عصر قم - حجتالاسلام دکتر غلامرضا پیوندی با تأکید بر نقش بیبدیل خانواده در شکلگیری شخصیت اخلاقی کودکان گفت: صیانت اخلاقی کودکان بدون احساس مسئولیت و آگاهی والدین امکانپذیر نیست و خانواده باید با تقویت جایگاه هدایتگری والدین بستر مصونیت اخلاقی نسل آینده را فراهم کند.
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، هجدهمین پیشنشست همایش ملی «کودک، عرفان و سلامت معنوی» در پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد و حجتالاسلام دکتر غلامرضا پیوندی استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظامهای اسلامی در این نشست با تبریک هفته وحدت و میلاد پیامبر گرامی اسلام(ص)، اظهار داشت: بحث امروز بهصورت مشخص درباره «صیانت اخلاقی کودکان در بستر خانواده» است و میتوان این موضوع را در چارچوب سیاست جنایی مورد بررسی قرار داد .
وی با بیان اینکه سیاست جنایی مجموعه تدابیر، راهبردها و تلاشهایی است که حکومت، دولت و جامعه در برابر انحرافات و جرائم اتخاذ میکنند، افزود: سیاست جنایی را میتوان به دو شاخه سیاست جنایی کیفری و غیرکیفری تقسیم کرد؛ سیاست جنایی کیفری مبتنی بر جرمانگاری و مجازات است، اما سیاست جنایی غیرکیفری به تدابیری توجه دارد که پیش از ورود مسئله به مرحله جرم و مجازات، از شکلگیری انحرافات جلوگیری میکند .
استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظامهای اسلامی ادامه داد: در حوزه صیانت اخلاقی کودکان نیز هم مباحث کیفری و جرمانگاری وجود دارد و هم سیاستهای غیرکیفری؛ با این حال، موضوع بحث ما سیاستهای غیرکیفری است که از نظر تقدم و رتبه، بر سیاست کیفری مقدم است .
وی نظام تعلیم و تربیت و بستر خانواده را دو حوزه مهم در سیاست جنایی غیرکیفری برای صیانت از کودکان دانست و تصریح کرد: هر دو حوزه اهمیت زیادی دارند، اما در درجه نخست خانواده و سپس نظام تعلیم و تربیت قرار میگیرد؛ بنابراین اگر بستر خانواده را به شکل صحیح و بر اساس آموزههای اسلامی، عقلانی و تجربیات بشری سامان دهیم، میتوانیم با انحرافات اخلاقی کودکان مقابله کنیم .
حجتالاسلام پیوندی با اشاره به تفاوت مفهومی «جرم» و «انحراف» گفت: جرم رفتاری است که قانونگذار برای آن مجازات تعیین کرده، اما انحراف مفهومی گستردهتر است و ممکن است رفتاری از نظر اجتماعی برخلاف هنجارهای جامعه باشد، ولی جرم محسوب نشود. از اینرو، در سیاست جنایی، آسیبهای اجتماعی و انحرافات اخلاقی نیز مورد توجه قرار میگیرند .
وی افزود: مقصود از اخلاق در این بحث، همان اوصاف و ویژگیهای درونی و ملکهشده در انسان است که رفتار او بر اساس آنها شکل میگیرد و میتواند در قالب فضایل یا رذایل اخلاقی بروز پیدا کند. منظور از انحرافات اخلاقی نیز بیشتر رذایل و رفتارهایی است که با ارزشها و هنجارهای اخلاقی ناسازگارند؛ مانند تکبر، تندخویی، خشونت رفتاری و بدگمانی .
استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظامهای اسلامی، کودکان را «سرمایه تمدنی و معنوی جامعه» توصیف کرد و اظهار داشت: همه انسانها در هر سنی در معرض انحرافات اخلاقی قرار دارند، اما کودکان به دلیل شرایط حساس سنی و وضعیت جسمی و روانی خود، آسیبپذیری بیشتری دارند و باید آنان را سرمایه آینده جامعه دانست .
وی خاطرنشان کرد: هر میزان سرمایهگذاری و دقت در تربیت کودکان بیشتر باشد، آینده جامعه نیز از نظر رشد، توسعه و پیشرفت وضعیت بهتری خواهد داشت؛ البته با پیشرفتهای شگرف در عرصه ارتباطات، زمینههای انحرافات اخلاقی نیز پیچیدهتر و گستردهتر شده و فضای مجازی، شبکههای اجتماعی و رسانههای تصویری و صوتی این آسیبپذیری را افزایش دادهاند .
خانواده نخستین سنگر صیانت اخلاقی کودکان
حجتالاسلام پیوندی با تأکید بر نقش تعیینکننده والدین در شکلگیری شخصیت اخلاقی و اجتماعی کودک گفت: شخصیت اخلاقی و اجتماعی کودک در درجه اول در خانواده شکل میگیرد و خانواده سالم، کانون تربیت و پرورش نسل شایسته است .
وی با استناد به فرمایش امیرالمؤمنین(ع) درباره اینکه «قلب الحدث کالأرض الخالیه» اظهار داشت: قلب نوجوان مانند زمین آمادهای است که هر بذری در آن افشانده شود، آن را میپذیرد و آثار آن در آینده نمایان میشود .
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: پیامبر اکرم(ص) نیز درباره فطرت پاک کودکان و نقش پدر و مادر در شکلگیری شخصیت دینی و اخلاقی آنان مطالب مهمی بیان کردهاند که نشاندهنده جایگاه بیبدیل خانواده در تربیت فرزند است؛ اگر خانواده نتواند کارکرد مثبت خود را در تربیت فرزند اعمال کند، زمینه انحراف اخلاقی کودک فراهم شده و حتی میتواند در مراحل بعد به بزهکاری منتهی شود .
وی نخستین راهبرد اصلاح بستر خانواده را «ایجاد حس مسئولیت در والدین» عنوان کرد و گفت: برای جلوگیری از آسیبها و لغزشهای اخلاقی اعضای خانواده، والدین باید مسئولیت خود را بپذیرند .
حجتالاسلام پیوندی با اشاره به آیه شریفه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا» اظهار داشت: خداوند به مؤمنان دستور میدهد خود و خانواده خود را از آتشی که هیزم آن انسانها و سنگها هستند، حفظ کنند و مفسران نیز یکی از وظایف مهم خانواده را حفظ اعضا و فرزندان از فرجام بد، از طریق تعلیم و تربیت دانستهاند .
وی افزود: فرزندان امانتهای الهی هستند و اگر خوبیها و فضایل به آنان آموزش داده شود، شخصیت آنان بر اساس اخلاق حسنه شکل میگیرد و اگر زمینه آموزش بدیها فراهم شود، شخصیت آنان نیز ممکن است بر اساس رذایل اخلاقی شکل گیرد .
استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظامهای اسلامی با اشاره به واژه «قُوا» در آیه شریفه گفت: این تعبیر به معنای «نگه دارید» است و نشان میدهد والدین مسئولیت تربیتی دارند و باید اقداماتی انجام دهند که فرزندان در برابر انحرافات اخلاقی مصونیت پیدا کنند .
وی ادامه داد: در روایات نیز حقوقی برای والدین نسبت به فرزندان بیان شده است؛ از جمله آموزش کتاب خدا، تربیت آنان بر پاکی و پاکدلی و هدایت آنان. امام سجاد(ع) نیز بر مسئولیت انسان نسبت به کسانی که ولایت آنان بر عهده او گذاشته شده تأکید کرده و تربیت نیکو، هدایت به سوی پروردگار و یاری برای اطاعت خداوند را مورد توجه قرار دادهاند .
حجتالاسلام پیوندی خاطرنشان کرد: در مباحث فقهی نیز فقها درباره وظیفه ولی و سرپرست کودک بحث کردهاند که باید کودک را از اموری که موجب فساد اخلاق او میشود، بهویژه اموری که به اعتقادات او آسیب میزند، محافظت کند و حضرت امام(ره) نیز بر این وظیفه والدین تصریح کردهاند .
تشویق والدین به تربیت فرزند صالح
وی «تشویق و ایجاد انگیزه برای والدین» را دومین راهبرد در صیانت اخلاقی کودکان دانست و گفت: در نظام حقوقی و تربیتی اسلام، جنبههای تشویقی و ایجاد انگیزه اهمیت زیادی دارد و وجود فرزند صالح میتواند برای انسان یک سرمایه معنوی باشد .
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در آموزههای دینی، روایات متعددی والدین را به تربیت نیکو، مهربانی، آموزش و تکریم فرزندان تشویق میکند و پیامبر اکرم(ص) نیز بر تکریم و ادب نیکوی فرزندان تأکید فرمودهاند .
وی ادامه داد: در روایات مربوط به اعمالی که آثار آن پس از مرگ انسان نیز ادامه پیدا میکند، فرزند صالح یکی از مصادیق مهم معرفی شده است؛ بنابراین آثار تربیت صحیح فرزند میتواند پس از مرگ والدین نیز برای آنان باقی بماند .
والدین باید جایگاه هدایتگری خود را حفظ کنند
حجتالاسلام پیوندی سومین راهبرد را «حفظ جایگاه مدیریتی والدین در خانواده» عنوان کرد و گفت: منظور از جایگاه مدیریتی یا آمرانه والدین، اشراف و نظارت بر رفتار فرزندان با رویکرد هدایتگری، اصلاحی و بازدارندگی است .
وی با اشاره به روایتی از امام صادق(ع) در ذیل آیه «قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا» اظهار داشت: وقتی از امام صادق(ع) درباره چگونگی حفظ خانواده سؤال میشود، حضرت بر امر به معروف و نهی از منکر نسبت به خانواده تأکید میکنند؛ این مسئله نشان میدهد والدین باید جایگاه ویژهای در خانواده داشته باشند و بتوانند نقش هدایتگر خود را ایفا کنند .
استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظامهای اسلامی اضافه کرد: اگر کودک تکیهگاه خود را در خانواده پیدا نکند، به صورت طبیعی ممکن است به دنبال تکیهگاه در بیرون از خانواده برود و این تکیهگاه میتواند در گروه دوستان یا حتی گروههای منحرف شکل بگیرد .
اقتدار معنوی والدین، پشتوانه تربیت فرزند
وی «تقویت اقتدار و جایگاه معنوی والدین» را چهارمین راهبرد دانست و گفت: برای اینکه اوامر و نواهی والدین در خانواده تأثیرگذار باشد، باید جایگاه معنوی خاصی برای آنان در خانواده وجود داشته باشد و هرچه جایگاه معنوی والدین بالاتر باشد، پذیرش اوامر و نواهی آنان نیز آسانتر خواهد بود .
حجتالاسلام پیوندی با اشاره به روایات متعدد درباره جایگاه والدین خاطرنشان کرد: در روایات بر احترام و خدمت به والدین تأکید فراوان شده است؛ حتی در مواردی که والدین از نظر اعتقادی با فرزند تفاوت داشته باشند، رعایت احترام آنان مورد توجه قرار گرفته است. این آموزهها نشاندهنده اهمیت جایگاه معنوی والدین در خانواده است .
خدامحوری؛ مهمترین عامل خودکنترلی
وی پنجمین راهبرد را «تقویت فرهنگ خدامحوری در خانواده» دانست و اظهار داشت: یکی از عوامل بسیار مهم برای جلوگیری از فروپاشی خانواده و انحرافات اخلاقی کودکان، تقویت اعتقاد به حضور و نظارت خداوند است .
استادیار گروه فقه و حقوق پژوهشکده نظامهای اسلامی تصریح کرد: باور به حضور و نظارت خداوند یک نیروی بازدارنده درونی ایجاد میکند که الزاماً نیازمند پلیس، ناظر یا کنترل بیرونی نیست. هرچه فرهنگ ایمان به خدا، خداباوری و خدامحوری در خانواده و جامعه تقویت شود، خودکنترلی نیز بهتر شکل میگیرد و نیاز به کنترلهای بیرونی کاهش پیدا میکند .
حجتالاسلام پیوندی در پایان گفت: ایجاد حس مسئولیت در والدین، تشویق و ایجاد انگیزه برای تربیت فرزند صالح، حفظ جایگاه مدیریتی والدین، تقویت اقتدار و جایگاه معنوی آنان و تقویت فرهنگ خدامحوری، پنج محور مهم برای بسترسازی رشد اخلاقی کودکان و جلوگیری از انحرافات اخلاقی آنان است .
وی همچنین با اشاره به نقش فقر در بروز آسیبهای خانوادگی خاطرنشان کرد: بحث فقر در خانواده نیز از موضوعات مهم و چالشبرانگیزی است که در مسئله صیانت اخلاقی کودکان باید به آن توجه کرد، هرچند فرصت پرداختن تفصیلی به این موضوع در این نشست فراهم نشد .