دقت قرآنی آیت‌الله شبیری زنجانی در تفسیر آیه مباهله؛ از تبیین «نساء» تا رد برداشت‌های نادرست

عصر قم - حجت‌الاسلام محمدصادق ابوالحسنی با تشریح نمونه‌هایی از دقت‌های قرآنی، فقهی و اجتماعی مرحوم آیت‌الله العظمی سیدموسی شبیری زنجانی، تحلیل ایشان از واژه «نساء» در آیه مباهله را نمونه‌ای از ژرف‌نگری قرآنی دانست و با اشاره به دیدگاه‌های آن مرجع فقید درباره بهائیت، امام خمینی(ره) و رهبر شهید انقلاب، تأکید کرد: آیت‌الله شبیری افزون بر مباحث علمی، نسبت به مسائل اعتقادی و وضعیت معیشتی مردم نیز حساسیت داشتند.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ حجت‌الاسلام محمدصادق ابوالحسنی، عضو انجمن علمی تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی حوزه، در نشست علمی «فقیه ژرف‌نگر» با موضوع «بررسی مکانت علمی مرحوم آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی و مناسبات ایشان با رهبران انقلاب اسلامی» برگزار شد، اظهار کرد: دقت‌های علمی آیت‌الله شبیری تنها به فقه، اصول و رجال محدود نبود، بلکه در حوزه علوم قرآنی، ترجمه و تفسیر نیز اهمیت فراوانی داشت.
تبیین معنای «نساء» در آیه مباهله
وی با اشاره به تحلیل آیت‌الله شبیری از آیه مباهله افزود: در عبارت «نِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ» معمولاً واژه «نساء» به معنای زنان ما و زنان شما ترجمه می‌شود، اما نکته‌ای وجود دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ در قرآن کریم هرگاه واژه «نساء» در تقابل با «ابناء» به معنای فرزندان قرار می‌گیرد، می‌تواند به معنای دختران باشد.
ابوالحسنی ادامه داد: بر این اساس، آیت‌الله شبیری در تحلیل آیه مباهله معتقد بودند که مقصود از «نساءنا و نساءکم»، دختران ما و دختران شماست و این تعبیر در آیه مباهله به حضرت فاطمه زهرا(س) اشاره دارد.
وی با بیان اینکه آیت‌الله شبیری در این زمینه دیدگاهی تطبیقی و مستند ارائه کرده‌اند، گفت: ایشان ابتدا به دیدگاه شیخ محمد عبده پرداختند که از کاربرد واژه «نساء» چنین برداشت کرده بود که منظور زنان شوهردار است و بر همین اساس، روایت مباهله را ساخته شیعیان دانسته بود؛ زیرا پیامبر اکرم(ص) تنها یک دختر را با خود به مباهله برده بود.
این پژوهشگر تاریخ معاصر افزود: آیت‌الله شبیری با بررسی دیدگاه محمد عبده، رشید رضا و دیگران، به حدود چهار مورد از آیات قرآن استناد کردند که در آن‌ها واژه «نساء» در تقابل با «ابناء» قرار گرفته و معنای دختران از آن استفاده می‌شود. ایشان همچنین برای نشان‌دادن اینکه واژه «نساء» لزوماً به معنای زنان شوهردار نیست، به آیاتی اشاره کردند که در آن‌ها از زنان به‌صورت عام سخن گفته شده است.
وی آیه مربوط به حضرت مریم(س) را از جمله این شواهد دانست و عبارت «وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَهُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَیٰ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ» را یادآور شد و گفت: این بررسی‌ها نشان می‌دهد که آیت‌الله شبیری در فهم واژگان قرآنی، به سیاق، کاربردهای مختلف واژه و مقایسه آیات توجه می‌کردند.
تواضع و پرهیز از دنبال‌کردن افراد
ابوالحسنی با اشاره به ویژگی‌های اخلاقی آیت‌الله شبیری زنجانی اظهار کرد: ایشان در عین برخورداری از جایگاه علمی و اجتماعی برجسته، بسیار متواضع بودند و هرگاه در کوچه افرادی به دنبال ایشان حرکت می‌کردند، با فروتنی می‌فرمودند: «دنبال من نیا؛ پدرم وصیت کرده است که نه در جلال کسی باش و نه ذوالجلال کسی و کسی را دنبال نکن.»
وی افزود: این رفتار نشان می‌داد که آن مرجع فقید از تشریفات و جلوه‌های ظاهری جایگاه اجتماعی فاصله داشتند و به توصیه پدر بزرگوار خود در زمینه تواضع و پرهیز از دلبستگی به افراد و موقعیت‌ها پایبند بودند.
پاسخ به نسبت فقه حداقلی و اسلام رحمانی
این عضو انجمن علمی تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی حوزه در بخش دیگری از سخنان خود به برخی برداشت‌ها درباره دیدگاه فقهی آیت‌الله شبیری پرداخت و گفت: برخی افراد ایشان را قائل به فقه حداقلی معرفی کرده و تعبیر «اسلام رحمانی» را به ایشان نسبت داده‌اند؛ درحالی‌که باید دیدگاه‌های فقهی و پاسخ‌های صریح ایشان در مسائل اعتقادی و اجتماعی را نیز مورد توجه قرار داد.
وی با اشاره به مسئله دریافت هدیه از بهائیان افزود: در پاسخ به پرسشی درباره اینکه آیا می‌توان از فرد بهایی هدیه دریافت کرد، آیت‌الله شبیری فرموده بودند مسلمانی که مرتد شده و بهائیت را پذیرفته است، دیگر مالک اموال خود نیست و اگر پذیرش هدیه از او موجب تقویت یا تأیید این فرقه یا تضعیف عقیده شیعیان شود، این کار حرام است و باید از آن اجتناب کرد.
ابوالحسنی تأکید کرد: این پاسخ فقهی را باید در کنار نسبت‌هایی که درباره رویکرد آیت‌الله شبیری مطرح شده است، مورد توجه قرار داد. به گفته وی، نمی‌توان بدون بررسی مجموعه دیدگاه‌ها و پاسخ‌های فقهی ایشان، تصویری یک‌سویه از مواضع آن مرجع فقید ارائه کرد.
پیام تسلیت آیت‌الله شبیری به مناسبت شهادت رهبر انقلاب
این پژوهشگر تاریخ معاصر با اشاره به مناسبات آیت‌الله شبیری زنجانی با رهبر شهید انقلاب اظهار کرد: گاهی تلاش شده است از رابطه این دو شخصیت، تصویری از اختلاف یا جدایی ارائه شود؛ درحالی‌که پیام تسلیت آیت‌الله شبیری به مناسبت شهادت رهبر شهید انقلاب، از جایگاه و ارزیابی ایشان درباره آن شخصیت حکایت دارد.
وی افزود: آیت‌الله شبیری در پیام خود، رهبر شهید را از برجسته‌ترین شاگردان و تربیت‌یافتگان مکتب بنیان‌گذار انقلاب اسلامی توصیف کردند و به صلابت، اراده قوی و جان‌گذشتگی ایشان اشاره داشتند.
ابوالحسنی همچنین با اشاره به تهدیدهای نتانیاهو و دونالد ترامپ علیه جان رهبر شهید انقلاب گفت: دفتر آیت‌الله شبیری در واکنش به این تهدیدها، پیامی صادر کرد و این اقدام را در ادامه تجاوزات رژیم صهیونیستی محکوم دانست. به گفته وی، این مواضع و پیام‌ها بخشی از شواهدی است که باید در بررسی مناسبات آیت‌الله شبیری با رهبر شهید مورد توجه قرار گیرد.
نگاه آیت‌الله شبیری به جایگاه علمی و اخلاقی امام خمینی(ره)
ابوالحسنی در ادامه به دیدگاه آیت‌الله شبیری درباره امام خمینی(ره) اشاره کرد و گفت: ایشان معتقد بودند امام در علوم عقلی و نقلی شخصیتی کم‌نظیر و حتی بی‌نظیر بودند.
وی با ارجاع به کتاب «جرعه»، جلد چهارم، صفحه ۶۳۳، اظهار کرد: آیت‌الله شبیری در این بخش، عدالت و تقوای امام را تأیید کرده‌اند و از استدلال‌های خود در برابر افرادی سخن گفته‌اند که عدالت امام را انکار می‌کردند؛ استدلال‌هایی که به گفته ایشان، طرف مقابل را به تحسین واداشته بود.
این پژوهشگر تاریخ معاصر افزود: در جلد سوم کتاب «جرعه»، صفحات ۶۴۵ و ۶۴۶ نیز به علم، تقوا و شجاعت امام خمینی(ره) اشاره شده است. آیت‌الله شبیری معتقد بودند اندیشه انقلاب در ذهن امام شکل گرفت؛ زیرا ایشان شجاعت لازم برای پیگیری چنین حرکتی را داشتند.
وی همچنین به نقل رؤیایی از احمدآقا اشاره کرد و گفت: در این نقل، امام خمینی(ره) در خواب فرموده بودند که به شفاعت معصومان(ع) با سلامت از پل صراط عبور کرده‌اند.
نگرانی از آینده انقلاب و وضعیت معیشتی مردم
ابوالحسنی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به نقل یکی از شاگردان آیت‌الله شبیری اظهار کرد: شیخ علی فاضلی از شاگردان ایشان نقل کرده است که آیت‌الله شبیری در سال ۱۴۰۱ و در جریان حوادث و ناآرامی‌های آن دوره، نسبت به آینده انقلاب اسلامی نگرانی جدی داشتند.
وی افزود: نگرانی‌های آیت‌الله شبیری تنها به مباحث علمی و حوزوی محدود نبود؛ ایشان وضعیت معیشتی مردم، گرانی و فقر را نیز دنبال می‌کردند و نسبت به این مسائل حساسیت داشتند.
این عضو انجمن علمی تاریخ معاصر و انقلاب اسلامی حوزه خاطرنشان کرد: آیت‌الله شبیری در تعامل با بزرگان حوزه و خانواده‌های علمی قم و مشهد نیز نهایت احترام و ادب را رعایت می‌کردند و تواضع، دقت علمی و توجه به مسائل جامعه در کنار یکدیگر، ابعاد مختلف شخصیت ایشان را شکل می‌داد.
..........................
پایان پیام