عصر قم - تبریز- سالروز تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در مجلس خبرگان قانون اساسی است سندی تاریخی که با پیوند میان مبانی اسلام، ولایت فقیه، حقوق ملت و نقش مردم در اداره کشور، اندیشه حکومت اسلامی را از عرصه نظری به ساختاری حقوقی و اجرایی تبدیل کرد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز ، بیستوچهارم آبانماه سال ۱۳۵۸، یکی از روزهای مهم و سرنوشتساز در تاریخ انقلاب اسلامی ایران به شمار میرود؛ روزی که مجلس خبرگان قانون اساسی پس از ماهها بحث، بررسی و گفتوگو، متن قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران را به تصویب رساند این قانون، حاصل تلاش جمعی اندیشمندان، فقها، حقوقدانان و نمایندگان ملت بود که در نخستین سال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، مسئولیت تدوین چارچوب حقوقی نظام جدید را بر عهده گرفتند.
انقلاب اسلامی صرفاً یک جابهجایی سیاسی یا تغییر در ساختار قدرت نبود، بلکه حرکتی بنیادین برای ایجاد نظمی نوین بر پایه توحید، عدالت، کرامت انسانی و حاکمیت ارزشهای اسلامی به شمار میرفت از همین رو، استمرار و تثبیت اهداف انقلاب نیازمند تدوین قانونی اساسی بود که ضمن پاسخگویی به نیازهای یک نظام سیاسی مدرن، مبانی دینی و آرمانهای اسلامی انقلاب را نیز در ساختار حکمرانی کشور نهادینه کند.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در چنین شرایطی شکل گرفت؛ سندی که تلاش کرد میان دو مؤلفه مهم، یعنی اسلامیت و جمهوریت، پیوندی منسجم برقرار کند از یک سو، مبانی و ارزشهای اسلامی، جهت حرکت نظام و چارچوب مشروعیت آن را مشخص میسازد و از سوی دیگر، مردم بهعنوان صاحبان اصلی کشور، در تعیین سرنوشت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی خود نقشآفرین هستند این پیوند در اصول مختلف قانون اساسی، از جمله اصل ششم که اداره امور کشور را متکی به آرای عمومی میداند، بهروشنی قابل مشاهده است.
ولایت فقیه؛ محور هدایت نظام اسلامی
یکی از مهمترین ویژگیهای قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، جایگاه ویژه نظریه ولایت فقیه در ساختار آن است. نظریه ولایت فقیه، پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، در آثار و مباحث فقهی و سیاسی حضرت امام خمینی(ره) تبیین شده بود و با پیروزی انقلاب، زمینه تحقق عینی و قانونی آن فراهم شد مجلس خبرگان قانون اساسی نیز با توجه به مبانی فقهی، تجربه تاریخی ملت ایران و ضرورتهای اداره جامعه اسلامی، این نظریه را در اصول مختلف قانون اساسی تثبیت کرد.
اصل پنجم قانون اساسی، در زمان غیبت حضرت ولیعصر(عج)، ولایت امر و امامت امت را بر عهده فقیه عادل، باتقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر میداند. این اصل، جایگاه رهبری دینی و سیاسی جامعه را در نظام جمهوری اسلامی مشخص میکند و نشان میدهد که حکومت اسلامی برای استمرار مسیر الهی خود، نیازمند رهبری فقیهی است که در کنار برخورداری از دانش دینی، شناخت دقیق و عمیقی از شرایط زمان و نیازهای جامعه داشته باشد.
ولایت فقیه در قانون اساسی، به معنای نفی نقش مردم یا بیاعتنایی به اراده عمومی نیست؛ بلکه سازوکاری برای هدایت کلان جامعه در چارچوب اسلام و قانون است. مردم در جمهوری اسلامی از طریق انتخابات، همهپرسی، انتخاب نمایندگان مجلس شورای اسلامی، ریاست جمهوری، شوراهای اسلامی و نیز انتخاب اعضای مجلس خبرگان رهبری در سرنوشت کشور مشارکت میکنند در این ساختار، ولایت فقیه، هدایتکننده و تضمینکننده مسیر کلی نظام است و مردم نیز با حضور مسئولانه خود، پایههای جمهوریت و کارآمدی نظام را استحکام میبخشند.
از این منظر، نظریه ولایت فقیه را باید در چارچوب منظومه کامل قانون اساسی فهم کرد؛ منظومهای که در آن رهبری، قوای سهگانه، نهادهای انتخابی، نهادهای نظارتی، حقوق ملت و مسئولیتهای دولت، در ارتباط با یکدیگر تعریف شدهاند. ولایت فقیه در این منظومه، نه یک عنوان تشریفاتی، بلکه رکن هدایت و هماهنگی نظام اسلامی است؛ رکنی که وظیفه صیانت از اصول و آرمانهای انقلاب و جلوگیری از انحراف حرکت عمومی کشور از مسیر اسلام و منافع ملی را بر عهده دارد.
حکومت اسلامی؛ حکومت قانون و مسئولیت
از دیگر ابعاد مهم قانون اساسی، تبیین مفهوم حکومت اسلامی است. حکومت اسلامی در منطق قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، حکومت فردی، خودکامه و بیضابطه نیست؛ بلکه حکومتی مبتنی بر قانون، عدالت، مسئولیتپذیری و رعایت حقوق مردم است.
همه مسئولان و دستگاههای اجرایی، تقنینی و قضایی موظفاند در چارچوب قانون عمل کنند و هیچکس نمیتواند خود را فراتر از قانون بداند همچنین مسئولان باید با عملکرد صحیح و پاسخگویی شفاف، زمینه اعتماد جوانان به ساختارهای قانونی کشور را فراهم کنند.
ولایت فقیه زمانی بهدرستی برای جامعه تبیین میشود که مردم آثار آن را در عدالت، امنیت، استقلال، پیشرفت، حمایت از محرومان و دفاع از حقوق عمومی مشاهده کنند. از سوی دیگر، قانون اساسی نیز زمانی در جامعه زنده و اثرگذار خواهد بود که اصول آن در زندگی مردم و تصمیمهای مسئولان حضور واقعی داشته باشد.
ضرورت بازخوانی قانون اساسی
امروز، پس از گذشت دههها از تصویب قانون اساسی، بازخوانی این سند بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد. تحولات اجتماعی، اقتصادی، فناوری و فرهنگی، مسائل جدیدی را پیش روی کشور قرار داده است؛ اما پاسخ به این مسائل باید در چارچوب اصول بنیادین قانون اساسی و با حفظ هویت اسلامی و ملی نظام انجام شود.
بازخوانی قانون اساسی به معنای کنار گذاشتن اصول آن یا تفسیر سلیقهای مفاد قانون نیست؛ بلکه به معنای شناخت دقیق ظرفیتهای موجود، اجرای کامل اصول مغفولمانده و استفاده از سازوکارهای قانونی برای حل مشکلات کشور است. بسیاری از مسائل امروز جامعه، از جمله عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، شفافیت اداری، حمایت از تولید، رفع تبعیض و تقویت مشارکت مردم، در اصول قانون اساسی مورد توجه قرار گرفتهاند و نیازمند اراده جدی برای اجرا هستند.
بیستوچهارم آبانماه فرصتی است تا بار دیگر نسبت خود را با قانون اساسی، ولایت فقیه و آرمانهای انقلاب اسلامی مرور کنیم. پایبندی به این اصول تنها با بیان شعارهای مناسبتی محقق نمیشود، بلکه نیازمند قانونمداری، مسئولیتپذیری، نقد منصفانه، اصلاح مستمر و خدمت صادقانه به مردم است.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، چارچوب حقوقی تحقق اندیشه حکومت اسلامی و نظریه ولایت فقیه است؛ اما حفظ جایگاه آن در جامعه، به میزان التزام عملی مسئولان و مردم به مفاد آن بستگی دارد. اگر قانون اساسی بهدرستی اجرا شود، ولایت فقیه در جایگاه واقعی خود بهعنوان محور هدایت و وحدت نظام باقی بماند و مردم نیز در اداره کشور حضوری آگاهانه و مسئولانه داشته باشند، میتوان به تحقق بخش مهمی از آرمانهای انقلاب اسلامی و شکلگیری جامعهای عدالتمحور، مستقل و پیشرفته امیدوار بود.
اصل پنجاهوهفتم قانون اساسی، قوای سهگانه کشور را مستقل از یکدیگر معرفی میکند، اما اعمال این قوا را زیر نظر ولایت مطلقه امر و امامت امت قرار میدهد. این اصل، ضمن جلوگیری از تمرکز قدرت در یک نهاد، هماهنگی و انسجام کلان نظام را نیز تضمین میکند. تفکیک قوا، نظارت متقابل، مسئولیتپذیری مدیران و پیشبینی نهادهای نظارتی، از جمله سازوکارهایی است که قانون اساسی برای جلوگیری از استبداد، فساد و بیقانونی در نظر گرفته است.
در حکومت اسلامی، قدرت وسیلهای برای خدمت به مردم و تحقق عدالت است، نه هدفی برای تأمین منافع شخصی یا گروهی. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز با تأکید بر عدالت اجتماعی، رفع تبعیض، تأمین حقوق ملت، حمایت از محرومان و فراهم کردن زمینه رشد فضایل اخلاقی، جهتگیری اصلی حکومت را مشخص کرده است.
بر اساس این نگاه، کارآمدی نظام اسلامی تنها با شاخصهای اقتصادی و اداری سنجیده نمیشود، بلکه میزان تحقق عدالت، حفظ کرامت انسان، گسترش معنویت و تأمین حقوق عمومی نیز از معیارهای مهم ارزیابی آن است.
حقوق ملت؛ بخش جداییناپذیر قانون اساسی
یکی از نکات قابل توجه در قانون اساسی، اختصاص فصل مهمی به حقوق ملت است. آزادیهای مشروع، برابری مردم در برابر قانون، مصونیت جان، مال، حیثیت و مسکن افراد، حق دادخواهی، حق انتخاب شغل، حق برخورداری از تأمین اجتماعی و آزادی تشکیل اجتماعات و احزاب در چارچوب قانون، از جمله حقوقی است که در قانون اساسی مورد توجه قرار گرفته است.
این موضوع نشان میدهد که حکومت اسلامی از نگاه قانون اساسی، صرفاً به اداره سیاسی جامعه محدود نمیشود، بلکه وظیفه دارد زمینه رشد مادی و معنوی مردم را فراهم کند و با حفظ کرامت آنان، جامعه را به سوی عدالت و پیشرفت هدایت کند. توجه به حقوق ملت، در کنار تأکید بر مسئولیتهای اجتماعی و اخلاقی، تصویری متوازن از رابطه حکومت و مردم ارائه میدهد؛ رابطهای که بر پایه خدمت، اعتماد، مشارکت و پاسخگویی شکل میگیرد.
بنابراین، پاسداشت قانون اساسی نباید فقط به برگزاری آیینهای مناسبتی یا بازخوانی تاریخ تصویب آن محدود شود. بزرگداشت این سند ملی، در درجه نخست با اجرای دقیق اصول آن، رعایت حقوق مردم، مقابله با تبعیض، مبارزه با فساد و پاسخگو بودن مسئولان معنا پیدا میکند. هر اندازه فاصله میان اصول قانون اساسی و عملکرد دستگاهها کمتر شود، اعتماد عمومی نیز افزایش خواهد یافت و سرمایه اجتماعی نظام تقویت خواهد شد.
نقش حوزههای علمیه و نمایندگان خبرگان رهبری
در تبیین نظریه ولایت فقیه و مبانی حکومت اسلامی، حوزههای علمیه و علما نقش مهمی بر عهده دارند. حوزههای علمیه باید ضمن تبیین علمی و مستدل مبانی ولایت فقیه، نسبت این نظریه را با عدالت، آزادی، مردمسالاری، قانونمداری و حقوق عمومی برای جامعه بهویژه نسل جوان روشن کنند. شناخت دقیق این مباحث، مانع از آن میشود که نظریه ولایت فقیه در سطح شعارهای سیاسی یا برداشتهای سطحی باقی بماند.
نمایندگان مردم در مجلس خبرگان رهبری نیز از جایگاه مهمی در این عرصه برخوردارند. آنان افزون بر وظیفه قانونی خود، میتوانند با حضور در میان مردم، دانشگاهیان، طلاب و نخبگان، درباره مبانی قانون اساسی، جایگاه رهبری و ضرورت قانونمداری به تبیین و گفتوگو بپردازند. این مسئولیت در استانهایی مانند آذربایجان شرقی، که سابقهای درخشان در نهضتهای اسلامی، مشروطه، انقلاب اسلامی و دفاع از ارزشهای دینی و ملی دارد، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
آذربایجان شرقی همواره خاستگاه علما، اندیشمندان، مجاهدان و شخصیتهای اثرگذار در تاریخ ایران و جهان اسلام بوده است. از نهضت مشروطه و ایستادگی مردم تبریز گرفته تا حضور گسترده مردم استان در دوران پیروزی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، این منطقه نقش مهمی در پاسداری از استقلال، عدالت و حاکمیت مردم داشته است امروز نیز تبیین عالمانه قانون اساسی و اندیشه ولایت فقیه میتواند زمینهساز افزایش بصیرت عمومی و حضور مسئولانه مردم در عرصههای مختلف اجتماعی و سیاسی باشد.
قانون اساسی و نسل جوان
یکی از ضرورتهای امروز، آشنا کردن نسل جوان با فلسفه و محتوای قانون اساسی است. بخشی از فاصلهای که گاهی میان جامعه و مفاهیم بنیادین نظام سیاسی ایجاد میشود، ناشی از آن است که قانون اساسی بهصورت دقیق و کاربردی برای مردم تبیین نشده است جوانان باید بدانند قانون اساسی تنها مجموعهای از اصول حقوقی نیست، بلکه نقشه راه اداره کشور و بیانگر حقوق و مسئولیتهای متقابل مردم و حکومت است.
نسل جدید باید با مطالعه اصول قانون اساسی، مشروح مذاکرات مجلس خبرگان قانون اساسی و آثار اندیشمندان انقلاب اسلامی، با مبانی نظری نظام آشنا شود. این شناخت به آنان کمک میکند تا میان اصل اندیشه ولایت فقیه و عملکرد برخی مسئولان تفاوت قائل شوند و مشکلات اجرایی را به حساب مبانی نظام نگذارند.
نویسنده: وحید نستوهی