کرد. عوامل شناختی، فیزیولوژیک و تجربه‌های روانی گذشته می‌توانند در تعامل با یکدیگر بر شکل‌گیری احساسات تأثیر بگذارند؛ بنابراین، تحلیل جامع پدیده‌های شناختی و عاطفی انسان نیازمند پرهیز از نگاه تک‌بعدی و بررسی هم‌زمان ابعاد مختلف وجود انسان است.