عصر قم - رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی با تأکید بر اینکه فضای مجازی در اندیشه رهبر شهید صرفاً ابزار انتقال پیام نیست، بلکه عرصه‌ای برای شکل‌دهی به هویت، فرهنگ و قدرت اجتماعی است، گفت: انقلابی بودن فضای مجازی باید در مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها محقق شود.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام والمسلمین علی نهاوندی، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، ظهر امروز دوشنبه ۱۸ آبان در یازدهمین پیش‌نشست همایش ملی «دین، فرهنگ و رسانه‌های نوین» با موضوع «رسانه انقلابی و فضای مجازی در مکتب امام مجاهد شهید» که در سالن جلسات دانشکده دین و رسانه برگزار شد، به تبیین مؤلفه‌های فضای مجازی انقلابی در منظومه فکری رهبر شهید پرداخت .
فضای مجازی؛ واقعیتی اجتماعی و عرصه اعمال قدرت و حکمرانی
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی با اشاره به اینکه تمرکز بحث وی بر فضای مجازی به‌عنوان بستر اصلی شکل‌گیری رسانه‌های نوین است، اظهار داشت: پرسش بنیادین در اندیشه رهبر شهید این است که آیا فضای مجازی صرفاً ابزاری برای انتقال پیام و برقراری ارتباط میان افراد است یا عرصه‌ای برای شکل‌دهی به فرهنگ، هویت، افکار عمومی و قدرت اجتماعی به شمار می‌رود .
وی با اشاره به بررسی اسناد، بیانات و احکام رهبر شهید درباره فضای مجازی، افزود: از مجموع این بیانات می‌توان دریافت که فضای مجازی بخشی از واقعیت اجتماعی و عرصه اعمال قدرت و حکمرانی است؛ بنابراین، انقلابی بودن این فضا نیز باید در سطح ساختار، معماری، مدیریت و اهداف آن بررسی شود .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی با اشاره به سه سطح از نگاه رهبر شهید به فضای مجازی، بیان کرد: نخست، فضای مجازی به‌مثابه یک واقعیت اجتماعی است؛ چنان‌که در شهریور ۱۳۹۹ تأکید شد فضای مجازی بخش حقیقی زندگی مردم است. این تعبیر نشان می‌دهد که فضای مجازی عرصه‌ای خنثی و بی‌طرف نیست، بلکه در مدیریت و هدایت افکار عمومی نقش دارد . سطح دوم، فضای مجازی به‌مثابه عرصه قدرت نرم است. در این نگاه، روایت، فرهنگ، هنر و شبکه انسانی در کنار زیرساخت‌های فنی قرار می‌گیرند و قدرت اثرگذاری بر افکار عمومی را شکل می‌دهند .
وی سومین سطح را فضای مجازی به‌مثابه عرصه حکمرانی دانست و گفت: در این سطح، سیاست‌گذاری، مدیریت کلان، نظارت، رصد و تصمیم‌گیری به‌هنگام اهمیت پیدا می‌کند. بنابراین، فضای مجازی عرصه‌ای اجتماعی، ارتباطی و راهبردی است که انسان، فناوری، محتوا، قدرت و حکمرانی در آن به یکدیگر پیوند می‌خورند .
پنج مؤلفه اساسی فضای مجازی انقلابی
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی با تأکید بر ضرورت ارائه تعریفی جامع از فضای مجازی انقلابی تصریح کرد: اگر انقلابی بودن را صرفاً به مدیریت یک پلتفرم به دست مدیران انقلابی یا انتشار محتوای انقلابی محدود کنیم، به برداشتی تقلیل‌گرایانه رسیده‌ایم . فضای مجازی انقلابی عرصه زیست و کنش دیجیتالی است که ابعاد انسانی، محتوایی، فناورانه، ساختاری و مدیریتی آن در جهت تحقق ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی سامان‌دهی می‌شود و در خدمت پیشرفت، استقلال، عدالت، هویت اسلامی ـ ایرانی، امید اجتماعی و تمدن نوین اسلامی قرار می‌گیرد .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی پنج مؤلفه اساسی این فضا را برشمرد و گفت: نخستین مؤلفه، بعد انسانی است که در نقش‌آفرینی مدیران، سیاست‌گذاران و کاربران آگاه، متعهد و مسئولیت‌پذیر نمود پیدا می‌کند . مؤلفه دوم، بعد محتوایی است که باید در تولید، انتشار و توزیع محتوای متقن، جذاب، حقیقت‌محور، هویت‌ساز و امیدآفرین متجلی شود. مؤلفه سوم نیز بعد فناورانه است که بر ضرورت برخورداری از زیرساخت مستقل، فناوری پیشرفته و توان طراحی و تولید ابزارها و خدمات فضای مجازی تأکید دارد .
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی مؤلفه چهارم را بعد مدیریتی دانست و اظهار داشت: سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، مدیریت کلان، نظارت، رصد و مواجهه فعال و خردمندانه با فضای مجازی در این بخش قرار می‌گیرد . مؤلفه پنجم، بعد غایی و تمدن‌ساز است؛ به این معنا که جهت‌گیری فضای مجازی باید به سوی استقلال، عدالت، پیشرفت و تقویت جامعه اسلامی باشد .
کنشگری انقلابی؛ از واکنش منفعلانه تا جریان‌سازی
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی با اشاره به اینکه فضای مجازی انقلابی بر سه ضلع کنشگران انقلابی، محتوای انقلابی و ساختار و معماری متناسب با آرمان‌های انقلاب استوار است، گفت: یکی از مشکلات عرصه رسانه این است که بخش زیادی از ظرفیت را به کنشگران اختصاص داده‌ایم، اما در حوزه راهبردپردازی و طراحی افق‌های کلان رسانه‌ای با کمبود مواجه هستیم .
وی با اشاره به ضرورت حضور افرادی در تراز شهید مطهری و شهید بهشتی برای طراحی راهبردهای رسانه‌ای، افزود: کنشگران انقلابی باید در چارچوب راهبردی روشن، فعالیتی آگاهانه، هدفمند، مسئولانه، مستمر و اثرگذار داشته باشند .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی پنج ویژگی را برای کنشگری انقلابی در فضای مجازی برشمرد و اظهار داشت: نخستین ویژگی، فعال و جریان‌ساز بودن است؛ به این معنا که کنشگر انقلابی نباید صرفاً واکنشگر و دنباله‌رو جریان‌های رسانه‌ای بزرگ باشد، بلکه باید قدرت مسئله‌شناسی، روایت‌سازی و گفتمان‌سازی داشته باشد .
وی شناخت مخاطب و برقراری ارتباط مؤثر را دومین ویژگی دانست و با اشاره به تأکید رهبر شهید در هفتم بهمن ۱۳۹۷ بر استفاده از فضای مجازی برای شناسایی گروه‌های مؤثر فرهنگی و کشف پرسش‌ها و سرنخ‌های فکری آنان، تصریح کرد: کنشگری رسانه‌ای بدون شناخت مخاطب و نیازهای واقعی او نمی‌تواند اثربخشی مطلوبی داشته باشد .
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی مسئولیت‌پذیری و برقراری ارتباط واقعی را سومین ویژگی دانست و با اشاره به بیانات ۱۷ خرداد ۱۳۹۶ رهبر شهید گفت: فضای مجازی فرصت خوبی است، اما کافی نیست و باید در کنار آن از گفت‌وگوی مستقیم، میزگردها، سخنرانی‌ها، نشریات و جلسات حضوری نیز استفاده کرد .
وی پاسخ‌گویی علمی و مستدل به شبهات را چهارمین ویژگی برشمرد و افزود: کنشگر انقلابی نباید صرفاً مدافع مواضع باشد، بلکه باید از توان علمی و استدلالی برای تبیین، اقناع و جلوگیری از انحرافات فکری برخوردار باشد .
معماری فضای مجازی انقلابی در شش لایه
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی در تبیین پنجمین ویژگی، بر امیدآفرینی و تقویت وحدت تأکید کرد و اظهار داشت: فضای مجازی باید به‌گونه‌ای مدیریت شود که به ناامیدی دامن نزند و از توهین، تهمت و رفتارهای وحدت‌شکن پرهیز شود ؛ انقلابی بودن فضای مجازی به مجموعه‌ای از مؤلفه‌های به‌هم‌پیوسته وابسته است، شش لایه را برای معماری این فضا می توان معرفی کرد ؛ لایه نخست، مالکیت است؛ یعنی باید مشخص باشد مالک و صاحب اختیار زیرساخت‌های فضای مجازی چه کسی است. ضرورت برخورداری از زیرساخت بومی از این جهت اهمیت دارد که در شرایط بحرانی و درگیری، امکان از دست رفتن کنترل این بستر وجود نداشته باشد . لایه دوم، مدیریت است که به تعیین اهداف، قواعد و سازوکارهای حاکم بر فضای مجازی مربوط می‌شود. لایه سوم، فناوری است که بر توان طراحی و تولید فناوری‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری تأکید دارد .
وی لایه چهارم را الگوریتم‌ها دانست و اظهار داشت: منطق توزیع، رتبه‌بندی، جهت‌دهی و توصیه محتوایی در پلتفرم‌ها باید مورد توجه قرار گیرد. لایه پنجم، محتواست که در آن باید مشخص شود چه ارزش‌ها و روایت‌هایی تولید و تقویت می‌شوند و این محتوا چه نسبتی با نیازهای مخاطب دارد .
این استاد درس خارج حوزه علمیه پیامدها را ششمین لایه معماری فضای مجازی انقلابی معرفی کرد و گفت: در این سطح باید بررسی شود که فضای مجازی چه اثری بر آگاهی، هویت و رفتار جامعه بر جای می‌گذارد . انقلابی‌گری در فضای مجازی صرفاً وصف فاعل، یعنی کاربران و تولیدکنندگان محتوا نیست، بلکه وصف فعل و ساختار نیز هست. در سطح فاعل، تعهد و هویت انقلابی کنشگران اهمیت دارد؛ در سطح فعل، کیفیت کنش رسانه‌ای در تبیین، روشنگری، روایت‌سازی و امیدآفرینی مطرح است و در سطح ساختار نیز زیرساخت، مالکیت، الگوریتم و حکمرانی باید در جهت آرمان‌های انقلاب اسلامی سامان پیدا کند .
از مصرف رسانه‌ای تا جریان‌سازی
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی در بخش تکمیلی سخنان خود با اشاره به خاستگاه غربی فضای مجازی، اظهار داشت: فضای مجازی محصول تمدن غرب است و بخش مهمی از محتوا و مضامین آن در بستر حکمرانی غرب شکل گرفته است؛ اما با توجه به دیدگاه رهبر شهید، باید این ظرفیت را به استخدام گرفت و با بومی‌سازی آن در خدمت نظام دینی و حکمرانی اسلامی قرار داد .
وی میدان اصلی رقابت در فضای مجازی را رقابت روایت‌ها دانست و افزود: رقابت بر سر باورها، ارزش‌ها، معنا و هویت است. رسانه‌ها باید با شناخت روایت‌های رقیب، نقاط تقابل را شناسایی و متناسب با نیازهای جامعه، روایت‌های معتبر و اثرگذار تولید کنند .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی با اشاره به ضرورت توجه به قواعد ارتباطات جدید، از جمله سرعت، دسترسی و مشارکت، بیان کرد: معیار قدرت رسانه‌ای صرفاً تعداد بازدیدها و مصرف‌کنندگان محتوا نیست، بلکه میزان اثرگذاری بر افکار عمومی و جهت‌دهی به آن اهمیت دارد .
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی چهار مبنای مواجهه با فضای مجازی را نیز شناخت واقعیت‌های راهبردی و درک هم‌زمان فرصت‌ها و تهدیدها، مسئولیت اخلاقی و دینی در حضور رسانه‌ای، توجه به استقلال و حکمرانی رسانه‌ای و تقویت ظرفیت‌های داخلی عنوان کرد .
وی با تأکید بر اینکه نگاه صرفاً تهدیدمحور به فضای مجازی می‌تواند به انفعال و مواجهه سلبی منجر شود، گفت: باید از ظرفیت‌های این فضا برای بازنمایی هویت دینی، ملی و انقلابی، تقویت مشارکت اجتماعی و توسعه ارتباطات فرامرزی استفاده کرد .
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی در ادامه، الگویی عملیاتی برای فعالیت رسانه‌ای از مرحله رصد تا جریان‌سازی ارائه کرد و گفت: این الگو با رصد و مسئله‌شناسی آغاز می‌شود؛ سپس اولویت‌بندی و تحلیل واقعی مسائل مخاطبان صورت می‌گیرد و در مرحله بعد، طراحی روایت و تولید محتوا با مشارکت پژوهشگران و راهبردپردازان رسانه‌ای انجام می‌شود .
وی انتشار و شبکه‌سازی، تعامل و دریافت بازخورد از مخاطبان و در نهایت ارزیابی و اصلاح سیاست‌ها را مراحل بعدی این الگو دانست و تأکید کرد: نمی‌توان بدون توجه به بازخورد مخاطب و اصلاح سیاست‌های نادرست، به اثربخشی پایدار رسانه‌ای دست یافت .