عصر قم - رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی با تبیین مبانی فلسفی و معرفتی رسانه انقلابی در مکتب رهبر شهید، رسانه را نه یک ساختار جبری و منفعل، بلکه عرصه‌ای برای کنشگری ارادی، فرماندهی و حکمرانی دانست.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا ، حجت‌الاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا، رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی، دوشنبه ۱۸ آبان در یازدهمین پیش‌نشست همایش ملی «دین، فرهنگ و رسانه‌های نوین» با موضوع «رسانه انقلابی و فضای مجازی در مکتب امام مجاهد شهید» که در سالن جلسات دانشکده دین و رسانه برگزار شد، به بررسی مبانی فلسفه سیاسی رسانه و اصول رسانه انقلابی در منظومه فکری رهبر شهید پرداخت .
رسانه؛ از ضرورت همزیستی اجتماعی تا شکل‌دهی به هویت
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با انتخاب رویکرد فلسفه سیاسی و انسان‌شناختی برای بررسی موضوع رسانه، اظهار داشت: رسانه را می‌توان ابزار انتقال پیام، اطلاعات، افکار، ایده‌ها و ارتباطات دانست؛ اما در معنای گسترده‌تر، رسانه به تاروپود زندگی اجتماعی و شالوده همزیستی انسان‌ها تبدیل شده است .
وی با اشاره به اندیشه فارابی درباره مدنی‌بودن انسان به طبع، افزود: انسان از آغاز زندگی اجتماعی برای رفع نیازهای خود به دیگران وابسته بوده است و پس از شکل‌گیری اجتماع، زبان محاوره، گفت‌وگو و انتقال پیام به ضرورتی برای همزیستی تبدیل شده است. از این منظر، رسانه پدیده‌ای برخاسته از نیاز انسان به انتقال ادراک و روایت خود از واقعیت و هستی به دیگران است ؛ در واقع انسان ها رسانه ای بالطبع هستند.
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی با بیان اینکه برای فهم رسانه انقلابی باید پیش‌فرض‌های معرفتی این حوزه روشن شود، به تمایز دو مکتب فکری اشاره کرد و گفت: در یک نگاه، فناوری‌های جدید و ساختارهای رسانه‌ای به‌مثابه پدیده‌هایی اثرگذار و تا حدی جبری در نظر گرفته می‌شوند که انسان و جامعه را می‌سازند؛ اما در نگاه دیگر، رسانه عرصه‌ای پویا و ارادی است که باید در جهت اهداف، آرمان‌ها و ارزش‌های مطلوب جامعه هدایت شود .
وی با اشاره به تعبیر فلسفه دینامیک، تصریح کرد: در این نگاه، مأموریت نظام و رسانه صرفاً حفظ وضعیت موجود نیست، بلکه حرکت دادن جامعه از وضع موجود به وضع مطلوب است. همان‌گونه که رهبر شهید درباره مأموریت نظام اسلامی در هدایت جامعه به سوی کمال سخن گفته‌اند، رسانه نیز باید چنین مأموریتی داشته باشد .
تقابل نگاه ساختاری و نگاه ارادی به رسانه
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با طرح این پرسش که چه چیزی قدرت اثرگذاری رسانه را تعیین می‌کند و چه کسی مسئول این اثرگذاری است، به دیدگاه برخی نظریه‌پردازان ارتباطات و علوم اجتماعی اشاره کرد و اظهار داشت: اندیشمندانی همچون هابرماس، مک‌لوهان، کاستلز و بودریار از زوایای مختلف به قدرت ساختاری رسانه و تأثیر آن بر جامعه، حوزه عمومی، شبکه قدرت و شکل‌گیری واقعیت اجتماعی پرداخته‌اند . در این رویکرد، رسانه به‌مثابه یک ساختار اثرگذار مورد تحلیل قرار می‌گیرد و تمرکز اصلی بر شناخت چگونگی شکل‌گیری و تأثیر ساختارهای رسانه‌ای است؛ اما در مکتب ارادی، رسانه پدیده‌ای نیست که انسان صرفاً در برابر آن قرار گیرد و ناگزیر از پذیرش آثار آن باشد، بلکه باید با اراده، برنامه‌ریزی و تولید محتوا آن را ساخت و جهت داد .
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی با مقایسه این دو رویکرد گفت: در نگاه ساختاری، فرم، شبکه، سرمایه و نشانه‌های رسانه‌ای منشأ اصلی اثرگذاری تلقی می‌شوند؛ درحالی‌که در نگاه ارادی، اراده و آرایش بازیگران در کنار نظریه‌پردازان و راهبردپردازان رسانه‌ای نقش تعیین‌کننده دارد . در نگاه ساختارگرا، بازیگران عمدتاً در چارچوب ساختارهای موجود نقش‌آفرینی می‌کنند؛ اما در نگاه ارادی، بازیگران قدرت انتخاب دارند و حتی می‌توانند میدان، ساختار، محتوا و پیام رسانه‌ای را تغییر دهند . هدف رویکرد ساختاری عمدتاً شناخت، تبیین و تفسیر ساختار رسانه است؛ اما در مکتب ارادی، هدف به فرماندهی، تغییر و حکمرانی رسانه‌ای گسترش پیدا می‌کند. در این نگاه، رسانه یک فرایند طبیعی و اجتناب‌ناپذیر نیست که صرفاً آثار آن را بررسی کنیم، بلکه پروژه‌ای است که باید آن را ساخت و در آن اثرگذاری کرد .
هفت اصل رسانه انقلابی در مکتب رهبر شهید
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با تبیین اصول رسانه انقلابی در منظومه فکری رهبر شهید، نخستین اصل را تقابل رسانه‌ای و تبلیغاتی دانست و اظهار داشت: رسانه عرصه‌ای برای نبرد بر سر ادراک، روایت، هویت و اراده است. در این نگاه، دشمن به این نتیجه رسیده که نمی‌تواند صرفاً با ابزار نظامی به اهداف خود برسد و به همین دلیل تغییر دل‌ها، ذهن‌ها و افکار را در دستور کار قرار داده است .
وی با اشاره به اینکه رهبر شهید از تقابل رسانه‌ای به‌عنوان یکی از عرصه‌های اصلی مواجهه با دشمن یاد می‌کردند، افزود: در این میدان، رسانه باید با رویکردی رزمنده‌وار و با درک ماهیت تقابل وارد عمل شود . تقدم اراده بر ساختار دومین اصل بوده و ساختارهای اجتماعی، فکری و فناورانه بر رسانه اثر می‌گذارند، اما این ساختارها همه واقعیت نیستند و اراده انسان‌ها می‌تواند در شکل‌دهی به رسانه و تقویت قدرت آن نقش‌آفرین باشد .
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه با اشاره به تأکید رهبر شهید بر ضرورت برخورداری از رسانه قدرتمند، اظهار داشت: قدرت رسانه‌ای به این معناست که بتوانیم با روایت‌سازی، برنامه‌ریزی و آرایش مناسب نیروها، در اهداف خود موفق شویم و در برابر جریان‌های رقیب منفعل نباشیم .
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا سومین اصل را شناخت ماهیت شناختی و هویتی تهدید رسانه‌ای عنوان کرد و افزود: تهدید رسانه‌ای صرفاً به انتقال اطلاعات نادرست محدود نیست، بلکه ذهن، هویت، باور و ادراک جامعه را هدف قرار می‌دهد. ازاین‌رو، مواجهه با آن نیز باید فراتر از پاسخ‌گویی اطلاعاتی باشد و ابعاد معرفتی و هویتی را در بر بگیرد .
وی چهارمین اصل را تقدم آفند بر پدافند دانست و تصریح کرد: در مواجهه رسانه‌ای نباید منتظر ماند تا دشمن روایت خود را بسازد و سپس به آن پاسخ داد؛ بلکه باید با شناخت نقاط ضعف دشمن، روایت‌سازی فعال و یورش به مبانی فکری و معرفتی رقیب را در دستور کار قرار داد .
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی با اشاره به تجربه سال‌های نخست انقلاب اسلامی اظهار داشت: در آن دوره، انقلاب اسلامی با تولید ادبیات و ارزش‌های جدید، به مبانی فکری و سیاسی جهان غرب چالش وارد کرد و همین ظرفیت گفتمانی و رسانه‌ای، زمینه‌ساز نگرانی و واکنش قدرت‌های رقیب شد. از این منظر، صدور انقلاب نیز صرفاً به معنای انتقال ابزار نظامی نبود، بلکه صدور ارزش‌ها و اندیشه‌های انقلاب اسلامی را در بر می‌گرفت .
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا پنجمین اصل را مدیریت ادراک و مهندسی افکار عمومی معرفی کرد و گفت: وقتی افکار عمومی یک ملت در اختیار بیگانه قرار بگیرد، حرکت جامعه نیز بر اساس خواست بیگانه جهت‌دهی می‌شود. ازاین‌رو، جهاد تبیین باید همه حوزه‌های معرفتی، اجتماعی و سیاسی را در بر بگیرد و به خنثی‌سازی تحریف‌ها و روایت‌های رقیب کمک کند .
وی ششمین اصل را سرمایه‌گذاری بر امید و اعتماد در جنگ شناختی دانست و اظهار داشت: امید اجتماعی و اعتماد عمومی از سرمایه‌های راهبردی جامعه هستند و باید در برابر تلاش دشمن برای ایجاد یأس، بدبینی و احساس بن‌بست تقویت شوند .
حجت الاسلام والمسلمین مهاجرنیا با تأکید بر اینکه مردم خود از مهم‌ترین کنشگران رسانه‌ای به شمار می‌روند، افزود: حضور اقشار مختلف مردم در عرصه اجتماعی، از دانشگاهیان و حوزویان تا بازاریان و دیگر گروه‌ها، می‌تواند به یک روایت اجتماعی اثرگذار تبدیل شود؛ بنابراین، رسانه باید توانمندی و نقش‌آفرینی مردم را بازنمایی و امید به آینده را تقویت کند .
وی در ادامه بر ضرورت حکمرانی و قانونمندکردن عرصه رسانه تأکید کرد و گفت: رسانه یک جبر تاریخی یا ساختاری نیست که نتوان آن را مدیریت کرد. همان‌گونه که دیگر پدیده‌های سیاسی و اجتماعی به حکمرانی نیاز دارند، رسانه نیز باید بر اساس اراده انسانی، برنامه‌ریزی و سازوکارهای مشخص مدیریت شود .
رسانه باید از وضعیت انفعال به قدرت‌سازی برسد
رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی در جمع‌بندی سخنان خود تصریح کرد: مکتب رسانه‌ای رهبر شهید بر این مبنا استوار است که رسانه نباید به یک پدیده منفعل و صرفاً قابل تحلیل تبدیل شود، بلکه باید به عرصه‌ای برای قدرت‌سازی، تغییر و جهت‌دهی به افکار عمومی تبدیل شود .
وی با اشاره به اینکه دشمن از رسانه برای تضعیف هویت و اراده اجتماعی استفاده می‌کند، گفت: در مقابل، رسانه انقلابی باید با اراده، برنامه‌ریزی، تولید روایت و حضور فعال در میدان ارتباطات، در برابر این جریان اثرگذار باشد . دانشکده‌های رسانه و مراکز علمی باید در این زمینه نقش زیربنایی ایفا کنند؛ چراکه تولیدات فکری و محتوایی این مراکز در اختیار کنشگران اجتماعی و رسانه‌ای قرار می‌گیرد و می‌تواند مبنای روایت‌سازی و حرکت اجتماعی قرار گیرد .