عصر قم - نویسنده در این کتاب با طرح پرسشهایی درباره ضرورت تشکیل حکومت، ارکان و عناصر نظام سیاسی، حدود و اختیارات دولت، ساختار قدرت، وظایف حکومت و سازوکارهای اداره جامعه، پاسخهای قرآن کریم را واکاوی کرده و از دل آیات، نظریهای درباره «نظم و نظام ولایی توحیدی» استخراج میکند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، آیین رونمایی از کتاب نظام سیاسی و دولت در قرآن کریم با حضور حجتالاسلام ابراهیم ابراهیمی رئیس مرکز هماهنگی پژوهش و آموزش عالی قرآنی و علوم انسانی کشور، حجتالاسلام نجف لکزایی رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، حجتالاسلام محمدصادق یوسفیمقدم رئیس پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن برگزار شد. رئیس پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن در ابتدای این مراسم با اشاره به پیشینه تدوین این اثر اظهار کرد: کتاب نظام سیاسی و دولت در قرآن کریم آخرین پروژه منتشرشده از یک سلسله پروژههایی است که پیش از این با مرکز توسعه در سالهای گذشته تعریف شده بود. وی ادامه داد: در آنجا یک طرح کلی نظامسازی تعریف شد و از آن پنج خروجی حاصل شد: نظام اخلاقی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مبانی و مفاهیم نظامسازی. اکزایی افزود: طرح کلی نظامسازی تقریباً در بین برنامههای کلی مرکز، تنها مجموعهای است که طرحش اجرا شد. در همکاریهای اخیر در سه حوزه اساسی نظام سیاسی، فرهنگی و اخلاقی کار را شروع کردیم. وی اشاره کرد: در حوزه نظام اخلاقی دو کار طراحی شده؛ تبیین روابط نظام اخلاقی اسلام بر اساس قرآن کریم و نظام علمی قرآن کریم. بحث نظام سیاسی و دولت هم مربوط به همین همکاری اخیر است.
حجت الاسلام نجف لکزایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در سخنانی مبسوط به تشریح فرایند پژوهشی این اثر پرداخت و گفت: ما همیشه در مطالعات علوم سیاسی با خود تحقیق میکردیم که نظریه اسلام در گامهای سیاسی چیست. در تدقیقات رهبر شهید هم هست که ما اگر از دیگران میخواهیم چیزی یاد بگیریم، باید خودمان مجتهد شویم و یاد بگیریم. این دغدغه از دوران ارشد در ذهن ما بود و تا امروز ادامه داشته است. وی با اشاره به گامهای پنجگانه تحقق اهداف اسلامی از منظر رهبر شهید بیان کرد: ایشان فرمودند برای تحقق اهداف اسلامی برداشتن پنج گام لازم است: انقلاب اسلامی را برداشتیم، تأسیس اصل نظام سیاسی را هم برداشتیم، اما سه گام دیگر باید برداریم: دولت اسلامی که کارخانه اسلامسازی است، جامعه اسلامی و آخرینش انسانسازی. ما منبعی که نظام سیاسی را در قرآن کریم باشد برنداشتیم. لکزایی با اشاره به شکلگیری این پروژه در وزارت علوم گفت: در تحقیقاتی که در این زمینه در وزارت علوم صورت گرفت، قرار شد این کار انجام شود و به عهده من گذاشته شد. روش کار، روش شهید صدر بود که میفرمود در مسائل مختلف وقتی میخواهید قرآن سخن بگوید، ابتدا پرسشهای مربوط را در این رابطه پیدا کنید. رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در تشریح روش پژوهش افزود: در ادبیات رایج، نظریه نظام سیاسی و دولت باید به هشت پرسش پاسخ بدهد: اول ضرورت تأسیس نظام سیاسی، دوم عناصر نظام سیاسی، سوم مرزهای نظام سیاسی، چهارم شبکه قدرت و مرکز تصمیمگیری، پنجم قلمرو و گستره وظایف دولت، ششم فرایند جریان دولت و هفتم بازخوردها. ما این پرسشها را از قرآن پرسیدیم و تحقیق در آن انجام شد.
وی ادامه داد: جمعی از اساتید علوم سیاسی که تحصیلات حوزوی داشتند، آن بحثها را عرضه میکردم و دوستان مناقشه و بحث میکردند و پاسخ میدادند. مجموعاً ۱۹ جلسه شد و دو سه جلسه هم اساتید دیگر بحثهای دیگری داشتند. این کار به شکل مقاله هم انجام شد و ۹ مقاله در کتاب آمده و تحقیق شد. لکزایی از مهمترین یافتههای این پژوهش پرده برداشت و تصریح کرد: در نتیجه تحقیق در قرآن کریم از هشت نوع دولت صحبت شده است؛ هفت نوعش دولت نامطلوب است و یک نوع مطلوب قرآن. طراحی انجامشده، طراحی عاملی است و ذیل این بحث نظریه دولت تبیین میشود. در واقع یک بستهای از نظریههاست که باید انجام شود. وی با تأکید بر محوریت نظریه نظم در این پژوهش گفت: وقتی از دولت صحبت میکنیم، تأمین امنیت مطرح است که این از نظم و نظام شکل میگیرد. اما این نظم عادلانه است که قرآن کریم آن را میخواهد، نه نظمی که توسط فراعنه برقرار میشود و مورد تأیید قرآن نیست.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به رسیدن به نظریه نظم و نظام ولایی توحیدی خاطرنشان کرد: این نظریه، تنظیم حیات انسان است به فرمایش شهید صدر در کتاب شریف حلقات در بخش حلقه اولی در تکلیف حکم شرعی. حدود شصت جلسه نظریه امنیت و دفاع بررسی شد و چند نظریه دیگر. خود نظریه نظم و نظام توحیدی به عنوان مبنای این نظامات است. همه مبانی بر نظریه غایت مبتنی بر نظریه نظم است. یکی از مباحث همین نظریه نظم است. وی در تبیین تمایز نظریههای نظم گفت: هر نیروی امنیتیای بر یک نظام اجتماعی برخورد میکند و نظریههای نظم درونی خیلی مجزا از نظریههای بیرونی است؛ مانند ترس افراد یا آگاهی افراد در برخورد با جرم یا جلوگیری از جرم که هر کدام متفاوت است. در نظریه نظم قرآنی، ثقل قصه در نظم درونی است. لکزایی با تشریح ویژگیهای منحصربهفرد نظریه نظم قرآنی تصریح کرد: تدبر در قرآن و حلول ربوبیت الله اگر اتفاق بیفتد، خودش دربردارنده نظم آن است. سبک این نظم شبکهای و بازاری نیست، بلکه سبک ولایی است. هم عنصر محبت در آن است و هم نسبت ولایت عرضی و طولی در شبکه ولایت تعریف میشود. نظریه نظم یک حول ولایت عرضی و طولی دارید. وی با تأکید بر ضرورت عبور از مرحله تئوری به عرصه تحقق گفت: تا نظریه دولت اسلامی محقق نشود، نمیتوانیم دولت اسلامی تشکیل دهیم. اولین هر مرحله، آگاهی و ارائه و تبیین این اقدام است و سپس تحقق آن. به لحاظ تبیین و ترسیم دستمان باز است اما به لحاظ ترویج، اگر اقدام نشود تحقق پیدا نمیکند.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به تجربه موفق گفتمانسازی ولایت فقیه افزود: اگر بخواهیم این را اقدام کنیم، شرط اولش ترویج این اقدام در جامعه است تا ذهنیت مشترکی شکل بگیرد؛ کاری که در بحث ولایت فقیه شد و اگر در سطح کتاب مانده بود ادامه پیدا نمیکرد. وی ادامه داد: در هر ایدهای این چهار مرحله را داریم؛ ترسیم و در فضا آوردن، سیاستگذاری آن و ترویج در فضای عمومی. معمولاً در مرحله اول میماند، در حالی که ما در پژوهشکده برای ترسیم و ترویج آن تحقیق انجام دادهایم. حجتالاسلام والمسلمین ابراهیم ابراهیمی، رئیس مرکز هماهنگی پژوهش و آموزش عالی قرآنی و علوم انسانی کشور، در ادامه این مراسم در سخنان خود با طرح این پرسش که قرآن کریم حکومت را چگونه مطرح میکند و حکومت چگونه دولت تعیین میکند، اظهارکرد: ایجاد نظم ضروری است اما کافی نیست. هدف حکومت تربیت انسان است و هدف اجتماعی قرآن گسترش عدالت است. حکومت باید بتواند مردم را به گونهای تربیت کند که خودشان قیام بالقسط کنند و قوّامون بالقسط باشند. وی با ذکر مثالی فقهی تصریح کرد: یکی از شرایط عمومی تکلیف این است که انسان عاقل باشد، اما برای کمال عقل، آنچه برای قاضی کافی است، برای شرط عمومی بذل تکلیف کافی نیست. حکومت باید مردم را به گونهای تربیت کند که خودشان قیام بالقسط کنند و از ظلمات جهل و فساد خارج شوند. زمانی از ظلمت خارج میشوند و به کمال میرسند که عدالت در جامعه محقق شود.
حجت الاسلام ابراهیمی با استناد به آیه شریفه «الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاهَ وَآتَوُا الزَّکَاهَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ» چهار شاخص حکمرانی قرآنی را برشمرد و گفت: شاخص اول اقامه صلات یعنی رعایت حقالله است. اگر حقوق الهی در این زمینهها رعایت شود، فحشا به شدت کم و ناچیز میشود. شاخص دوم رعایت حقالناس است؛ اگر مردم زکات واجب بدهند، زمینه فقر رها میشود. وی سومین و مهمترین شاخص را امر به معروف و نهی از منکر دانست و تأکید کرد: مهمترین ویژگی حکمرانی این است که اگر حاکمان بر رفتار مردم نظارت نداشته باشند و اگر مردم بر مردم نظارت نداشته باشند، عدالت ایجاد نمیشود. مردم یا عالم به حکم و موضوع هستند یا جاهل به حکم و موضوع. برای اینکه بتوانیم جامعه را از فساد رها کنیم، باید به دو نکته توجه کنیم. رئیس مرکز هماهنگی پژوهش و آموزش عالی قرآنی و علوم انسانی کشور با هشداری جدی خطاب به مدیران جامعه تصریح کرد: نکته اول اینکه مواظب باشیم مدیران ما، اگر مردمی که اقتصاد کشور در دست آنهاست به مردم رحم نکنند و مدیران به خوشگذرانی کشیده شوند، برای اینکه مثل امتهای گذشته منقرض نشویم، باید مثل یوسف(ع) عمل کنیم؛ قسمتی از سرزمین مصر که دست یوسف بود، همان بخش را عادلانه تقسیم کرد. وی در جمعبندی معرفی کتاب گفت: این اثر در حوزه میانرشتهای عالی در اندیشه سیاسی قرآن کریم و تبیین ارکان بر پایه آموزههای وحیانی است و با بهرهگیری از روش موضوعی از مفاهیم قرآنی در قالب نظام سیاسی تحقیق شده است. این کتاب شامل مبانی نظام سیاسی، اهداف و اصول، حقوق و تکالیف، سیاست خارجی و آسیبشناسی آن و غیره است.
حجت الاسلام ابراهیمی در پایان یادآور شد: میتوان این اثر را پاسخ به پرسش الهیاتی و سیاستگذاری مبتنی بر آموزههای قرآنی دانست. نویسنده میگوید ظرفیت اراده، اصول و مشترکات اجتماعی میتواند زمینهساز استقرار ارزشهای الهی باشد. این اثر گامی مهم در تبیین نظریه الگوهای سیاستگذاری قرآن است. اگر بخواهیم این منظومه را در جملهای خلاصه کنیم، باید گفت: در اندیشه سیاسی قرآن، حکومت در عدالت است.