عصر قم - دکتر شهرستانی با بررسی تغییرات واژگانی جریان برانداز، این تغییرات را بخشی از تلاش برای ایجاد گسست از «جهان معنایی» جامعه دانست و گفت: جایگزینی واژههایی همچون «جاویدنام» به جای «شهید» و «درود» به جای «سلام»، نشاندهنده تلاش برای شکلدهی به یک نظم معنایی متفاوت است.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر سیدحسین شهرستانی، پژوهشگر مطالعات فرهنگ و هنر و معاون پژوهشی پژوهشکده فرهنگ و هنر اسلامی، در خلال سلسلهگفتوگوهای «کنکاش؛ گفتوگوی فرهنگ، هنر و جامعه»، با اشاره به تغییرات واژگانی در ادبیات جریان ضدانقلاب، این تغییرات را بخشی از تلاش برای ایجاد مرزبندی نمادین و گسست از «جهان معنایی» جامعه دانست.
وی با بیان اینکه زبان صرفاً ابزار انتقال اطلاعات نیست، بلکه در شکلدهی به جهان معنایی انسانها نقش دارد، اظهار کرد: جریانهای مخالف جمهوری اسلامی در مقاطعی همچنان از ادبیات و واژگان رایج در جامعه استفاده میکردند، اما با تشدید شکاف و گسست اجتماعی، به سمت فاصلهگذاری آگاهانه با این ادبیات حرکت کردند.
شهرستانی افزود: این مرزبندی حتی در واژگان روزمره نیز خود را نشان میدهد؛ برای نمونه، استفاده از «درود» به جای «سلام» را میتوان نشانهای از تلاش برای ایجاد تمایز نمادین و فاصلهگذاری با جهان معنایی جامعه اسلامی دانست. در همین چارچوب، کنار گذاشتن واژه «شهید» و استفاده از تعابیری مانند «جاوید» و «جاویدنام» نیز صرفاً یک تغییر لفظی نیست، بلکه تلاشی برای صورتبندی یک جهان معنایی متفاوت پیرامون مفهوم کشتهشدن است.
وی در ادامه با اشاره به تفاوت مبانی انسانشناختی این دو تلقی گفت: در یک سو، مفهوم «قربانی» میتواند بر انفعال و ابژهبودن دلالت داشته باشد و از این منظر، تلاش میشود فرد کشتهشده به عنوان «قربانی آگاه» و یک سوژه دارای فاعلیت بازتعریف شود؛ مفهومی که میتوان نسبت آن را با ایده «سوژه آگاه» در سنت فلسفه مدرن و بهویژه فلسفه کانتی بررسی کرد.
شهرستانی ادامه داد: در مقابل، مفهوم «شهید» در جهان معنایی اسلام، صرفاً بر یک سوژه آگاه و فاعل دلالت نمیکند، بلکه «شاهد» است. شهادت از این منظر، صرفاً بیان آگاهی نیست، بلکه نوعی گواهیدادن است؛ یعنی فرد با ایستادگی و بذل جان، بر حقانیت راهی که برگزیده است گواهی میدهد.
این پژوهشگر مطالعات فرهنگ و هنر با بیان اینکه همین ویژگی، یکی از عوامل قدرت جنبشآفرینی مفهوم شهادت در فرهنگ اسلامی است، تصریح کرد: شهید با بذل جان خود برای یک آرمان، آن آرمان را از سطح یک ادعا فراتر میبرد و به آن صورت عینی میبخشد؛ فرد با عمل خود گواهی میدهد که این مسیر برای او از چنان اهمیت و حقیقتی برخوردار بوده که حاضر شده است جان خود را در راه آن فدا کند.
وی افزود: در معارف قرآنی نیز همنشینی مفاهیمی مانند «شهدا» و «صدیقین» قابل توجه است و میتوان آن را در چارچوب مفهوم گواهی عملی بر حقانیت یک مسیر فهم کرد.
شهرستانی در پایان خاطرنشان کرد: از این منظر، جایگزینی واژههایی مانند «جاویدنام» به جای «شهید» را باید فراتر از یک تغییر واژگانی ساده تحلیل کرد؛ این تغییر میتواند نشانه تقابل دو جهان معنایی و دو الگوی متفاوت انسانشناختی باشد که هر یک تلاش میکنند نسبت انسان با مرگ، آرمان، فاعلیت و حقیقت را به شیوهای متفاوت صورتبندی کنند.