ماجرای اولین بازداشت آیت‌الله طالقانی چه بود؟

عصر قم - اسنادی از شهربانی و ثبت احوال دوره رضاشاه نشان می‌دهد آیت‌الله سید محمود طالقانی نخستین‌بار در سال ۱۳۱۸ و در پی اعتراض به رفتار مأموران شهربانی با یک زن محجبه بازداشت شد. این روحانی جوان که به اتهام «توهین به مأمور دولت» تحت تعقیب قرار گرفت، شش ماه را در زندان گذراند؛ رخدادی که بعد‌ها به عنوان آغاز مسیر مبارزاتی یکی از شناخته‌شده‌ترین چهره‌های نهضت اسلامی ایران شناخته شد.

بازداشت آیت‌الله سیدمحمود طالقانی در سال ۱۳۱۸ را می‌توان یکی از نخستین نمود‌های تقابل نسل جوان روحانیت با سیاست‌های فرهنگی و اجتماعی حکومت رضاشاه دانست؛ واقعه‌ای که هرچند در زمان وقوع چندان بازتاب عمومی گسترده نیافت، اما بعد‌ها در حافظه سیاسی نیرو‌های مذهبی به‌عنوان آغاز دوره مبارزات یکی از چهره‌های برجسته نهضت اسلامی ایران ثبت شد. اسناد شهربانی و ثبت احوال به‌جا مانده از این دوره، تصویری روشن از نخستین تجربه زندان آیت‌الله طالقانی و نحوه مواجهه دستگاه امنیتی عصر رضاشاه با مخالفان سیاست کشف حجاب ارائه می‌دهد.
بر اساس روایت‌های تاریخی و خاطرات نزدیکان آیت‌الله طالقانی، ماجرا از آنجا آغاز شد که وی در یکی از محلات تهران شاهد برخورد خشونت‌آمیز مأموران شهربانی با زنی محجبه شد. در سال‌های پس از اجرای سیاست کشف حجاب، نیرو‌های انتظامی مأمور بودند با هرگونه استفاده از پوشش سنتی زنان مقابله کنند. طالقانی جوان که در آن زمان هنوز به عنوان یک روحانی شناخته‌شده مطرح نبود، در برابر اقدام مأمور شهربانی برای برداشتن چادر از سر آن زن واکنش نشان داد و با مأمور درگیر شد. این اقدام در فضای اختناق‌آمیز اواخر حکومت رضاشاه، که کوچک‌ترین اعتراض به مأموران دولتی می‌توانست تبعات سنگینی در پی داشته باشد، حرکتی کم‌سابقه به شمار می‌رفت.
سند بازداشت شهربانی نشان می‌دهد که سیدمحمود طالقانی، فرزند ابوالحسن، شغل «محصل» و ساکن تهران، از سوی اداره آگاهی شهربانی دستگیر و روانه زندان شد. در این برگ زندان، علت بازداشت «توهین به مأمور دولت» ثبت شده و برای وی شش ماه حبس در نظر گرفته شده است. همچنین در بخش توضیحات سند آمده است که مدت محکومیت او بر اساس رأی صادره از دادگاه تعیین شده و تا پایان دوره محکومیت در زندان به سر می‌برد. عکس بازداشت و مشخصات هویتی او نیز در پرونده موجود است که چهره جوان روحانی مبارزی را نشان می‌دهد که بعد‌ها به یکی از رهبران جریان مذهبی مخالف حکومت پهلوی تبدیل شد. در کنار اسناد شهربانی، برگی از اداره کل آمار و ثبت احوال وزارت کشور نیز در پرونده دیده می‌شود که مشخصات هویتی سیدمحمود طالقانی را ثبت کرده است. این سند نشان می‌دهد که وی در سرشماری سال ۱۳۱۷ در تهران حضور داشته و اطلاعات محل سکونت او در یکی از محلات قدیمی شهر ثبت شده است.