عصر قم - حجتالاسلام سعیدی روشن گفت: امروز حوزههای علمیه و مراکز دانشگاهی بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازخوانی المیزان هستند.
به گزارش سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجتالاسلام محمدباقر سعیدی روشن، رئیس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، در نشست گرامیداشت سالگرد ارتحال علامه سید محمدحسین طباطبایی (ره) و روز کتاب، با تبیین ابعاد فکری و تفسیری صاحب تفسیر المیزان، بر ضرورت بازخوانی اندیشههای علامه در حوزههای علمیه و پیوند علوم انسانی با سنتهای الهی تأکید کرد.
مشروح سخنرانی حجتالاسلام سعیدیروشن به شرح زیر است:
پیامبران الهی مبعوث شدند تا وضع موجود انسان را به وضع مطلوب برسانند و انسان بالقوه را به انسان بالفعل تبدیل کنند؛ حرکتی تکاملی که بر دو بال «عقل نظری» و «عقل عملی» استوار است:
دو بال تکامل انسانی: عقل نظری و عقل عملی
علم و آگاهی مقدمه عاقل شدن و فرزانگی انسان است. هنگامی که انسان حقایق را در پرتو فطرت، عقل، وحی و دیگر ابزارها دریافت کرد، به مقام فرزانگی میرسد. قرآن کریم میفرماید: «وَتِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا یَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ» (عنکبوت، ۴۳). مرحوم علامه در ذیل این آیه شریفه تأکید میکنند که «علم مقدمه عقل است»؛ اگر افراد در پرتو تمثیلهای قرآنی به حقیقت توحید و وحی نرسند، در واقع به تعقل حقیقی دست نیافتهاند.
اما عقل نظری بهتنهایی کفایت نمیکند. بسا کسانی که از نظر عقل نظری رشد یافتهاند، اما در ساحت عقل عملی، اراده و انگیزه، با معقولات و یافتههای وجودی خود مخالفت میورزند. شکوفایی فطرت توحیدی در پرتو توأمان عقل و اراده محقق میشود تا انسان را به غایت آفرینش رهنمون سازد.
نظام تکوین و تشریع در سایه توحید
علامه طباطبایی کل نظام هستی را در بستر توحید تحلیل میکرد. از منظر ایشان، «کتاب تکوین» تفصیلِ احکام عندالله و «کتاب تشریع» تفصیلِ حقیقت بسته «لا إله إلا الله» است.
در آیات سوره مبارکه انعام، علامه بر این نکته تأکید دارند که برترین برهان، «برهان فاعلی و غایی» است. خدای متعال هم مبدأ فاعلی و خالق و رب انسان است و هم مبدأ غایی و مرجع نهایی حرکت اوست. «وَمَا لِیَ لَا أَعْبُدُ الَّذِی فَطَرَنِی وَإِلَیْهِ تُرْجَعُونَ»؛ از اینرو، بهترین قانون برای نیل به غایت وجودی، کتاب تشریع الهی است؛ ریسمانی آویخته از سوی پروردگار که نقطه آغاز آن ذات باریتعالی و امتداد آن در قالب کلمات و الفاظ در اختیار انسان قرار گرفته است.
علوم انسانی و ضرورت ابتنا بر سنتهای الهی
آنچه امروزه در جهان به نام علوم انسانی، یافتههای بشری و نظامات اجتماعی شناخته میشود، دستاوردهایی فارغ از عقل ربانی و وحی است که غالباً بر حدس و گمان استوارند؛ چنانکه قرآن میفرماید: «إِن یَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِن هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ». این دانشها اگرچه در جای خود مورد استفادهاند، اما بهتنهایی انسان را به مقصد نمیرسانند؛ مسیر سعادت در پرتو طریق الهی گشوده میشود.
ولایت الهی در تراز فرد و جامعه
علامه در تبیین «نظام ولایت الهی» افقهای بدیعی گشودهاند. در بعد فردی، تقویت عقل و اراده در پرتو ولایتالله، انسان را به حکمت و «خیر کثیر» میرساند و انحراف از آن، سقوط در جهل است. در بعد اجتماعی نیز اگر جامعه در مدار ولایت الهی، حاکمیت قانون خدا و زمامداری مطیعان قانون الهی سامان یابد، جامعه مطلوب قرآنی شکل میگیرد که مایه نزول برکات است؛ در غیر این صورت، جامعه در مدار جاهلیت مدرن خواهد زیست. همچنین علامه حقایق و امثال قرآن را اموری واقعی و عینی میدانست، نه صرفاً مجاز و کنایه.
سه ویژگی بنیادین تفسیر المیزان
امروز حوزههای علمیه و مراکز دانشگاهی بیش از هر زمان دیگر نیازمند بازخوانی المیزان هستند. این تفسیر برجسته دارای سه ویژگی ممتاز است:
۱. حلقه وصل تمام المیزان «ربط عبد به رب» است: المیزان صرفاً مجموعهای از دادههای علمی و لغوی نیست؛ در سرتاسر آن، حقیقت پیوند بنده با پروردگار و نگاه به جهان در سایه ربوبیت الهی موج میزند. این نگرش، انسان را همواره در برابر پروردگار نیازمند و بدهکار میبیند، نه طلبکار.
۲. روششناسی نظاممند و منحصربهفرد: المیزان ضمن تفسیر آیات، اصول، مبانی، قواعد، منطق و کلیدهای فهم قرآن را به مخاطب آموزش میدهد.
۳. امتداد توحید در نظامات اجتماعی: المیزان یک کتاب صرفاً فردی نیست، بلکه آیات قرآن را معطوف به جامعه، تاریخ و نظامات انسانی بررسی میکند. اگر جامعهشناسی در مدار سنتهای الهی و روانشناسی در پرتو انسانشناسی قرآن صورتبندی شود، علم نافع شکل میگیرد.
پیوند ناگسستنی با فرهنگ اهلبیت(ع) و زیست زاهدانه
به تعبیر حضرت آیتالله جوادی آملی، «علامه طباطبایی با ذهنی مشحون و سرشار از فرهنگ اهلبیت (ع) به سراغ قرآن رفت». این پندار نادرستی است که روش تفسیر قرآن به قرآن به معنای انقطاع از آموزههای عترت پنداشته شود؛ بلکه فهم قرآنی علامه کاملاً در بستر معارف اهلبیت (ع) بالنده شده است.
علامه در شرایطی به این دستاوردهای سترگ رسید که فارغ از هرگونه نام، نان و نشان دنیوی میزیست؛ شخصیتی که حتی در سالهای پایانی عمر با نهایت تواضع، اخلاص و سادهزیستی پاسخگوی مراجعان بود و با پشتکار و همتی کمنظیر، بار سنگین خدمت به دین را به دوش کشید. امروز آثار و برکات وجودی ایشان سرمایهای بیبدیل است که جامعه علمی باید بیش از پیش از آن بهرهمند گردد.