عصر قم - استاد حوزه و دانشگاه، تفکیک میان «اعتقادات مرکزی» و «لوازم متأثر از زمان و مکان» را کلید حل تعارض‌های علم و دین دانست و بر ضرورت بازتعریف رسالت حوزه‌ها در تولید اخلاق مستحدثه تأکید کرد.
حجت‌الاسلام محمدحسن سموعی، استاد حوزه و دانشگاه، در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، با اشاره به پیام امام سید مجتبی خامنه ای(مدظله العالی) در زمینه اقتدار علمی، به تبیین نسبت میان علم و دین و رسالت نوین حوزه‌های علمیه در عصر حاضر پرداخت و اظهار داشت: به نظر می‌رسد تفکیک میان دالّ مرکزی اعتقادات و لوازمی که متأثر از شرایط زمان و مکان است، تأثیر بسزایی در سازگار کردن خطوط قرمز اعتقادی با یافته‌های متغیر علمی دارد.
وی افزود: مثال بارزش را در دخالت پیش‌فرض‌های علمی نسبت به متون دینی و به‌خصوص آیات شریف قرآن کریم نسبت به نزاعاتی که میان مفسران با رویکردهای فهم متنی متفاوت وجود دارد، شاهد هستیم. برخی، یافته‌های علمی را قرینه خارجه در فهم مراد حضرت حق جلّ و علا می‌دانند، در حالی که خود آن یافته‌های علمی قطعی نیستند و چوب خطاپذیری تجربه را می‌خورند .
استاد حوزه و دانشگاه بیان داشت: در طرف مقابل، برخی متعصبانه لوازم مدلول‌های دینی اعم از اعتقادات صددرصد عقلی و یا باورهای ترکیبی عقل و نقل را به صرف تعارض بدوی با یافته‌های علمی ترجیح می‌دهند؛ در حالی که در بسیاری از موارد، طرف تعارض، باور دینی نیست، بلکه اطراف محتوایی آن اعم از لازم و ملزوم است که متأثر از زمان و مکان می‌باشد.
وی افزود: با توجه به ساحات متفاوت دین و علم، به طور اصالی برای قضاوت در موضوعات مشترکی که هر دو‌ی آن‌ها وارد شده‌اند، باید تمامی قرائن متصل و منفصل مورد لحاظ قرار بگیرد و با روش مسمّای به «روش اجتهادی»، تا به امروز حتی یک مورد از تعارض‌های علم و دین، به طور غیربدوی مورد تعارض قرار نگرفته است؛ بلکه یا طرف علمی از خطاپذیری تجربه و در حد فرضیه ماندن و به نظریه نرسیدن رنج می‌برده و یا اطراف باور دینی، تلقی به نفس اعتقاد دینی و گزاره شرعی گشته است .
استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: عقب ماندن دین از علم معنا ندارد و با توجه به سرچشمه سرمدی دین -یعنی نفس دین و نه دینداری بشر که مشوب به خطاهای بسیارش است- دین همیشه جلودار علم است و بالاترین معرفت‌ها را از حیث اعتبار معرفت‌شناختی داراست. در طرف مقابل هم خود علم با صرف پیشرفت، از دین گسسته نمی‌شود مگر با خوانش‌های مغرضانه‌ی برخی اهلش !
بازتعریف رسالت اساسی حوزه‌های علمیه؛ از اقامه دین تا تولید اخلاق مستحدثه
حجت‌الاسلام سموعی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به موضوع رسالت حوزه‌های علمیه پرداخت و بیان داشت: بازتعریف رسالت اساسی حوزه‌های علمیه که گاهی با تعبیر «صیانت و مرزبانی از دین اسلام» به عنوان رویکردی سلبی و گاهی به عنوان «شناخت عمیق ابعاد گوناگون دین اسلام» با منظری ایجابی از آن یاد می‌شود، اساساً باید ضرورتِ تولید اخلاق اسلامی در حوزه‌های جدید و مستحدثه را متبلور نماید.
وی افزود: رسالت اساسی حوزه، «اقامه دین» است و دین، مجموعه هست‌و‌نیست‌ها و بایدونبایدهایی است که در طبقه هدف، همان مصالح و مفاسدی را پشتیبانی می‌کند که محمولات علم اخلاق است. بنابراین بخش عمده‌ای از دین، اخلاقیات به معنای مجموعه و نظام ارزشی است؛ خواه موضوعش علم باشد خواه رفتارهای بشری در حوزه‌های دیگر .
استاد حوزه و دانشگاه افزود: بنابراین بخش عمده‌ای از اقامه دین، منوط به تولید اخلاق اسلامی در تمامی حوزه‌ها و سپس تلاش همه جانبه در راستای اقامه هرچه بیشتر این نظام ارزشی در سطح فرد و جامعه است. بی‌تردید نخبگان حوزوی نسبت به این جهاد علمی دارای اولویت هستند و با تولید مجموعه گزاره‌های منسجم اخلاق اسلامی و تولید اخلاق علمی از دیدگاه اسلام، می‌توانند مهم‌ترین قدم را برای اجرا و اقامه این مهم بردارند .
لزوم تشکیل هیئت‌های اندیشه‌ورز و «اخلاق‌شهرها» در مرزهای علم
حجت‌الاسلام سموعی در تبیین راهکار عملیاتی این فرآیند خاطرنشان کرد: به نظر می‌رسد ابتدا باید هسته‌هایی از نخبگان به عنوان هیئت‌های اندیشه‌ورز به تولید ایده در چینش اساسی این علم بپردازند و در وهله بعد، چالش‌ها و تعارض‌های اخلاقی موجود در عرصه‌های جدید را یک‌به‌یک حل‌وفصل نمایند.
وی تاکید کرد: بدیهی است حرکت در مرزهای علم نیازمند دست‌کم بخش آزمون و خطاست که می‌توان با تشکیل «اخلاق‌شهرها» نسبت به حلقه‌های میانی از اقشار مختلف به اجرا درآورد و در مسیر اخلاق تمدنی حرکت کرد، سپس به راهبردهای عمومی‌سازی این مسائل پرداخت .