از دقت‌های کم‌نظیر علمی تا پرهیز از مرجعیت‌طلبی؛ روایت برادر از زندگی یک فقیه ژرف‌نگر

عصر قم - آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی با تشریح ابعاد علمی، اخلاقی و شخصیتی برادر خود، مرحوم آیت‌الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی، از دقت‌نظر کم‌نظیر ایشان از دوران کودکی، مطالعات گسترده در ادبیات و فلسفه، اهتمام به تربیت دینی، پرهیز از شهرت و مرجعیت‌طلبی و ارتباط دیرینه با امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب سخن گفت.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی در نشست علمی «فقیه ژرف‌نگر» که هم‌زمان با چهلمین روز ارتحال آیت‌الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی و با موضوع «بررسی مکانت علمی مرحوم آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی و مناسبات ایشان با رهبران انقلاب اسلامی» از سوی انجمن علمی تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی حوزه برگزار شد، اظهار کرد: برادرم افزون بر رابطه برادری و استادی، حق فراوانی بر گردن من داشت و از دوران کودکی در امور درسی و تربیتی به من کمک می‌کرد.
دقتی که حتی از نگاه طراح مسئله پنهان نماند
وی با اشاره به دقت‌نظر ویژه آیت‌الله شبیری زنجانی از دوران نوجوانی گفت: در کلاس ششم ابتدایی بودم که برادرم برای حل مسائل ریاضی به من کمک می‌کرد. در یکی از مسابقه‌های مجله «تهران مصور» مسئله‌ای ریاضی مطرح شده بود که برای پاسخ‌گویی به آن جایزه‌ای در نظر گرفته بودند. پس از آنکه مسئله را حل کردم، برادرم متوجه شد که این مسئله پاسخ دیگری نیز دارد؛ نکته‌ای که حتی طراح مسئله هم به آن توجه نکرده بود.
آیت‌الله شبیری زنجانی افزود: به دلیل همین دقت، من تنها فردی در ایران بودم که دو پاسخ برای آن مسئله ارائه کردم. این ویژگی از همان سال‌های جوانی در ایشان وجود داشت و بعدها در مطالعات، تدریس و بررسی مسائل علمی و فقهی نیز آشکار شد.
اهتمام به آموزش تکالیف شرعی پیش از بلوغ
وی یکی از خدمات مهم برادر خود را توجه‌دادن به مسئولیت‌های شرعی از دوران نوجوانی دانست و بیان کرد: دو ماه پیش از آنکه به سن بلوغ برسم، به من تذکر دادند که باید از هم‌اکنون برای دوران تکلیف آماده باشم و وظایف شرعی خود را بشناسم.
آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی ادامه داد: برادرم مرا نزد مرحوم آیت‌الله سیدمحمد محقق داماد بردند و ایشان توصیه کردند از آیت‌الله بروجردی تقلید کنم. پس از آن نیز موضوع را با پدرم مطرح کردم و ایشان فرمودند یا از آقای حجت و یا از آیت‌الله بروجردی تقلید کنم.
وی با ابراز تأسف از بی‌توجهی برخی افراد به مسائل ابتدایی تکالیف شرعی اظهار کرد: گاهی هشتاد سال از عمر برخی افراد می‌گذرد، اما به مسائل اساسی در انجام وظایف شرعی توجه نکرده‌اند و حتی ممکن است نماز آنان اشکال داشته باشد و ناچار شوند سال‌های زیادی نماز قضا به‌جا آورند. ازاین‌رو، آماده‌کردن فرزندان برای شناخت تکالیف شرعی از همان ابتدای بلوغ، اهمیت فراوانی دارد.
تدریس عمیق و پرهیز از آموزش سطحی
این استاد حوزه علمیه با اشاره به شیوه تدریس آیت‌الله شبیری زنجانی گفت: دقت علمی ایشان در درس کفایه کاملاً مشهود بود. زمانی که برای فراگیری این درس خدمت ایشان رفتیم، از همان ابتدا پرسیدند که می‌خواهیم درس را سطحی بخوانیم یا عمیق؛ ما نیز درخواست کردیم مباحث به‌صورت عمیق ارائه شود.
وی افزود: پس از آن، ایشان مباحث را با دقت و تفصیل فراوان مطرح می‌کردند؛ به‌گونه‌ای که ادامه این شیوه برای ما دشوار شده بود. این خاطره نشان می‌دهد که ایشان در تدریس، به فهم ریشه‌ای و بررسی دقیق مسائل اهمیت می‌دادند و از عبور سطحی از مباحث علمی پرهیز داشتند.
آشنایی با ادبیات غرب و فلسفه در کنار تحصیلات حوزوی
آیت‌الله شبیری زنجانی با اشاره به گستره مطالعات برادر خود اظهار کرد: مرحوم آیت‌الله سیدموسی شبیری زنجانی در کنار تحصیلات حوزوی، مطالعات گسترده‌ای در زمینه ادبیات و آثار نویسندگان غربی داشتند و با فرهنگ غرب آشنا بودند.
وی افزود: ایشان در دوران حضور در مشهد، در جلسات ادبی و محافل شاعران شرکت می‌کردند و درباره اشعار مطرح‌شده نظر می‌دادند. گاهی نکته‌ای درباره انتخاب واژه یا ساختار شعر بیان می‌کردند که مورد توجه شاعران قرار می‌گرفت و آنان نیز دقت نظر ایشان را می‌پذیرفتند.
وی با اشاره به آشنایی آیت‌الله شبیری زنجانی با فلسفه، خاطرنشان کرد: در دوره‌ای که فضای مشهد نسبت به فلسفه چندان مساعد نبود، ایشان با این دانش آشنایی داشتند و در مباحث فلسفی نیز از قدرت فهم و تحلیل برخوردار بودند.
مرجعیت؛ مسئولیتی که نباید هدف شخصی باشد
آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی با اشاره به رویکرد برادر خود نسبت به مرجعیت گفت: ایشان از مطرح‌شدن نام خود برای مرجعیت استقبال نمی‌کردند و معتقد بودند این جایگاه مسئولیتی دشوار و سنگین است.
وی با یادآوری سخنان مرحوم آیت‌الله حائری یزدی، مؤسس حوزه علمیه قم، افزود: برادرم نقل می‌کردند که مرحوم آیت‌الله حائری فرموده بودند من به دنبال مرجعیت نرفتم، بلکه مرجعیت به سراغ من آمد و اشتباه کردم که آن را پذیرفتم؛ زیرا مسئولیت مرجعیت گرفتاری‌های دنیوی و اخروی دارد و بار سنگینی بر دوش انسان می‌گذارد.
آیت‌الله شبیری زنجانی ادامه داد: پس از آیت‌الله گلپایگانی، موضوع مرجعیت برادرم از سوی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم مطرح شد؛ درحالی‌که ایشان تمایلی به این مسئله نداشتند. در ابتدا نیز رساله‌ای نداشتند و به دلیل مراجعات مقلدان، مشکلاتی برای پاسخ‌گویی به مسائل شرعی به وجود آمده بود؛ ازاین‌رو، شاگردان ایشان با مشاهده مراجعه عمومی، رساله عملیه ایشان را منتشر کردند.
وی تأکید کرد: در نگاه ایشان، مرجعیت و دیگر جایگاه‌های اجتماعی نباید به‌عنوان هدف شخصی دنبال شود. اگر فردی به چنین جایگاهی می‌رسد، باید آن را وظیفه‌ای بر عهده خود بداند و برای انجام آن تلاش کند؛ اما اگر کسی برای دستیابی به قدرت و مقام به دنبال این جایگاه‌ها باشد، گرفتار هوای نفس شده است.
ارتباط دیرینه با امام خمینی(ره) و استمرار مناسبات با رهبر شهید انقلاب
این استاد حوزه علمیه با اشاره به ارتباط آیت‌الله شبیری زنجانی با امام خمینی(ره) گفت: آشنایی ایشان با امام به واسطه هم‌درس‌بودن پدرم با حضرت امام شکل گرفت و این ارتباط در سال‌های بعد نیز استمرار یافت.
وی افزود: برادرم در جریان برخی فعالیت‌ها و اعلامیه‌های مرتبط با مبارزات روحانیت حضور داشتند، اما همواره از مطرح‌شدن نام خود و قرارگرفتن در کانون توجه پرهیز می‌کردند.
آیت‌الله شبیری زنجانی با اشاره به استمرار ارتباط برادرش با رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: این ارتباط تا پایان عمر ایشان ادامه داشت، هرچند تمایلی نداشتند این مناسبات در رسانه‌ها مطرح شود. مسائل ضروری را از طریق نامه، پیام یا دیدار حضوری منتقل می‌کردند و هر زمان لازم می‌دانستند، موضوعی را به اطلاع رهبر شهید می‌رساندند.
وی با نقل خاطره‌ای از یکی از دیدارها گفت: روزی برای انتقال موضوعی ضروری درخواست ملاقات کردم. با وجود اینکه یکی از مسئولان عالی قضایی برای دیدار وقت گرفته بود، به دلیل فوریت موضوع، امکان ملاقات فراهم شد.
وی همچنین به خاطره‌ای از حضور در یک وعده ناهار در محضر رهبر شهید انقلاب اشاره کرد و گفت: ایشان فرمودند من به فرزندانم نگفتم طلبه شوند یا در درس آیت‌الله شبیری شرکت کنند، اما خودشان انتخاب کردند که طلبه شوند و به درس ایشان بیایند و من از این انتخابشان راضی هستم.
نقش ولایت فقیه در جلوگیری از دیکتاتوری
آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت قدردانی از مراجع تقلید و دعا برای سلامتی و توفیق آنان، جایگاه رهبری را در حفظ کشور و استمرار مسیر انقلاب اسلامی مهم دانست.
وی اظهار کرد: رهبری در حفظ کشور و ایستادگی در برابر قدرت‌های بزرگ نقش اساسی دارد و امروز جمهوری اسلامی ایران توانسته است با اقتدار در برابر آمریکا و دشمنان بایستد؛ بنابراین باید قدر این جایگاه را بدانیم و برای حفظ و توفیق رهبری دعا کنیم.
وی با اشاره به مباحث مربوط به تصویب قانون اساسی پس از پیروزی انقلاب اسلامی گفت: هنگامی که مسئله ولایت فقیه در قانون اساسی مطرح شد، برخی جریان‌ها با آن مخالفت کردند و حتی شرکت در انتخابات قانون اساسی را منع کردند.
آیت‌الله شبیری زنجانی با یادآوری گفت‌وگوی خود با یکی از مخالفان اصل ولایت فقیه افزود: آن فرد می‌پرسید اگر ولایت فقیه در قانون اساسی گنجانده شود و امام از دنیا بروند، چه کسی رهبر خواهد شد؟ پاسخ دادم شایسته‌ترین فرد عهده‌دار رهبری خواهد شد و این مسئله در تاریخ تشیع سابقه دارد. از افتخارات شیعه آن است که مسیر اهل‌بیت(ع) را ادامه داده است.
وی تصریح کرد: به نظر من ولایت فقیه یکی از بهترین اصول قانون اساسی است و این اصل می‌تواند مانع شکل‌گیری دیکتاتوری شود.
خدمت به اسلام، مهم‌تر از دستیابی به جایگاه
این استاد حوزه علمیه با تأکید بر اینکه همه افراد نباید به دنبال مرجعیت و جایگاه‌های اجتماعی باشند، گفت: هر فرد باید ببیند در کجا بهتر می‌تواند به اسلام خدمت کند. ملاک، انجام وظیفه است، نه دستیابی به مقام و موقعیت.
وی برای تبیین این مسئله به فعالیت شهید آیت‌الله مفتح اشاره کرد و افزود: شهید مفتح برای انجام وظیفه به تهران رفت و حتی مسئولیت معاونت وزیر آموزش و پرورش را پذیرفت. ایشان با همکاری آیت‌الله مطهری و شهید بهشتی در تألیف کتاب‌های درسی مشارکت کردند و توانستند معارف دینی را وارد آموزش و پرورش کنند؛ از جمله مباحثی که در کتاب‌های درسی اصلاح شد، موضوع مضرات شراب در کتاب‌های شیمی بود.
آیت‌الله شبیری زنجانی ادامه داد: حوزویان باید به‌گونه‌ای رفتار کنند که اهل‌بیت(ع) از آنان خواسته‌اند و هرکس باید ببیند در کجا می‌تواند خدمت بیشتری به دین و مردم ارائه کند.
وی با اشاره به اینکه رهبر شهید انقلاب نیز به دنبال شهرت و قدرت نبودند، اظهار کرد: همان‌گونه که برادرم به دنبال ریاست و شهرت نبود، رهبری شهید نیز چنین رویکردی نداشتند و این جایگاه‌ها به سراغ ایشان آمد.
آیت‌الله سیدجعفر شبیری زنجانی در پایان با تأکید بر ضرورت مراقبت از فریب‌خوردن در برابر احترام و اقبال مردم گفت: احترام، دست‌بوسی و جایگاه اجتماعی نباید انسان را از وظیفه اصلی خود غافل کند. ارزش عالمان و مسئولان به خدمتی است که در مسیر دین و هدایت مردم انجام می‌دهند.
..........................
پایان پیام