عصر قم - رئیس دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام با تبیین سیر تاریخی مفهوم «ثار» در فقه اسلامی تأکید کرد: اسلام با سامانبخشی به خونخواهی، آن را از یک انتقام بیضابطه قبیلهای به سازوکاری برای تحقق عدالت و اقامه قسط تبدیل کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، نشست «اربعین؛ فناوری اجتماعی تحقق خونخواهی (هیأت، اربعین، مقاومت، خونخواهی)» با حضور اساتید حوزه و دانشگاه در پژوهشکده باقرالعلوم علیهالسلام برگزار شد.
حجتالاسلام سیداحسان رفیعیعلوی رئیس دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام در این نشست با موضوع «فقه و تاریخ تحول "ثار" از حقِ خون تا قدرت اقامه قسط؛ اربعین و تکوین فاعل خونخواهی» با اشاره به جایگاه خونخواهی در زندگی اجتماعی اظهار داشت: مسئله خونخواهی از دیرباز در بطن حیات اجتماعی بشر وجود داشته است و اگر این ظرفیت در قالب فناوری اجتماعی رشد و سامان نیابد، ممکن است در برابر جامعه قرار گیرد. از این منظر، فقه را میتوان مظهر عقلانیت اجتماعی و فناوری اداره جامعه دانست.
وی با اشاره به سیر تاریخی فقه قصاص افزود: بررسی تاریخ نشان میدهد که پیش از تشریع احکام قصاص، نهاد اجتماعی ثار و خونخواهی در میان جوامع وجود داشته و بسیاری از جنگها بر همین اساس شکل گرفته بود. برای نمونه، در جنگ بَسوس دو قبیله بهدلیل کشته شدن یک شتر، چهل سال با یکدیگر جنگیدند.
رئیس دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام با بیان ویژگیهای خونخواهی در عصر جاهلیت تصریح کرد: خونخواهی در آن دوره فاقد مرز، مرجع داوری و تناسب میان جرم و مجازات بود و حتی صاحب حق نیز بهصورت دقیق مشخص نمیشد؛ ازاینرو ساختار ثار در جامعه جاهلی، ساختاری بیضابطه و غیرمنظم به شمار میرفت.
وی ادامه داد: اسلام این ظرفیت اجتماعی را به نصرت در مسیر اقامه قسط تبدیل کرد و با آیاتی همچون آیه ۳۳ سوره اسراء و حکم «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الْقِصَاصُ» خونخواهی را نظاممند ساخت. آیه اسراء با تعیین ولیّ دم، حق مشروع و اقتدار قانونی برای خونخواهی ایجاد کرد و حمایت تشریعی شارع از این حق را به رسمیت شناخت.
حجتالاسلام رفیعیعلوی با تأکید بر اینکه در اندیشه دینی نه عاطفه صرف کارساز است و نه عقلانیتِ فاقد عاطفه، گفت: امروز مردم در میدان حضور دارند و اگر نسبت میان میدان و خیابان بهدرستی تبیین نشود، جامعه از تحولات اجتماعی عقب خواهد ماند.
وی سپس با ورود به بحث جامعهشناختی، مفهوم «حافظه جمعی» را از ارکان فناوری اجتماعی دانست و اظهار داشت: در جامعهشناسی، حافظه جمعی از طریق تکرار مناسک در برابر فراموشی جمعی شکل میگیرد و تجربه اربعین یکی از مهمترین سازوکارهای تقویت این حافظه است. اگر یک مفهوم در بازهای طولانی در حافظه جمعی ریشه بدواند، ظرفیت اثرگذاری آن افزایش مییابد.
رئیس دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام با بیان اینکه نباید به مناسکگرایی صرف بسنده کرد، خاطرنشان کرد: مناسک باید به تولید حافظه جمعی منجر شود و البته این سخن به معنای تعطیلی مناسک نیست؛ زیرا خود مناسک ابزار شکلگیری حافظه جمعی هستند. اربعین نمونهای از ارتقای حافظه دینی از طریق عقلانیت جمعی است.
وی با تأکید بر ضرورت عبور از مفهوم فقهی ثار به یک ساختار اجتماعی افزود: هدف آن است که از مناسک، شبکههای پایدار تعامل اجتماعی شکل گیرد. حتی تشییع یک شخصیت سیاسی که در کشورهای دیگر بازتاب و مشارکت اجتماعی ایجاد میکند، میتواند دارای آورده تمدنی باشد.
حجتالاسلام رفیعیعلوی زیارت اربعین را نیز نمونهای از تعامل اجتماعی دانست که در صورت تبدیل شدن به شبکههای پایدار، میتواند ارزشهای دینی را در جامعه نهادینه کند و گفت: خونخواهی رهبر شهید انقلاب، متعلق به همه جامعه اسلامی است و باید از سطح احساسات مقطعی عبور کرده و به کنش اجتماعی پایدار تبدیل شود.
وی در پایان با بیان اینکه محور اصلی خونخواهی در اندیشه اسلامی «اقامه قسط» است، تصریح کرد: جامعه برای تحقق این هدف نیازمند پیوند میان عقلانیت نظری و عملی، تقویت حافظه جمعی و تبدیل آن به رفتارهای پایدار اجتماعی است.