عصر قم - عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با تأکید بر اینکه غدیر در منظومه معارف اسلامی صرفاً یک واقعه تاریخی نیست، بلکه «مهمترین زمان مقدس» در فرهنگ دینی به شمار میآید، گفت: بر اساس آموزههای امام رضا(ع)، غدیر ظرفیتی گسترده برای انسجام اجتماعی دارد.
حجتالاسلام کریم خانمحمدی، استاد گروه مطالعات فرهنگ و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، اظهار داشت: یکی از مفاهیم بنیادین در مطالعات دینی و فرهنگی، مفهوم «زمان مقدس» است. جوامع انسانی برای حفظ باورها، تقویت هنجارها و استمرار الگوهای رفتاری خود، مناسک ویژهای را در زمانهای خاص برگزار میکنند و همین امر سبب میشود برخی زمانها از سایر اوقات متمایز شوند.
وی افزود: در نگاه دینی، زمان امری یکنواخت و همسان نیست؛ بلکه برخی زمانها دارای قداست ویژه هستند. همانگونه که مکانهای مقدس وجود دارند، زمانهای مقدس نیز وجود دارند و هر یک دارای کارکردها، آداب و آثار خاص خود هستند. بر اساس متون اسلامی، روز غدیر در رأس این زمانهای مقدس قرار دارد.
غدیر؛ روز اکمال دین و اتمام نعمت
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به جایگاه اعتقادی غدیر گفت: اهمیت غدیر از آنجا ناشی میشود که خداوند در آیه سوم سوره مائده از «اکمال دین» و «اتمام نعمت» در این روز سخن گفته است. این تعبیر نشان میدهد که مسئله ولایت و امامت، حلقه تکمیلکننده منظومه دین است و بدون آن، ساختار هدایت اسلامی به نقطه کمال نمیرسد.
وی ادامه داد: روایات متعددی نیز بر این جایگاه تأکید دارند. در روایتی از امام باقر(ع) آمده است که هیچ اصلی از اصول دین به اندازه ولایت مورد تأکید قرار نگرفته است. از این رو غدیر تنها یک مناسبت تاریخی نیست، بلکه نقطه تداوم و تضمینکننده حیات دین در جامعه اسلامی است.
حجت الاسلام خانمحمدی خاطرنشان کرد: امام رضا(ع) در روایتی بسیار معنادار میفرمایند که غدیر در آسمانها مشهورتر از زمین است. این تعبیر نشان میدهد که میان جایگاه حقیقی غدیر و میزان توجهی که در زندگی روزمره مسلمانان به آن میشود، فاصله وجود دارد و باید برای کاهش این فاصله تلاش کرد.
عدم تعادل میان مناسک غم و شادی در جامعه
وی با اشاره به یکی از نتایج مهم پژوهش خود اظهار داشت: به نظر میرسد در فرهنگ مذهبی ایران تعادل مطلوبی میان مناسک شادی و مناسک اندوه وجود ندارد. عاشورا و مناسک سوگواری از گستردگی اجتماعی بسیار بالایی برخوردار است که البته ارزشمند و ضروری است، اما در مقابل اعیاد بزرگ اسلامی، بهویژه عید غدیر، هنوز به همان میزان در متن زندگی مردم حضور ندارند.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: اگرچه نوروز نیز جایگاه گستردهای در فرهنگ ایرانی دارد، اما از منظر دینی، برای ایجاد توازن فرهنگی لازم است اعیاد اسلامی همچون غدیر، فطر، قربان و جمعه بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرند. در میان همه این اعیاد نیز بر اساس آموزههای رضوی، غدیر جایگاهی ممتاز و بیبدیل دارد.
وی تصریح کرد: امام رضا(ع) در توصیف غدیر آن را نسبت به سایر اعیاد مانند ماه در میان ستارگان معرفی میکنند. این تعبیر نشاندهنده جایگاه محوری غدیر در منظومه اعیاد اسلامی است.
زمان مقدس چگونه شکل میگیرد؟
حجت الاسلام خانمحمدی درباره چارچوب نظری پژوهش خود گفت: در این تحقیق از نظریه «زمان مقدس» بهره گرفته شده است. زمان مقدس زمانی است که به دلیل وقوع یک حادثه بزرگ الهی یا معنوی از سایر زمانها متمایز میشود. قداست زمان به ذات آن بازنمیگردد، بلکه به رویدادی وابسته است که در آن رخ داده است.
وی افزود: همانگونه که علامه طباطبایی و شهید مطهری توضیح دادهاند، روز غدیر به دلیل حادثه غدیر مبارک است، نه اینکه صرفاً به دلیل قرار گرفتن در هجدهم ذیالحجه دارای قداست باشد. بنابراین حادثه ولایت به زمان غدیر معنا و تقدس بخشیده است.
ویژگیهای غدیر به عنوان زمان مقدس
این پژوهشگر حوزه فرهنگ و ارتباطات اظهار داشت: با بررسی روایات امام رضا(ع) میتوان مجموعهای از شاخصههای زمان مقدس را در غدیر مشاهده کرد.
وی توضیح داد: نخستین ویژگی، تمایز آشکار غدیر از سایر روزهاست. توصیه به پوشیدن لباس نو، آراستگی، اطعام، تبریک گفتن، دید و بازدید و برگزاری جشن، همه نشانههایی هستند که مرز این روز را از سایر ایام مشخص میکنند.
حجت الاسلام خانمحمدی ادامه داد: ویژگی دوم، وجود آیینها و مناسک ویژه است. هر زمان مقدسی برای تثبیت هویت خود نیازمند مناسک خاص است. در غدیر نیز مجموعهای از رفتارهای عبادی، اجتماعی و فرهنگی توصیه شده که این روز را به یک تجربه جمعی تبدیل میکند.
وی افزود: سومین ویژگی، گرایش به ایجاد همبستگی اجتماعی است. در روایات رضوی، بر صله رحم، دیدار مؤمنان، تبریک گفتن، اطعام و گسترش محبت میان مردم تأکید فراوان شده است. این آموزهها نشان میدهد که غدیر تنها یک مناسبت اعتقادی نیست، بلکه بستری برای تقویت سرمایه اجتماعی جامعه اسلامی است.
غدیر؛ روز انسجام اجتماعی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه یکی از مهمترین کارکردهای غدیر ایجاد انسجام اجتماعی است، گفت: در متن روایات، غدیر روزی معرفی میشود که پیوندهای فردی، خانوادگی و اجتماعی در آن تقویت میشود.
وی افزود: توصیه به اطعام مؤمنان، کمک به نیازمندان، توسعه روابط خویشاوندی، تکریم دوستان و ایجاد فضای عمومی شاد، همگی در راستای تقویت انسجام اجتماعی قرار دارد.
حجت الاسلام خانمحمدی خاطرنشان کرد: جامعهای که بتواند غدیر را بهعنوان یک سرمایه فرهنگی فعال کند، از ظرفیت عظیمی برای افزایش همبستگی و کاهش شکافهای اجتماعی برخوردار خواهد شد.
وی یکی دیگر از ابعاد مهم غدیر را آثار روانشناختی آن دانست و اظهار داشت: در روایات امام رضا(ع)، غدیر روز رفع اندوه، آرامش، گشایش و رهایی معرفی شده است.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: در این روایات تعبیرهایی همچون روز برطرف شدن غمها، روز آمرزش گناهان، روز پذیرش اعمال و روز رهایی از آتش الهی مشاهده میشود. این مفاهیم همگی نشاندهنده نقش غدیر در ایجاد احساس امنیت روانی و امید اجتماعی هستند.
وی ادامه داد: انسان در زمان مقدس احساس میکند که فرصت تازهای برای بازسازی زندگی خویش پیدا کرده است. غدیر چنین کارکردی دارد و نوعی گذار از وضعیت پیشین به وضعیتی نو را رقم میزند.
حجت الاسلام خانمحمدی با اشاره به بعد معنوی غدیر گفت: یکی از مهمترین ویژگیهای زمان مقدس، پیوند دادن انسان با جهان متعالی است. در روایات رضوی، غدیر بهگونهای توصیف میشود که گویی میان زمین و آسمان پلی برقرار میکند.
وی افزود: امام رضا(ع) با نقل روایاتی از امام صادق(ع)، غدیر را روزی معرفی میکنند که در آسمانها نیز مورد بزرگداشت قرار میگیرد و فرشتگان به تجلیل آن میپردازند. این تصویر نمادین نشان میدهد که غدیر صرفاً یک مناسبت زمینی نیست، بلکه در منظومه هستی جایگاهی ویژه دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) تصریح کرد: زمان مقدس انسان را از روزمرگی خارج میکند و به افقهای متعالی پیوند میدهد. غدیر نیز چنین ظرفیتی دارد و میتواند معنویت را در زندگی فردی و اجتماعی تقویت کند.
نقش غدیر در هویتبخشی تاریخی
وی با تأکید بر نقش هویتی غدیر اظهار داشت: یکی از یافتههای مهم پژوهش این است که غدیر نقش تعیینکنندهای در شکلگیری هویت تاریخی جامعه شیعی دارد.
حجت الاسلام خانمحمدی افزود: در روایات، غدیر به مجموعهای از رخدادهای بزرگ تاریخ مقدس پیوند خورده است؛ از ماجرای حضرت آدم(ع) و سجده فرشتگان گرفته تا نجات حضرت ابراهیم(ع) از آتش. این پیوندها موجب میشود غدیر در امتداد تاریخ قدسی قرار گیرد و به یک نقطه مرجع هویتی تبدیل شود.
وی ادامه داد: هویت تاریخی زمانی شکل میگیرد که جامعه بتواند میان گذشته، حال و آینده خود ارتباط برقرار کند. غدیر چنین قابلیتی دارد و میتواند حافظه تاریخی مسلمانان را تقویت کند.
این استاد دانشگاه با اشاره به بُعد کمتر مورد توجه قرار گرفته غدیر گفت: در روایات رضوی، غدیر تنها روز عبادت فردی نیست، بلکه روز توسعه و شکوفایی نیز معرفی شده است.
وی افزود: تأکید بر انفاق، اطعام، بخشش، توسعه روابط اجتماعی، نشر دانش و رونق فعالیتهای اقتصادی نشان میدهد که غدیر میتواند آثار ملموسی در عرصه زندگی اجتماعی داشته باشد.
حجت الاسلام خانمحمدی تصریح کرد: اگر ظرفیتهای فرهنگی غدیر بهدرستی فعال شود، این عید میتواند به موتور محرک بسیاری از فعالیتهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی تبدیل شود.
ضرورت سیاستگذاری فرهنگی برای احیای غدیر
وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار داشت: یکی از مهمترین پیامهای آموزههای رضوی درباره غدیر، ارائه الگو برای سیاستگذاری فرهنگی است.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: روایات صرفاً به بیان فضیلتهای غدیر اکتفا نکردهاند، بلکه شیوه برجستهسازی و نشاندار کردن این روز را نیز آموزش دادهاند. این مسئله برای مدیران فرهنگی و فعالان اجتماعی اهمیت فراوانی دارد.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم غدیر به جایگاه واقعی خود برسد، باید مجموعهای از برنامههای فرهنگی، رسانهای، آموزشی و اجتماعی طراحی شود تا این روز در متن زندگی مردم حضور پررنگتری پیدا کند.
حجت الاسلام خانمحمدی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: نتیجه پژوهش نشان میدهد که غدیر فراتر از یک رخداد تاریخی است و باید آن را یک «زمان مقدس» با کارکردهای گسترده فرهنگی و اجتماعی دانست.
وی گفت: آموزههای امام رضا(ع) نشان میدهد که غدیر ظرفیتی عظیم برای انسجام اجتماعی، آرامش روانی، هویتبخشی تاریخی، توسعه معنوی، گسترش دانش، تقویت روابط انسانی و حتی شکوفایی مادی جامعه دارد.
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) خاطرنشان کرد: هر اندازه جامعه اسلامی بتواند این ظرفیتها را فعالتر کند، به همان میزان از آثار فرهنگی و تمدنی غدیر بهرهمند خواهد شد.
وی در پایان تأکید کرد: غدیر یک سرمایه بزرگ فرهنگی برای جهان اسلام است؛ سرمایهای که هنوز همه ظرفیتهای آن شناخته و بهکار گرفته نشده است. بازخوانی آموزههای رضوی درباره غدیر میتواند مسیر تازهای برای تقویت هویت دینی، ایجاد نشاط اجتماعی و تحقق وحدت و انسجام در جامعه اسلامی بگشاید.