اعطای «ثواب»، حق بندگان است یا لطف خداوند!؟

عصر قم - استحقاق پاداش در جایی است که کسی به دیگری خدمتی کند و در برابر آن خدمت، منتظر پاداش و اجرت باشد، در حالی که می دانیم همه اوامر و نواهی الهی دارای مصلحت هایی است که به خود مکلّفان باز می گردد و باعث صفای روح و تکامل نفس و عزت و سربلندی می شود و آنها را از مفاسد و بدبختیها نجات می دهد؛ لذا مکلّفان در اطاعت اوامر الهی و ترک معاصی، به خودشان خدمت می کنند. با این حال، خداوند از روی لطف، برای تشویق مردم بر اطاعتی که موجب کمال آنهاست، پاداش قرار داده است.

خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: از قدیم الایّام این بحث در میان علمای علم کلام مطرح بوده است که آیا ثواب از سوی خداوند، جنبه استحقاق دارد یا تفضّل؟ به این معنا که بندگان هنگامی که اوامر الهی را اطاعت می کنند بر خداوند لازم است به آنها پاداش نیک دهد و اگر ندهد قبیح خواهد بود و خداوند مرتکب قبیح می شود؟ یا اینکه بندگان هیچ گونه طلبی در مقابل اطاعت اوامر و ترک معاصی از خداوند ندارند و اگر پاداشی دهد از باب لطف و مرحمت است و اگر ندهد عین عدالت است؟
جمعی از متکلّمان که بیشتر تمایل به مذهب «اشاعره» داشته اند، تفضّل را پذیرفته اند و بعضی دیگر که تمایل به مذهب «معتزله» داشته اند استحقاق را. طرفداران استحقاق می گویند: «بی شک الزام بندگان به اطاعت دارای مشقت هایی است اگر این الزام بودن هدف باشد، ظلم است و قبیح و از خداوند حکیم صادر نمی شود و اگر هدفی داشته باشد آن هدف چیزی جز پاداش نیک نخواهد بود، بنابراین اگر خداوند پاداش نیکی ندهد مستلزم قبیح است که بر او محال است».
طرفداران تفضّل می گویند: «خداوند آن قدر نعمت به ما داده که اگر همه عمر را به اطاعت او مشغول باشیم شکرِ بخشِ کوچکی از این همه نعمت را به جا نیاورده ایم، بنابراین ما طلب و استحقاقی نداریم تا او ملزم به پرداخت آن باشد».
ولی گویا طرفین از یک نکته غافل مانده اند که با توجّه به آن، نقاب از چهره این مسئله برداشته می شود و حق، آشکار می گردد. نکته اینجاست که استحقاق پاداش، در جایی است که کسی به دیگری خدمتی کند و در برابر آن خدمت، منتظر پاداش و اجرت باشد و به بیان دیگر هر دو گروه در واقع پاداش یا چیزی شبیه پاداش برای اطاعت فرمان پروردگار قائل شده اند؛ گروه اوّل می گویند پاداششان را به صورت نعمتهای الهی از قبل گرفته اند و گروه دوم می گویند بعداً باید بگیرند.
در حالی که می دانیم همه اوامر و نواهی الهی مصالحی دارد که به خود مکلّفان باز می گردد. نماز و روزه و حج و جهاد، سبب صفای روح و تکامل نفس و عزت و سربلندی می شود؛ ترک دروغ و غیبت و شراب و قمار آنها را از مفاسد و بدبختیها نجات می دهد.
با این حال، مکلّفان در اطاعت اوامر و ترک معاصی به خودشان خدمت می کنند، آیا در مقابل خدمت به خویشتن، باید خود را طلبکار از پروردگار بدانند!؟ این درست به آن می ماند که طبیب دلسوز و مهربانی به بیمار خود دستورات لازم را به طور رایگان دهد و حتی داروها را در اختیار او بگذارد و بیمار به آن دستورها عمل کند و از شرّ بیماری رهایی یابد. آیا اگر این بیمار نزد طبیب برود و مطالبه اجر و پاداش بر اطاعت امر وی کند، همگان تعجب نمی کنند و بر کار او نمی خندند؟
تمام اوامر و نواهی الهی در واقع همین گونه است و پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) مانند طبیبی بوده که بین مردم می رفته و آنها را مداوا می فرموده، و آنچه گفته، در مسیر منافع مکلّفان قرار گرفته است. بنابراین جایی برای این بحث باقی نمی ماند که آیا مردم در برابر طاعات خود استحقاق ثواب دارند یا ثواب تفضّل است؟
آری، خداوند به لطف و کرمش برای تشویق مردم به اطاعتی که موجب کمال آنهاست، پاداشی بر عهده گرفته و وعده ثواب داده است، و هرگز از آن تخلّف نخواهد کرد. زیرا تخلّف از وعده بر حکیم قادر و عالم، محال است. قرآن مجید می فرماید: «کَتَبَ عَلَی نَفْسِهِ الرَّحْمَهَ»؛ (خداوند رحمت را بر خود مقرّر داشته است).(۱) از سوی دیگر می فرماید: «إِنَّ اللهَ لاَ یُخْلِفُ الْمِیعَادَ»؛ (خداوند از وعده خویش تخلّف نمی کند).(۲)، (۳)
پی نوشت:
(۱). قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۱۲؛ همین تعبیر در آیه ۵۴ این سوره، با اضافه کلمه «ربکم» آمده است.
(۲). همان، سوره آل عمران، آیه ۹.
(۳). پیام امام امیر المومنین(علیه السلام)، مکارم شیرازی، ناصر، تهیه و تنظیم: جمعی از فضلاء، دار الکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ ش، چاپ اول، ج ۸، ص ۲۳۷.