عصر قم - تبریز- استاد درس خارج حوزه علمیه آذربایجان شرقی با تأکید بر ضرورت صیانت از اعتماد عمومی، گفت: تقویت سرمایه اجتماعی نظام در گرو عملکرد صادقانه مسئولان، اجرای عادلانه قانون، مبارزه جدی با فساد و توجه عملی به مطالبات مردم است.
در پی دیدار اخیر رئیس قوه قضائیه و جمعی از مسئولان قضایی با رهبر معظم انقلاب و تأکید بر ضرورت افزایش و ارتقای سرمایه اجتماعی نظام، بررسی عوامل مؤثر بر اعتماد عمومی و راهکارهای تقویت پیوند میان مردم و مسئولان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
سرمایه اجتماعی یکی از پشتوانه‌های مهم انسجام و اقتدار هر جامعه به شمار می‌رود و اعتماد عمومی، عدالت اجتماعی، قانون‌مداری، مسئولیت‌پذیری مدیران و مشارکت مردم از مؤلفه‌های اساسی شکل‌گیری و تقویت آن محسوب می‌شود.
در همین راستا، خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، در گفت‌وگو با آیت‌الله سیدباقر سیدی بنابی، امام جمعه شهرستان بناب، استاد درس خارج حوزه علمیه و نماینده مردم شریف آذربایجان شرقی در مجلس خبرگان رهبری، به بررسی راهکارهای ارتقای سرمایه اجتماعی نظام و نقش دستگاه‌های مختلف در تقویت اعتماد عمومی پرداخت.
رسا: با توجه به تأکید رهبر معظم انقلاب بر ضرورت افزایش سرمایه اجتماعی نظام، این سرمایه چه جایگاهی در استحکام و اقتدار کشور دارد؟
آیت‌الله سیدی بنابی: سرمایه اجتماعی از پشتوانه‌های مهم هر نظام و جامعه‌ای است. هیچ جامعه‌ای صرفاً با برخورداری از امکانات مادی، ساختارهای اداری و سازمان‌های مختلف نمی‌تواند به انسجام و پایداری مطلوب دست پیدا کند؛ بلکه اعتماد مردم و همراهی آنان با مجموعه حاکمیت، نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشرفت و عبور از مشکلات دارد.
وقتی مردم احساس کنند مسئولان در مسیر خدمت به جامعه حرکت می‌کنند، حقوق آنان رعایت می‌شود و در برابر مشکلات و مطالباتشان پاسخ‌گو هستند، اعتماد عمومی تقویت خواهد شد. این اعتماد نیز زمینه مشارکت بیشتر مردم در عرصه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را فراهم می‌کند.
بنابراین سرمایه اجتماعی موضوعی تشریفاتی یا صرفاً تبلیغاتی نیست، بلکه باید آن را یک ضرورت اساسی برای اداره صحیح جامعه دانست. این سرمایه با رفتار مسئولان ساخته می‌شود و حفظ آن نیز به صداقت، عدالت و عمل به وعده‌ها نیاز دارد.
رسا: مهم‌ترین عوامل مؤثر در تضعیف سرمایه اجتماعی چیست و مسئولان برای جلوگیری از آن چه وظیفه‌ای دارند؟
آیت‌الله سیدی بنابی: یکی از مهم‌ترین عواملی که می‌تواند اعتماد عمومی را تضعیف کند، فاصله میان وعده‌ها و عملکردهاست. مردم زمانی به مسئولان اعتماد می‌کنند که آثار تصمیم‌ها و برنامه‌ها را در زندگی خود مشاهده کنند. اگر وعده‌ای داده شود اما در عمل پیگیری و اجرا نشود، به‌تدریج اعتماد مردم آسیب می‌بیند.
تبعیض، فساد اداری، بی‌توجهی به مطالبات عمومی و پاسخ‌گو نبودن برخی مدیران نیز از عواملی است که می‌تواند موجب نارضایتی و کاهش اعتماد شود.
مسئولان باید بدانند که جایگاه مدیریتی، امتیاز شخصی نیست، بلکه امانتی برای خدمت به مردم است. هر فردی که مسئولیتی می‌پذیرد، باید در برابر وظایف خود احساس تکلیف کند و نسبت به عملکردش پاسخ‌گو باشد.
همچنین ضروری است مدیران به‌جای پرداختن به اقدامات نمایشی، حل مشکلات واقعی مردم را در اولویت قرار دهند؛ چراکه اعتماد عمومی با عملکرد ملموس و خدمت صادقانه تقویت می‌شود.
رسا: عدالت قضایی و اجرای یکسان قانون چه تأثیری در افزایش اعتماد مردم به نظام دارد؟
آیت‌الله سیدی بنابی: عدالت از اصول اساسی در اداره جامعه اسلامی است و مردم باید اطمینان داشته باشند که قانون درباره همه افراد به‌صورت یکسان اجرا می‌شود. هیچ فردی نباید به دلیل برخورداری از موقعیت اجتماعی، ثروت، ارتباطات یا مسئولیت اداری، خود را فراتر از قانون بداند.
دستگاه قضایی در تحقق این موضوع مسئولیت مهمی دارد. مردم باید بتوانند در صورت تضییع حقوق خود، با اطمینان به مراجع قانونی مراجعه کنند و مطمئن باشند که شکایت آنان با دقت، بی‌طرفی و بدون تبعیض بررسی می‌شود.
البته عدالت قضایی تنها به صدور حکم محدود نیست؛ بلکه سرعت و دقت در رسیدگی، رعایت حقوق طرفین، اجرای به‌موقع احکام و جلوگیری از اطاله دادرسی نیز اهمیت دارد.
هر اندازه مردم عدالت را در عمل مشاهده کنند، اعتماد آنان به دستگاه قضایی و مجموعه نظام حقوقی کشور افزایش پیدا خواهد کرد. ازاین‌رو، اجرای عدالت باید در همه مراحل رسیدگی و برای تمام افراد جامعه مورد توجه قرار گیرد.
رسا: مبارزه با فساد تا چه اندازه در حفظ اعتماد عمومی و تقویت سرمایه اجتماعی مؤثر است؟
آیت‌الله سیدی بنابی: فساد از آسیب‌های جدی در هر جامعه‌ای است و آثار آن تنها به یک مجموعه یا دستگاه محدود نمی‌شود. هنگامی که مردم مشاهده کنند افرادی از موقعیت و امکانات عمومی برای منافع شخصی استفاده می‌کنند، احساس عدالت و اعتماد آنان نسبت به ساختارهای اداری آسیب می‌بیند.
مبارزه با فساد باید جدی، مستمر و بدون تبعیض باشد. در این زمینه نباید میان افراد عادی و کسانی که از موقعیت و مسئولیت برخوردار هستند تفاوتی وجود داشته باشد. هر فردی که مرتکب تخلف یا فساد شده است، باید مطابق قانون پاسخ‌گو باشد.
در کنار برخورد قضایی با فساد، پیشگیری نیز اهمیت فراوانی دارد. شفاف‌سازی فرایندهای اداری، تقویت نظارت، جلوگیری از تعارض منافع و بستن راه‌های سوءاستفاده از امکانات عمومی از اقداماتی است که می‌تواند زمینه بروز فساد را کاهش دهد.
البته رسیدگی به اتهامات باید بر اساس مستندات و ضوابط قانونی صورت گیرد و از قضاوت‌های شتاب‌زده پرهیز شود. آنچه برای جامعه اهمیت دارد، مشاهده عدالت و جدیت در برخورد با تخلفات است.
رسا: رهبر معظم انقلاب همواره بر مسئولیت‌پذیری مدیران تأکید داشته‌اند. پاسخ‌گویی مسئولان و رسیدگی به ترک فعل‌ها چه جایگاهی در تقویت سرمایه اجتماعی دارد؟
آیت‌الله سیدی بنابی: مسئولیت در نظام اسلامی یک امانت است و هر مسئولی باید در برابر وظایفی که بر عهده گرفته است پاسخ‌گو باشد. مسئولیت‌پذیری تنها به انجام اقدامات مثبت محدود نمی‌شود، بلکه مدیران باید نسبت به کوتاهی‌ها و ترک وظایف قانونی خود نیز پاسخ دهند.
گاهی ممکن است یک مشکل یا آسیب اجتماعی در نتیجه انجام ندادن یک وظیفه قانونی به وجود آید. در چنین مواردی لازم است موضوع با دقت بررسی شود و چنانچه قصور یا تخلفی صورت گرفته باشد، مطابق قانون با آن برخورد شود.
البته باید میان اشتباه کارشناسی، ضعف مدیریتی، قصور و ارتکاب جرم تفاوت قائل شد و هرکدام را بر اساس مستندات و ضوابط مربوط بررسی کرد.
مردم انتظار دارند مسئولان در برابر عملکرد خود شفاف باشند و اگر در انجام وظایف با مشکلی مواجه شده‌اند، به‌جای توجیه و فرافکنی، موضوع را صادقانه بیان کنند و برای جبران آن اقدام کنند. چنین رویکردی می‌تواند به تقویت اعتماد عمومی کمک کند.
رسا: مشکلات اقتصادی و معیشتی مردم چه نسبتی با سرمایه اجتماعی دارد و مسئولان برای تقویت اعتماد عمومی در این حوزه چه باید انجام دهند؟
آیت‌الله سیدی بنابی: مسائل اقتصادی و معیشتی از دغدغه‌های مهم مردم است و نمی‌توان در بحث اعتماد عمومی، نسبت به این مسائل بی‌توجه بود. مردم از مسئولان انتظار دارند که برای مشکلات زندگی، اشتغال، مسکن، هزینه‌های روزمره و سایر نیازهای اساسی جامعه برنامه‌ریزی و اقدام مؤثر داشته باشند.
طبیعی است که فشارهای اقتصادی می‌تواند بر رضایت اجتماعی تأثیر بگذارد؛ ازاین‌رو، مسئولان باید حل مشکلات معیشتی را در اولویت برنامه‌های خود قرار دهند و در تصمیم‌گیری‌ها، شرایط اقشار مختلف جامعه، به‌ویژه خانواده‌های کم‌درآمد را مورد توجه قرار دهند.
همچنین هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و پرهیز از تصمیم‌های پراکنده و ناهماهنگ ضروری است. مردم نباید برای حل یک مشکل ساده، میان چند اداره و سازمان سرگردان شوند.
اگر برنامه‌های اقتصادی به نتیجه ملموس برسد و مردم آثار آن را در زندگی خود مشاهده کنند، این مسئله می‌تواند در افزایش رضایت و تقویت اعتماد عمومی مؤثر باشد.
رسا: نقش مردم و مشارکت اجتماعی آنان را در افزایش سرمایه اجتماعی نظام چگونه ارزیابی می‌کنید؟
آیت‌الله سیدی بنابی: مردم از ارکان اصلی جامعه و نظام اسلامی هستند و مشارکت آنان در عرصه‌های مختلف اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی اهمیت فراوانی دارد. سرمایه اجتماعی زمانی تقویت می‌شود که مردم خود را در سرنوشت جامعه سهیم بدانند و احساس کنند نظرات و مطالبات آنان شنیده می‌شود.
مسئولان باید از ظرفیت‌های مردمی، نخبگان، دانشگاهیان، حوزویان و گروه‌های اجتماعی برای حل مسائل کشور استفاده کنند. اداره جامعه تنها با تصمیم‌گیری‌های متمرکز و بدون بهره‌گیری از تجربه و نظر مردم به نتیجه مطلوب نمی‌رسد.
از سوی دیگر، مشارکت اجتماعی باید در بستری از اعتماد، قانون‌مداری و احترام متقابل شکل بگیرد. هر اندازه مردم در تصمیم‌سازی‌ها و فعالیت‌های اجتماعی نقش مؤثرتری داشته باشند، احساس تعلق و مسئولیت‌پذیری آنان نسبت به جامعه نیز تقویت خواهد شد.
رسا: حوزه‌های علمیه و روحانیت چه نقشی در تقویت اعتماد عمومی و ارتقای سرمایه اجتماعی دارند؟
آیت‌الله سیدی بنابی: حوزه‌های علمیه و روحانیت همواره ارتباط گسترده‌ای با مردم داشته‌اند و این ارتباط یک ظرفیت ارزشمند برای خدمت به جامعه است. روحانیت باید در کنار مردم حضور داشته باشد، مسائل و مشکلات آنان را بشناسد و در حد توان برای پیگیری و رفع آن‌ها تلاش کند.
یکی از وظایف حوزه‌های علمیه، تبیین آموزه‌های دینی در زمینه عدالت، امانت‌داری، صداقت، رعایت حقوق مردم و مسئولیت‌پذیری است. این مفاهیم از اصول مهم تعالیم اسلامی هستند و باید در رفتار اجتماعی و مدیریتی نیز نمود پیدا کنند.
همچنین روحانیت باید با شناخت دقیق مسائل روز جامعه، در تبیین درست موضوعات و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و شبهات نقش‌آفرینی کند. ارتباط مستمر با مردم و شنیدن دغدغه‌های آنان نیز موجب می‌شود حوزه‌های علمیه درک دقیق‌تری از نیازهای جامعه داشته باشند.
رسا: فضای مجازی و انتشار گسترده اخبار چه تأثیری بر اعتماد عمومی دارد و برای مدیریت صحیح این فضا چه اقداماتی لازم است؟
آیت‌الله سیدی بنابی: فضای مجازی امروز بخش مهمی از زندگی مردم را تشکیل می‌دهد و نقش آن در شکل‌گیری افکار عمومی قابل انکار نیست. در این فضا، اخبار با سرعت زیادی منتشر می‌شوند و گاهی اطلاعات نادرست و شایعات نیز در میان مطالب صحیح قرار می‌گیرند.
در چنین شرایطی، اطلاع‌رسانی دقیق و به‌موقع از سوی مسئولان اهمیت زیادی دارد. اگر دستگاه‌های مربوط در زمان مناسب درباره مسائل و حوادث توضیح ندهند، ممکن است زمینه برای انتشار اخبار نادرست فراهم شود.
رسانه‌ها نیز باید امانت‌داری، دقت و انصاف را در انتشار اخبار رعایت کنند. نقد عملکرد مسئولان و بیان مشکلات جامعه ضروری است، اما این کار باید بر پایه اطلاعات معتبر و با رعایت اخلاق رسانه‌ای انجام شود.
همچنین ارتقای سواد رسانه‌ای مردم و تقویت قدرت تشخیص اخبار معتبر از شایعات، از نیازهای مهم جامعه امروز است.
رسا: در پایان، مهم‌ترین توصیه شما به مسئولان برای افزایش و ارتقای سرمایه اجتماعی نظام چیست؟
آیت‌الله سیدی بنابی: مهم‌ترین توصیه این است که مسئولان خدمت به مردم را در اولویت واقعی برنامه‌های خود قرار دهند و بدانند اعتماد عمومی با سخنرانی و شعار به دست نمی‌آید، بلکه نتیجه عملکرد صادقانه و عادلانه است.
اجرای بدون تبعیض قانون، مبارزه با فساد، پاسخ‌گویی مدیران، توجه به مشکلات معیشتی، تکریم مردم و استفاده از ظرفیت‌های اجتماعی باید در دستور کار همه دستگاه‌ها قرار گیرد.
همچنین مسئولان باید از فرصت مسئولیت برای خدمت استفاده کنند و اجازه ندهند فاصله‌ای میان مردم و مجموعه‌های مدیریتی ایجاد شود. هر اندازه مردم در رفتار مسئولان صداقت، عدالت و دلسوزی بیشتری مشاهده کنند، اعتماد عمومی و سرمایه اجتماعی نیز تقویت خواهد شد.
باید توجه داشته باشیم که حفظ سرمایه اجتماعی نیازمند تلاش مستمر و همگانی است و همه دستگاه‌ها، نهادهای فرهنگی، حوزه‌های علمیه و رسانه‌ها در این زمینه مسئولیت دارند.
نویسنده: وحید نستوهی