عصر قم - آذربایجان شرقی- سرمایه اجتماعی روحانیت بیش از آنکه با سخن و شعار تقویت شود، با رفتار صادقانه، شنیدن مطالبات مردم، عدالتخواهی و حضور واقعی در متن جامعه شکل میگیرد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، رابطه میان مردم و روحانیت همواره یکی از مهمترین موضوعات در عرصه اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران بوده است؛ رابطهای که در طول تاریخ، تنها بر پایه منبر و سخنرانی شکل نگرفته، بلکه حضور روحانیون در کنار مردم، همراهی با آنان در مسائل اجتماعی و مشارکت در حل مشکلات جامعه، بخش مهمی از این پیوند را رقم زده است.
در این میان، مفهوم «سرمایه اجتماعی» برای روحانیت اهمیت ویژهای دارد؛ چراکه اعتماد مردم به روحانیون و نهاد روحانیت، سرمایهای نیست که بتوان آن را صرفاً با تبلیغ یا شعار ایجاد کرد. این اعتماد زمانی شکل میگیرد که مردم میان آنچه از اخلاق، عدالت، خدمت و مردمداری گفته میشود و آنچه در رفتار اجتماعی مشاهده میکنند، هماهنگی و صداقت ببینند.
روحانیت از دیرباز بخشی از زندگی روزمره مردم بوده است؛ از مسجد و منبر گرفته تا مدرسه، دانشگاه و عرصههای مختلف اجتماعی. از همین رو، رابطه مردم با روحانیت را نمیتوان صرفاً به حوزه تبلیغ و سخنرانی محدود کرد؛ بلکه رفتار اجتماعی روحانیون نیز در شکلگیری نگاه مردم به این قشر تأثیرگذار است.
طلبه نیز عضوی از همین جامعه است
در بررسی فاصله احتمالی میان مردم و روحانیت، نباید شرایط زندگی طلاب را نادیده گرفت. بسیاری از طلاب خود با مشکلات معیشتی، مسکن، اشتغال و دغدغههای مربوط به آینده مواجه هستند و زندگی آنان از مسائل و مشکلات عمومی جامعه جدا نیست.
طلبه نیز عضوی از همین جامعه است و بسیاری از مسائل اقتصادی و اجتماعی را از نزدیک تجربه میکند. بنابراین، نباید تصویری ارائه شود که گویی همه طلاب از شرایط عمومی جامعه فاصله دارند یا زندگی متفاوت و جداگانهای را تجربه میکنند.
اتفاقاً همین زیست مشترک میتواند زمینهای برای نزدیکتر شدن روحانیت و مردم باشد؛ به شرط آنکه این ارتباط به شکل واقعی و بدون تکلف حفظ شود و طلبه خود را در کنار مردم و همراه با آنان در مواجهه با مشکلات جامعه ببیند.
مسئولیت اجتماعی روحانیون و تأثیر آن بر افکار عمومی
از سوی دیگر، بخشی از روحانیون در مسئولیتهای مختلف اجتماعی و اجرایی حضور دارند؛ از قوه قضائیه، مجلس و دولت گرفته تا دانشگاهها و دیگر نهادها. حضور روحانیون در این جایگاهها، خواهناخواه بر تصویری که مردم از روحانیت دارند اثر میگذارد.
بدیهی است که عملکرد یک فرد را نمیتوان به تمام روحانیت تعمیم داد و خطای یک روحانی نباید ملاک قضاوت درباره مجموعه روحانیت قرار گیرد؛ اما در عین حال نمیتوان تأثیر اجتماعی رفتار مسئولان روحانی بر نگاه عمومی به این قشر را نیز نادیده گرفت.
هرچه مسئولیت اجتماعی یک فرد بیشتر باشد، رفتار او نیز بازتاب گستردهتری پیدا میکند و از همین رو، رعایت اخلاق، عدالت، پاسخگویی و توجه به حقوق مردم در چنین جایگاههایی اهمیت دوچندان دارد.
اعتماد از شنیدن مردم آغاز میشود
طلبهای که به دنبال ارتباط مؤثر با مردم است، پیش از آنکه از آنان انتظار اعتماد داشته باشد، باید شنونده خوبی باشد. بسیاری از فاصلهها زمانی شکل میگیرد که مردم احساس کنند صدای آنان شنیده نمیشود یا مشکلاتشان جدی گرفته نمیشود.
شنیدن دردها، مطالبات و انتقادهای مردم، به معنای پذیرفتن همه سخنان آنان نیست؛ بلکه نخستین گام برای شناخت درست جامعه و درک مسائل واقعی مردم است.
طلبه نباید خود را از جامعه جدا ببیند. حضور در میان مردم، گفتوگو با آنان و آگاهی از مسائل روزمره جامعه، به روحانی کمک میکند تا سخنش نیز از واقعیتهای زندگی مردم فاصله نگیرد.
نقد منصفانه؛ بخشی از سرمایه اجتماعی
اعتماد عمومی با دفاع از هر رفتار و عملکردی افزایش پیدا نمیکند. اگر اقدامی درست انجام شده است، باید منصفانه از آن تقدیر کرد و اگر خطایی رخ داده، باید امکان تذکر، نقد و اصلاح وجود داشته باشد.
پذیرش خطا و فراهم کردن زمینه اصلاح، نهتنها نشانه ضعف نیست، بلکه میتواند به تقویت اعتماد عمومی منجر شود. جامعهای که در آن نقد منصفانه و اصلاحپذیری وجود داشته باشد، زمینه بیشتری برای شکلگیری اعتماد و سرمایه اجتماعی خواهد داشت.
در این میان، روحانیت نیز برای حفظ سرمایه اجتماعی خود نیازمند آن است که در مواجهه با مسائل اجتماعی، از نگاههای افراطی و دفاعهای غیرمنصفانه فاصله بگیرد و معیار را حقیقت، عدالت و مصالح عمومی قرار دهد.
عدالت باید در رفتار دیده شود
مردم زمانی اعتماد بیشتری خواهند کرد که ببینند سخن از عدالت تنها به منبر و سخنرانی محدود نمیشود، بلکه در رفتار اجتماعی نیز نمود دارد.
اگر روحانی از عدالت سخن میگوید، مردم انتظار دارند آثار آن را در رفتار او با دیگران، در برخورد با مخالف، در رعایت حقوق مردم و در نحوه مواجهه با مشکلات جامعه نیز مشاهده کنند.
فاصله میان سخن و عمل، یکی از عواملی است که میتواند سرمایه اجتماعی را تضعیف کند؛ در مقابل، هماهنگی میان گفتار و رفتار، حتی در سادهترین روابط اجتماعی، میتواند اعتماد ایجاد کند.
گاهی یک رفتار بیشتر از دهها سخنرانی اثر دارد
اثرگذاری اجتماعی یک طلبه الزاماً به داشتن تریبونهای بزرگ یا مخاطبان گسترده وابسته نیست. گاهی یک رفتار صادقانه، شنیدن یک درد واقعی، همراهی با یک فرد گرفتار یا اتخاذ یک موضع منصفانه، بیش از دهها سخنرانی میتواند اعتماد ایجاد کند.
سرمایه اجتماعی روحانیت در نهایت در ارتباط مستقیم با مردم ساخته میشود؛ در مسجد، محله، مدرسه، دانشگاه، فضای اجتماعی و در مواجهه با مسائل روزمره زندگی مردم.
از این منظر، کاهش فاصله میان مردم و روحانیت بیش از آنکه نیازمند شعارهای جدید باشد، به بازگشت به اصولی همچون صداقت، مردمداری، عدالت، شنیدن نقدها و حضور واقعی در متن جامعه نیاز دارد.
روحانیای که خود را عضوی از جامعه بداند، درد مردم را بشنود، در برابر خطاها موضعی منصفانه داشته باشد و میان گفتار و رفتارش فاصلهای نباشد، میتواند حتی بدون برخورداری از تریبونی بزرگ، در تقویت سرمایه اجتماعی روحانیت نقشآفرین باشد.
نویسنده: امیددادوفر