عصر قم - پیوند ولایت اهل‌بیت(ع) با مسئولیت اجتماعی مؤمنان، عزاداری فاطمی را از یک آیین عاطفی فراتر می‌برد و ضرورت دفاع آگاهانه از ارزش‌های اسلامی، عدالت اجتماعی و استقلال نظام اسلامی را یادآور می‌شود.
به گزارش سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، یکی از مباحث بنیادین در اندیشه سیاسی و اجتماعی تشیع، تبیین نسبت میان ولایت اهل‌بیت عصمت و طهارت(ع) و مسئولیت مسلمانان در قبال جامعه و نظام اسلامی است. آیا می‌توان از ولایت اهل‌بیت(ع) سخن گفت، اما نسبت به سرنوشت جامعه اسلامی، حفظ حاکمیت دینی و صیانت از ساختارهای تحقق‌بخش ارزش‌های اسلامی بی‌تفاوت بود؟ آیا عزاداری حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) صرفاً یک مناسک عاطفی و آیینی است یا واجد پیام‌های معرفتی، اعتقادی، اجتماعی و سیاسی نیز هست؟
به نظر می‌رسد پاسخ به این پرسش‌ها را باید در منظومه معرفتی قرآن کریم، سنت پیامبر اکرم(ص) و سیره سیاسی و اجتماعی اهل‌بیت(ع) جست‌وجو کرد. بر اساس این منظومه، محبت و ولایت اهل‌بیت(ع) صرفاً یک گرایش قلبی نیست؛ بلکه عهدی اعتقادی و مسئولیتی عملی است که در رفتار فردی، مناسبات اجتماعی و موضع‌گیری‌های سیاسی انسان مؤمن ظهور پیدا می‌کند.
۱. ولایت اهل‌بیت(ع)؛ پیوند محبت، اطاعت و مسئولیت
قرآن کریم در تبیین جایگاه اهل‌بیت(ع) می‌فرماید:
«قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبَى ٰ » (شوری، ۲۳).
این آیه، مودت و محبت نزدیکان پیامبر(ص) را به‌عنوان پاداش رسالت مطرح می‌کند. در روایات تفسیری شیعه، این مودت با محبت و ولایت اهل‌بیت(ع) تبیین شده است.
نکته مهم آن است که مودت در منطق قرآن، صرفاً احساس درونی و عاطفه زبانی نیست؛ بلکه هنگامی که موضوع محبت، پیشوایان الهی و الگوهای هدایت باشند، اقتضای طبیعی آن، تبعیت از مسیر و ارزش‌های آنان است.
از همین رو، قرآن کریم در آیه دیگری می‌فرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» (نساء، ۵۹).
این آیه نشان می‌دهد که اطاعت از مرجعیت الهی و رهبری مشروع، در ساختار اجتماعی جامعه مؤمنان جایگاهی اساسی دارد. در تفسیر شیعی، مصادیق اتمّ اولی‌الامر، امامان معصوم(ع) هستند؛ اما در عصر غیبت نیز مسئله مرجعیت دینی و اداره جامعه بر اساس مبانی معتبر فقه سیاسی شیعه، از مباحث مهم و نیازمند تبیین علمی است.
بنابراین، نمی‌توان ولایت را به یک تعلق عاطفی محدود کرد و از ابعاد هدایتی، اجتماعی و مسئولیت‌آفرین آن غفلت ورزید.
۲. حضرت زهرا(س)؛ الگوی پیوند ولایت، بصیرت و دفاع از حقیقت
برای فهم عمیق نسبت ولایت و مسئولیت اجتماعی، سیره حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) جایگاهی ممتاز دارد.
حضرت زهرا(س) تنها شخصیت برجسته‌ای در عبادت، عفاف، خانه‌داری و تربیت فرزند نبودند؛ بلکه در حساس‌ترین مقطع تاریخ اسلام، در دفاع از امامت و تبیین انحرافات اجتماعی و سیاسی نیز نقش‌آفرینی کردند.
یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این حقیقت، خطبه فدکیه است. در این خطبه که در منابع روایی و تاریخی شیعه، از جمله الاحتجاج طبرسی، نقل شده است، حضرت زهرا(س) از فلسفه احکام الهی، جایگاه امامت، آثار اطاعت از رهبری الهی و پیامدهای انحراف از مسیر ولایت سخن می‌گویند.
در بخشی از این خطبه آمده است:
«فَجَعَلَ اللَّهُ ... طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّهِ، وَإِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَهِ».(الاحتجاج، ج1، ص97.)
یعنی خداوند اطاعت از ما را مایه انتظام و سامان‌یافتگی امت و امامت ما را عامل ایمنی از تفرقه قرار داده است.
این عبارت، از حیث اندیشه سیاسی شیعه، بسیار بنیادین است؛ زیرا امامت را صرفاً یک جایگاه معنوی و فردی معرفی نمی‌کند، بلکه آن را عنصر سامان‌بخش جامعه اسلامی می‌داند.
بر این اساس، ولایت اهل‌بیت(ع) با مسئولیت اجتماعی، وحدت امت، حفظ مسیر هدایت و جلوگیری از فروپاشی انسجام دینی ارتباطی وثیق دارد.
از همین منظر، حضرت زهرا(س) در دفاع از امیرالمؤمنین علی(ع)، صرفاً از یک حق شخصی یا خانوادگی دفاع نمی‌کردند؛ بلکه مسئله امامت و استمرار مسیر صحیح هدایت جامعه اسلامی را مطرح می‌ساختند.
بنابراین، مجالس فاطمیه زمانی به حقیقت رسالت خود نزدیک می‌شوند که علاوه بر برانگیختن عواطف و احساسات دینی، به ارتقای معرفت ولایی، بصیرت اجتماعی، مسئولیت‌پذیری و شناخت وظایف مؤمنان در برابر جامعه اسلامی نیز منجر شوند.
۳. نظام اسلامی؛ بستر تحقق اجتماعی ارزش‌های دینی
یکی از اشتباهات در تحلیل نسبت دیانت و سیاست، تقلیل دین به مجموعه‌ای از مناسک فردی و عبادی و نادیده گرفتن ابعاد اجتماعی آن است.
قرآن کریم در آیه ۴۱ سوره حج، درباره مؤمنانی که قدرت و امکان استقرار اجتماعی پیدا می‌کنند، می‌فرماید:
«الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاهَ وَآتَوُا الزَّکَاهَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَهُ الْأُمُورِ».
در این آیه، قرآن کریم از مسئولیت‌های مؤمنان در شرایط تمکن و قدرت سخن می‌گوید و اقامه نماز، پرداخت زکات، امر به معروف و نهی از منکر را از وظایف اساسی آنان برمی‌شمارد.
نکته قابل تأمل این است که اقامه ارزش‌های دینی در سطح جامعه، نیازمند ساختار، قدرت اجرایی، سازمان اجتماعی و زمینه تحقق عینی احکام و ارزش‌های الهی است.
از این منظر، تشکیل و حفظ نظام سیاسی مبتنی بر ارزش‌های اسلامی، می‌تواند بستری مهم برای تحقق اهداف اجتماعی دین باشد.
البته باید توجه داشت که نظام اسلامی در منطق قرآن، صرفاً به نام و عنوان اسلامی شناخته نمی‌شود؛ بلکه میزان پایبندی آن به عدالت، امانت‌داری، اقامه حق، صیانت از کرامت انسان و مبارزه با فساد، در ارزیابی اسلامی بودن عملکرد آن نقش اساسی دارد.
امیرالمؤمنین علی(ع) در نامه ۵۳ نهج‌البلاغه، در فرمان حکومتی به مالک اشتر، عدالت، مهربانی با مردم، رعایت حقوق عمومی و پرهیز از ظلم را از پایه‌های حکمرانی صحیح معرفی می‌کنند.
همچنین در خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه، درباره حقوق متقابل حاکم و مردم، رابطه استواری دین و جامعه با صلاحیت حاکمان و استقامت مردم را تبیین می‌فرمایند.
پس دفاع از نظام اسلامی را نباید به دفاع از اشخاص، مناصب یا عملکردهای غیرقابل نقد فروکاست؛ بلکه دفاع حقیقی، پاسداری از اصل حاکمیت ارزش‌های الهی، استقلال جامعه اسلامی، عدالت، امنیت عمومی و امکان استمرار حیات دینی جامعه است.
۴. عزاداری فاطمی؛ از سوگواری عاطفی تا کنشگری آگاهانه
در فرهنگ شیعه، عزاداری برای اهل‌بیت(ع) صرفاً یک رفتار احساسی نیست؛ بلکه یکی از بسترهای مهم انتقال هویت دینی و حافظه تاریخی تشیع است.
پیامبر اکرم(ص) درباره حضرت فاطمه(س) فرموده‌اند:
«فَاطِمَهُ بَضْعَهٌ مِنِّی، مَنْ سَرَّهَا فَقَدْ سَرَّنِی، وَمَنْ سَاءَهَا فَقَدْ سَاءَنِی».(بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار علیهم السلام ج ۴۳، ص ۲۳)
یعنی فاطمه پاره تن من است؛ هرکس او را خشنود کند، مرا خشنود کرده و هرکس او را آزرده سازد، مرا آزرده است.
این روایت در منابع حدیثی، از جمله الأمالی شیخ صدوق، نقل شده است.
این بیان نبوی، جایگاه استثنایی حضرت زهرا(س) را نشان می‌دهد و محبت و تکریم ایشان را در پیوند مستقیم با محبت و تکریم پیامبر اکرم(ص) قرار می‌دهد.
اما نکته مهم آن است که شناخت شخصیت حضرت زهرا(س) نباید به شناخت مصائب ایشان محدود شود. باید از خود پرسید:
حضرت زهرا(س) در برابر انحراف از مسیر حق چه موضعی داشتند؟
چه نسبتی میان دفاع ایشان از امامت و مسئولیت امروز جامعه شیعی وجود دارد؟
چگونه می‌توان آرمان‌های ایشان را در عدالت‌خواهی، دفاع از حقیقت، صیانت از ارزش‌های دینی و اصلاح جامعه دنبال کرد؟
در واقع، عزاداری مطلوب، عزاداری‌ای است که از معرفت آغاز شود، به محبت برسد، در بصیرت تعمیق پیدا کند و در نهایت به مسئولیت‌پذیری و عمل اجتماعی منتهی شود.
اگر مجالس فاطمیه بتوانند نسلی تربیت کنند که هم معرفت عمیق‌تری نسبت به اهل‌بیت(ع) داشته باشد و هم در برابر تهدیدهای اعتقادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی جامعه خود مسئولانه رفتار کند، آن مجالس به یکی از مهم‌ترین کارکردهای تمدنی خود دست یافته‌اند.
۵. ولایت‌مداری و مسئولیت دفاع از جامعه اسلامی
یکی از آموزه‌های مهم قرآن کریم، ضرورت همکاری در مسیر خیر و تقواست:
«وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى ٰ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ» (مائده، ۲).
این آیه، همکاری اجتماعی را در چارچوب ارزش‌های الهی تعریف می‌کند. بنابراین، مؤمنان در برابر سرنوشت جامعه خود مسئول‌اند و نمی‌توانند نسبت به مصالح عمومی، امنیت، استقلال، عدالت و حفظ هویت دینی جامعه بی‌تفاوت باشند.
از سوی دیگر، در اندیشه امیرالمؤمنین(ع)، مردم در برابر حاکمیت مسئولیت دارند و حاکمیت نیز در برابر مردم مسئول است. این رابطه دوسویه، در نامه ۵۳ و خطبه ۲۱۶ نهج‌البلاغه به‌روشنی قابل پیگیری است.
در نتیجه، ولایت‌مداری حقیقی، نه انفعال سیاسی است و نه اطاعت بدون معیار؛ بلکه حضور آگاهانه، حمایت از حق، مطالبه عدالت، مقابله با فساد، حفظ وحدت در برابر دشمن و مشارکت مسئولانه در سرنوشت جامعه اسلامی است.
دفاع از نظام اسلامی نیز باید در همین چارچوب معنا شود؛ یعنی دفاع از استقلال، تمامیت، امنیت، هویت اسلامی و ظرفیت‌های تحقق عدالت و احکام الهی، همراه با نقد منصفانه کاستی‌ها و مطالبه اصلاح امور.
این تفکیک بسیار ضروری است؛ زیرا گاهی دفاع از اصل نظام با دفاع از تمام عملکردهای مسئولان خلط می‌شود، در حالی که نقد منصفانه و اصلاح‌گرانه، در صورت رعایت ضوابط شرعی و مصالح عمومی، می‌تواند خود از مصادیق مسئولیت‌پذیری دینی باشد.
۶. مجالس فاطمیه؛ فرصت بازتولید هویت دینی و اقتدار اجتماعی تشیع
مراسم ایام فاطمیه از ظرفیت‌های کم‌نظیر فرهنگی و اجتماعی جهان تشیع برخوردار است. این مجالس می‌توانند به کانونی برای انتقال معارف اهل‌بیت(ع)، تربیت نسل مؤمن، تبیین تاریخ اسلام، تقویت همبستگی اجتماعی و ارتقای آگاهی عمومی تبدیل شوند.
در شرایطی که جوامع اسلامی با جنگ شناختی، تحریف تاریخی، تضعیف هویت دینی، گسترش شبهات اعتقادی و تلاش برای ایجاد شکاف میان دین و سیاست مواجه‌اند، مجالس اهل‌بیت(ع) مسئولیتی فراتر از برگزاری آیین‌های سنتی بر عهده دارند.
این مجالس باید بتوانند سه سطح از معرفت را در مخاطبان تقویت کنند:
1. معرفت اعتقادی: شناخت جایگاه امامت، عصمت، ولایت و نقش اهل‌بیت(ع) در هدایت جامعه.
2. معرفت تاریخی و سیاسی: شناخت حوادث پس از رحلت پیامبر(ص)، سیره دفاعی و روشنگرانه حضرت زهرا(س) و تحلیل صحیح تحولات تاریخ اسلام.
3. معرفت اجتماعی و تمدنی: شناخت وظایف مسلمانان در قبال عدالت، استقلال، امنیت، وحدت، حفظ هویت اسلامی و ساخت جامعه مبتنی بر ارزش‌های الهی.
از این منظر، مجالس فاطمیه می‌توانند به رسانه‌ای فراگیر برای انتقال پیام تشیع به نسل جوان و حتی مخاطبان بین‌المللی تبدیل شوند.
البته این رسالت زمانی محقق می‌شود که محتوای مجالس از استنادهای معتبر تاریخی و حدیثی برخوردار باشد، از بیان مطالب غیرمستند پرهیز شود و منبرهای فاطمی به عرصه‌ای برای تعمیق معرفت و وحدت جامعه اسلامی تبدیل گردند.
۷. یک ملاحظه مهم کلامی و فقه سیاسی
برای تبیین دقیق این موضوع، باید میان سه مفهوم تمایز قائل شد:
ولایت اهل‌بیت(ع): یک اصل اعتقادی و ریشه‌دار در منظومه کلامی تشیع است.
نظام اسلامی: یک ساختار اجتماعی و سیاسی برای اداره جامعه بر مبنای مبانی و احکام اسلامی است.
عملکرد کارگزاران: مجموعه‌ای از تصمیم‌ها و اقدامات انسانی است که باید با معیارهای شرع، عدالت، قانون و مصالح عمومی ارزیابی شود.
این سه مفهوم با یکدیگر ارتباط دارند، اما از نظر ماهیت یکسان نیستند.
ولایت اهل‌بیت(ع) معیار شناخت حق است؛ نظام اسلامی باید در مسیر تحقق ارزش‌های مورد تأیید دین حرکت کند و عملکرد مسئولان نیز همواره در معرض ارزیابی و نقد عالمانه قرار دارد.
ازاین‌رو، دفاع از نظام اسلامی نباید به معنای مصون دانستن اشخاص و عملکردها از نقد تلقی شود. اتفاقاً یکی از لوازم وفاداری به آرمان‌های حضرت زهرا(س)، حساسیت نسبت به انحراف، تبعیض، فساد و تضییع حقوق مردم است.
همان‌گونه که نمی‌توان محبت حضرت زهرا(س) را از دفاع ایشان از امامت جدا کرد، نمی‌توان دفاع از ارزش‌های اسلامی را نیز از مطالبه عدالت و اصلاح جامعه جدا دانست.
این نکته، مرز میان حمایت آگاهانه و مسئولانه از نظام اسلامی با حمایت غیرانتقادی و غیرمستند را مشخص می‌کند.
در نتیجه عزاداری فاطمی، تجدید عهد با ولایت و مسئولیت اجتماعی است؛ برآیند آیات قرآن کریم، آموزه‌های اهل‌بیت(ع) و سیره سیاسی حضرت زهرا(س) نشان می‌دهد که ولایت در فرهنگ تشیع، حقیقتی جامع و مسئولیت‌آفرین است. ولایت صرفاً یک اعتقاد ذهنی یا محبت عاطفی نیست؛ بلکه التزام به مسیر هدایت، دفاع از حق، حمایت از عدالت و تلاش برای تحقق ارزش‌های الهی در زندگی فردی و اجتماعی را اقتضا می‌کند.
حضرت فاطمه زهرا(سلام‌الله‌علیها) در تاریخ اسلام الگویی روشن از این پیوند هستند؛ شخصیتی که محبت و معرفت ایشان با دفاع از امامت، روشنگری در برابر انحراف و احساس مسئولیت در قبال سرنوشت امت اسلامی همراه بود.
بنابراین، نمی‌توان از حضرت زهرا(س) سخن گفت، اما از پیام اجتماعی و سیاسی سیره ایشان غفلت کرد. نمی‌توان ادعای ولایت‌مداری داشت، اما در برابر تهدید هویت اسلامی و استقلال جامعه بی‌تفاوت بود. همچنین نمی‌توان به نام دفاع از نظام اسلامی، از معیارهای عدالت، حق‌مداری و مسئولیت‌پذیری که خود از آموزه‌های اهل‌بیت(ع) هستند، چشم‌پوشی کرد.
مجالس فاطمیه باید محل تلاقی سه حقیقت باشند: محبت اهل‌بیت(ع)، معرفت و بصیرت ولایی، و مسئولیت‌پذیری در برابر سرنوشت جامعه اسلامی.
دفاع از نظام اسلامی در این چارچوب، دفاع از یک عنوان صرف نیست؛ بلکه پاسداری از حاکمیت ارزش‌های الهی، استقلال امت اسلامی، امنیت جامعه، عدالت اجتماعی و زمینه‌های تحقق آرمان‌های پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) است.
اگر عزاداری حضرت زهرا(س) به چنین معرفتی منتهی شود، دیگر صرفاً یک مراسم سوگواری نخواهد بود؛ بلکه به مدرسه‌ای برای تربیت انسان مؤمن، بصیر، مسئول و تمدن‌ساز تبدیل خواهد شد.
حامد میرزاخان
پژوهشگر مرکز تحقیقات مجلس شورای اسلامی، امام جمعه شهرستان فیروزه