عصر قم - نائیج، با تبیین مفهوم «أینَ الطّالِبُ بِدَمِ المَقتولِ بِکَربَلاء» در دعای ندبه، تأکید کرد: خونخواهی در اندیشه شیعی صرفاً به معنای مجازات عاملان یک جنایت نیست، بلکه راهبردی هویتساز برای تحقق عدالت، مقابله با نظام سلطه است.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا ، دکتر علیرضا نائیج عضو انجمن مطالعات سیاسی، در نشست «مطالعه جامعهشناختی آیینهای خونخواهی» که در خبرگزاری رسا برگزار شد، با تأکید بر یکی از فرازهای دعای ندبه که یکی از عمیقترین مفاهیم هویتساز در اندیشه شیعی است، اظهار داشت: این عبارت تنها یک یادآوری تاریخی یا عاطفی نیست، بلکه افقی گسترده از نسبت شیعه با عدالت، ظلم، انتظار و مسئولیت اجتماعی را ترسیم میکند.
وی با طرح این پرسش که مقصود از «طالب خون امام حسین(ع)» چیست، خاطرنشان کرد: اگر صرفاً به ظاهر تاریخ بنگریم، ممکن است تصور شود که قیام مختار ثقفی و مجازات عاملان اصلی واقعه عاشورا، خونخواهی امام حسین(ع) را محقق کرده است، اما این برداشت با آنچه در دعای ندبه و شرحهای معتبر آن آمده، همخوانی ندارد.
عضو انجمن مطالعات سیاسی با اشاره به دیدگاه شارحان دعای ندبه ابراز داشت: بسیاری از مفسران و شارحان این دعا بر این باورند که خونخواهی امام حسین(ع) تنها به معنای مجازات قاتلان آن حضرت نیست، بلکه ناظر به برچیده شدن نظام ظلم و استقرار عدالت در گستره حیات بشری است.
نائیج با تبیین تفاوت میان «قصاص» و «خونخواهی» تصریح کرد: قصاص، ناظر به مجازات فرد یا افراد مشخص است، اما خونخواهی در منطق شیعه، تحقق هدفی فراتر را دنبال میکند؛ هدفی که در آن ریشههای ظلم، استکبار و بیعدالتی از میان برداشته شود. از این منظر، حذف فیزیکی چند شخصیت، هرچند ممکن است نوعی مجازات تلقی شود، اما به معنای تحقق کامل خونخواهی امام حسین(ع) نیست.
وی ادامه داد: خونخواهی حقیقی زمانی معنا پیدا میکند که جبهه حق بر جبهه ظلم غلبه یابد و عدالت، که از اصول بنیادین مذهب شیعه است، در جامعه انسانی استقرار پیدا کند.
عضو انجمن مطالعات سیاسی با بیان اینکه فراز «أین الطالب بدم المقتول بکربلاء» نقشی اساسی در هویتسازی شیعه دارد، یادآور شد: این فراز به شیعه میآموزد که نباید در موضع انفعال قرار گیرد. انتظار در فرهنگ شیعی، انتظار منفعل و صرفاً احساسی نیست، بلکه انتظاری فعال، مسئولانه و کنشگرانه است که انسان را به تلاش برای تحقق عدالت، مبارزه با ظلم و زمینهسازی برای حکومت جهانی حضرت ولیعصر(عج) فرا میخواند.
وی افزود: بر همین اساس، هویت شیعی، هویتی عدالتمحور و مسئولیتآفرین است؛ هویتی که همواره خود را در برابر ظلم متعهد میداند و در مسیر دفاع از حق حرکت میکند.
نائیج با اشاره به آثار این هویت در عرصه سیاسی و بینالمللی خاطرنشان کرد: این مسئله تنها به حوزه فردی یا داخلی محدود نمیشود، بلکه پس از شکلگیری جمهوری اسلامی، این هویت در قالب یک گفتمان سیاسی نیز ظهور یافته است. از این رو، هرگونه تعرض به رهبران، ملت و موجودیت این نظام، صرفاً یک مسئله شخصی یا ملی تلقی نمیشود، بلکه در چارچوب تقابل جبهه حق و جبهه ظلم قابل تحلیل است.
وی تأکید کرد: پاسخ به چنین تجاوزهایی نیز نباید صرفاً در قالب انتقام شخصی یا حذف چند فرد تعریف شود، بلکه باید در چارچوب مقابله با ساختارهای سلطه و تحقق عدالت مورد ارزیابی قرار گیرد.
عضو انجمن مطالعات سیاسی با بیان اینکه مفهوم خونخواهی در این نگاه به یک راهبرد تمدنی تبدیل میشود، اظهار داشت: هدف اصلی این راهبرد، زمینهسازی برای تحقق عدالت جهانی و تغییر موازنه به سود جبهه حق است. بنابراین، آنچه اهمیت دارد، تضعیف ساختارهای ظلم و استکبار است، نه صرفاً حذف چند چهره سیاسی یا نظامی.
وی با اشاره به بیانات رهبران انقلاب اسلامی افزود: در این بیانات همواره تأکید شده است که انتقام حقیقی، صرفاً یک اقدام نظامی نیست، بلکه پایان یافتن سلطه استکبار بر ملتهای منطقه و فراهم شدن زمینه استقلال و عزت آنان است.
نائیج ایجاد بازدارندگی را از مهمترین پیامدهای این هویت فعال دانست و گفت: جامعهای که بر پایه عدالتخواهی و مقابله با ظلم شکل میگیرد، میتواند در معادلات منطقهای و جهانی نقشآفرین باشد. چنین جامعهای علاوه بر دفاع از خود، الهامبخش ملتهای دیگر نیز خواهد بود و از همین منظر، مفهوم امت اسلامی بار دیگر در برابر مرزهای صرفاً ملی معنا پیدا میکند.
وی با اشاره به نمونههای عینی این تأثیرگذاری تصریح کرد: حضور گسترده مردم در مراسم تشییع فرماندهان شهید مقاومت در ایران و عراق، صرفاً یک مراسم سوگواری نبود، بلکه به شکلگیری گفتمانی فراگیر در میان ملتهای منطقه انجامید. همچنین واکنش برخی دولتهای منطقه در ایجاد محدودیت برای برگزاری این مراسم، نشاندهنده نگرانی آنان از گسترش این هویت و بیداری اجتماعی است.
نائیج همچنین با اشاره به تحولات یمن خاطرنشان کرد: شکستن محاصره هوایی یمن و حضور گسترده مردم این کشور در راهپیماییهای حمایت از مقاومت، بیانگر آن است که این هویت از سطح یک باور ذهنی فراتر رفته و به کنش اجتماعی و سیاسی تبدیل شده است. همچنین قدردانی از همراهی ملتهای منطقه، از جمله مردم اردن، نشان میدهد که این هویت میتواند به یک ظرفیت راهبردی در معادلات منطقهای تبدیل شود.
وی در ادامه با اشاره به روند بیانات رهبر معظم انقلاب اظهار داشت: اگر سیر این بیانات را بررسی کنیم، مشاهده میشود که در ابتدا تأکید بر خونخواهی و انتقام بیشتر در فضای داخلی و میان مؤمنان بود، اما بهتدریج این ادبیات افق گستردهتری پیدا کرد و جهان اسلام و حتی آزادگان جهان را نیز دربر گرفت. این تحول نشان میدهد که خونخواهی در منطق انقلاب اسلامی، صرفاً یک واکنش احساسی یا مقطعی نیست، بلکه پروژهای برای بیدارسازی ملتها، گسترش عدالتخواهی و مقابله با نظام سلطه است.
نائیج با تأکید بر تفاوت میان قصاص و خونخواهی گفت: قصاص، مجازات مجرم است، اما خونخواهی تحقق آرمانی است که شهید برای آن جان خود را فدا کرده است. همانگونه که درباره شهید سپهبد سلیمانی نیز عنوان شد که انتقام حقیقی، خروج آمریکا از منطقه است، درباره سایر شهدای جبهه مقاومت نیز نباید انتقام را تنها در حذف چند فرد خلاصه کرد. انتقام حقیقی، برچیده شدن هژمونی استکبار، پایان سلطه قدرتهای سلطهگر بر منطقه و تحقق نظمی مبتنی بر عدالت، استقلال و کرامت ملتهاست.
وی در پایان خاطرنشان کرد: فراز «أین الطالب بدم المقتول بکربلاء» بیش از آنکه دعوت به انتقام فردی باشد، دعوت به ساختن جامعهای عدالتمحور و تمدنی مبتنی بر حق است؛ فرازی که شیعه را از انفعال خارج کرده، به او هویت، مسئولیت و رسالت میبخشد و انتظار را به حرکتی مستمر برای تحقق عدالت جهانی و زمینهسازی برای ظهور حضرت ولیعصر(عج) تبدیل میکند.