چرا معنویت‌های نوظهور جذاب شده‌اند؟

عصر قم - تغییر سبک زندگی، بحران هویت و گسترش رسانه‌های نوین، از عواملی هستند که در مطالعات مربوط به جنبش‌های نوپدید دینی مورد توجه قرار گرفته‌اند. بررسی این عوامل نشان می‌دهد که فهم گرایش به معنویت‌های جدید، بدون شناخت نیازها و تحولات زندگی انسان معاصر امکان‌پذیر نیست.

خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: پدیده فرقه‌های نوظهور در چند دهه اخیر به یکی از چالش‌های جدی جوامع دینی، به ویژه جامعه ایران، تبدیل شده است. آنچه این پدیده را از فرقه‌گرایی‌های سنتی متمایز می‌کند، پیوند عمیق آن با تحولات سبک زندگی در دوران مدرن است. برخلاف تصور رایج که گرایش به فرقه‌ها را صرفاً محصول جهل یا فقر می‌دانند، شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که این گرایش بیش از هر چیز با سبک زندگی نوین و تغییرات بنیادین در الگوهای زیست انسان معاصر مرتبط است. پژوهش‌های میدانی انجام‌شده در ایران به طور مشخص نشان داده‌اند که متغیر «سبک زندگی نوین» بیشترین تأثیر را بر گرایش افراد به جنبش‌های نوپدید دینی داشته است [۱]. 
سبک زندگی مدرن و خلأهای معنوی
سبک زندگی مدرن با مجموعه‌ای از ویژگی‌های متمایز شناخته می‌شود: فردگرایی افراطی، مصرف‌گرایی، سرعت و شتاب فزاینده، و گسست از سنت‌های دینی و اجتماعی. این سبک زندگی، هرچند امکانات مادی بی‌سابقه‌ای فراهم کرده، اما همزمان خلأهای عمیقی نیز در حیات معنوی انسان ایجاد کرده است. تحقیقات نشان می‌دهد که فشارهای شدید روحی ناشی از سبک زندگی مدرن، نیاز انسان معاصر به معنویت را به شدت تقویت کرده است. این نیاز سرکوب‌شده، با پاسخی متناسب با زبان و دغدغه‌های انسان امروز ارائه داده نشده،لذا به سمت جایگزین‌هایی سوق می‌یابد که فرقه‌های نوظهور ارائه می‌کنند. ویژگی کلیدی فرقه‌های نوظهور آن است که «معنویات خود را متناسب با سبک زندگی امروزی» بازتعریف می‌کنند [۲]. برخلاف ادیان سنتی که از فرد می‌خواهند سبک زندگی خود را با آموزه‌های دینی هماهنگ کند، این جریان‌ها مسیر معکوس را طی می‌کنند: آموزه‌های معنوی خود را با سبک زندگی موجود مخاطب هماهنگ می‌سازند. سبک زندگی‌های معنوی نوظهور با شاخصه‌هایی چون تکثرگرایی، شک‌گرایی، احساس‌گرایی و خودمحوری، عملاً فردگرایی و اصالت فایده را ترویج می‌کنند [۳]. این سازگاری ظاهری، جذابیت آن‌ها را برای کسانی که نمی‌خواهند از سبک زندگی مدرن خود دست بکشند، دوچندان می‌کند.
تحلیل جامعه‌شناختی رابطه سبک زندگی و گرایش فرقه‌ای
پژوهش‌های جامعه‌شناختی انجام‌شده در ایران الگوی دقیقی از این رابطه ترسیم می‌کنند. مطالعه‌ای که بر روی ۸۲ نفر از وابستگان به جنبش‌های نوپدید دینی انجام شده، نشان می‌دهد که شش عامل اصلی بر گرایش به این جنبش‌ها مؤثرند: سبک زندگی نوین، بحران هویت، محرومیت اخلاقی (تضاد ارزشی)، التقاط‌گرایی، رسانه‌های نوین و رهبری کاریزماتیک. آنچه اهمیت دارد این است که در میان این شش عامل، «سبک زندگی نوین» بیشترین تأثیر را داشته است [۴]. این رابطه از چند جهت قابل تبیین است.
نخست، سبک زندگی مدرن با تضعیف نهادهای تربیتی سنتی مانند خانواده و محله، زمینه‌های شکل‌گیری هویت دینی را تضعیف می‌کند [۵].
دوم، رسانه‌های نوین که جزء لاینفک سبک زندگی مدرن هستند، با ارائه روایت‌های التقاطی از معنویت، ذهن مخاطب را برای پذیرش آموزه‌های غیرمتعارف آماده می‌سازند [۶].
سوم، رهبران کاریزماتیک فرقه‌ها با بهره‌گیری از ابزارهای فرهنگی و روان‌شناختی، در پی انحراف فکری نسل جوان‌اند [۷].
آنچه این فرایند را تسهیل می‌کند، آن است که امروزه عرفان‌ها و معنویت‌های کاذب با تمسک به مسائل مربوط به سبک زندگی، اهداف خود را پیش می‌برند و بیشتر در شهرهای بزرگ و مناطق مرفه شکل می‌گیرند [۸].
سه هشدار الهی
قرآن کریم در آیات متعددی به خطر انحراف فکری و معنوی و نقش سبک زندگی در آن اشاره کرده است:
آیه نخست: تزیین اعمال و گمراهی تدریجی خداوند متعال می‌فرماید: «أَفَمَنْ زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ» «آیا کسی که عمل زشتش برای او آراسته شده و آن را نیکو می‌بیند [مانند کسی است که هدایت یافته]؟ پس خداوند هر کس را بخواهد گمراه می‌کند». این آیه به سازوکاری اشاره دارد که در آن، رفتار انحرافی به تدریج در نظر فرد نیکو جلوه می‌کند. مفسران در تبیین این آیه آورده‌اند که «تزیین بدی‌ها، همان توجیه خلافکاری‌ها است» [۹]؛ یعنی انسان ابتدا گناه را توجیه و سپس به انجام آن اقدام می‌کند. در زمینه گرایش به فرقه‌ها، این «تزیین» اغلب از طریق سبک زندگی رخ می‌دهد: فرد ابتدا الگوهای ظاهری مانند پوشش، گفتار و آداب خاص را می‌پذیرد که در نظر او جذاب جلوه می‌کنند، و به تدریج باورهای انحرافی نیز برایش پذیرفتنی می‌شود [۱۰].
آیه دوم: تفرقه‌گرایی و دوری از راه راستقرآن کریم می‌فرماید: «وَلا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ» [۱۱] «و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و بعد از آن که دلایل روشن برایشان آمد، گرفتار اختلاف گردیدند». این آیه ضمن هشدار از تفرقه، به این نکته اشاره دارد که انحراف پس از آگاهی رخ می‌دهد. فرقه‌های نوظهور اغلب با ادعای ارائه «حقیقت جدید» یا «معنویت عمیق‌تر»، پیروان خود را از مسیر اصلی دین جدا می‌کنند. علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل آیات مرتبط با تفرقه، بر این نکته تأکید می‌کند کهتفرقه و جدایی بدنها از یکدیگر، مقدمه جدایی عقاید است. [۱۲] 
آیه سوم: چنگ زدن به ریسمان الهی به عنوان سبک زندگی خداوند متعال می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللهِ جَمِیعًا وَلا تَفَرَّقُوا»[۱۳] «و همگی به ریسمان الهی چنگ زنید و پراکنده نشوید».
حجت‌الاسلام والمسلمین ماندگاری در تفسیر این آیه، «حبل‌الله» را به معنای «سبک زندگی الهی» تفسیر کرده و افزوده است که در برابر سبک زندگی الهی، سبک زندگی شیطانی قرار دارد که «آغازش دروغ، میانه‌اش فریب و پایانش بی‌اعتنایی است» [۱۴]. این تفسیر نشان می‌دهد که قرآن سبک زندگی را نه صرفاً مجموعه‌ای از رفتارهای فردی، بلکه میدانی برای نبرد میان دو الگوی زیست الهی و شیطانی می‌داند.
دیدگاه اندیشمندان شیعه
آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی با هشدار نسبت به گسترش فرقه‌های نوظهور، به ریشه‌های سیاسی و فرهنگی این پدیده اشاره کرده و می‌فرمایند: «نباید تعجب کرد که فرقه‌های نوظهور شکل می‌گیرند و هرکدام ادعاهایی دارند تا این نظریه خود را که مذهب را باید با مذهب کوبید، عملی کنند» . ایشان هدف از شکل‌گیری این فرقه‌ها را «متزلزل ساختن ایمان و اعتقاد جوانان» عنوان می‌کنند [۱۵].
نکته مهم در سخنان ایشان، تأکید بر ابزارهای فرهنگی و رسانه‌ای است که در خدمت این جریان‌ها قرار دارند.
آیت‌الله خامنه‌ای نیزبارها نسبت به «هجمه عجیب فرقه‌های انحرافی» هشدار داده‌اند و بر لزوم اقدامات مقابله‌ای متناسب تأکید کرده‌اند. ایشان هدف دشمن را «تضعیف باور دینی نسل جوان و ترویج بی‌قیدی اخلاقی در جامعه» می‌دانند و اعتقاد ایشان بر این بود که چشم طمع دشمن به تقابل‌های داخلی و فرقه فرقه شدن مردم است.[۱۶]
آیت‌الله جوادی آملی دو عامل اساسی را در پیدایش فرقه‌های انحرافی در طول تاریخ برجسته می‌کند: «شهرت‌طلبی، فرصت‌طلبی و مقام‌خواهی سردمداران این فرقه‌ها» و همچنین جهل و ناآگاهی پیروان [۱۷]. این تحلیل نشان می‌دهد که پدیده فرقه‌گرایی صرفاً یک مسئله معنوی نیست، بلکه ابعاد روان‌شناختی و اجتماعی نیز دارد.
شهید مطهری نیز با بینش عمیق خود، خطر جریان‌های التقاطی را که «به نام مذهب، اما علیه مذهب» فعالیت می‌کنند، به خوبی شناسایی کرده بود. مبارزه ایشان با گروه فرقان که «به نام توحید علیه توحید» عمل می‌کرد، نشان‌دهنده درک دقیق ایشان از سازوکار انحراف فکری بود. در تحلیل این جریان آمده است که «ترکیب اندیشۀ مارکسیستی با خوانش اسلامی» و «تبلیغ زُهد نمایی» از اصول گروهک التقاطی فرقان بود [۱۸].
بنابراین رابطه سبک زندگی و گرایش به فرقه‌های نوظهور، رابطه‌ای پیچیده و چندلایه است. سبک زندگی مدرن با ایجاد خلأهای معنوی و همزمان تضعیف نهادهای دینی سنتی، زمینه‌های روانی و اجتماعی گرایش به جایگزین‌های معنوی را فراهم می‌کند. فرقه‌های نوظهور با درک این خلأ و ارائه معنویتی سازگار با سبک زندگی موجود، جذابیت قابل توجهی برای انسان معاصر ایجاد می‌کنند. قرآن کریم با هشدار نسبت به «تزیین اعمال» و «تفرقه‌گرایی» و با دعوت به «چنگ زدن به حبل‌الله» به عنوان سبک زندگی الهی، مسیر مقابله با این پدیده را ترسیم کرده است. اندیشمندان شیعه نیز با تأکید بر ریشه‌های سیاسی، فرهنگی و روان‌شناختی فرقه‌گرایی، بر ضرورت تقویت معرفت دینی و ارائه سبک زندگی اسلامی متناسب با نیازهای انسان معاصر تأکید کرده‌اند. راه‌حل نهایی نه در انکار مدرنیته، بلکه در بازتعریف رابطه انسان با معنویت بر پایه آموزه‌های اصیل اسلامی نهفته است؛ سبک زندگی‌ای که هم پاسخگوی نیازهای معنوی انسان امروز باشد و هم او را از دام التقاط و انحراف دور نگه دارد.
پی‌نوشت‌:
[۱] مشایخی، مصطفی و حمیدیه، بهزاد، «زمینه‌های فرهنگی - اجتماعی گرایش به جنبش‌های نوپدید دینی در ایران (با تأکید بر عرفان حلقه و اکنکار)»، فصلنامه مطالعات معنوی، شماره ۲۳، بهار و تابستان ۱۳۹۶.
[۲] خبرگزاری رسا، «چرا سبک زندگی مدرن، برخی را به دام عرفان‌های التقاطی می‌کشاند؟»، ۱۹ مهر ۱۴۰۴.
[۳] مشایخی، مصطفی و حمیدیه، بهزاد، «زمینه‌های فرهنگی - اجتماعی گرایش به جنبش‌های نوپدید دینی در ایران (با تأکید بر عرفان حلقه و اکنکار)»، فصلنامه مطالعات معنوی، شماره ۲۳، بهار و تابستان ۱۳۹۶.
[۴]همان
[۵]همان
[۶] خبرگزاری رسا، «چرا سبک زندگی مدرن، برخی را به دام عرفان‌های التقاطی می‌کشاند؟»، ۱۹ مهر ۱۴۰۴
[۷] مشایخی، مصطفی و حمیدیه، بهزاد، «زمینه‌های فرهنگی - اجتماعی گرایش به جنبش‌های نوپدید دینی در ایران (با تأکید بر عرفان حلقه و اکنکار)»، فصلنامه مطالعات معنوی، شماره ۲۳، بهار و تابستان ۱۳۹۶.
[۸] خبرگزاری رسا، «چرا سبک زندگی مدرن، برخی را به دام عرفان‌های التقاطی می‌کشاند؟»، ۱۹ مهر ۱۴۰۴.
[۹] پایگاه تفسیر نور، ذیل آیه ۸ سوره فاطر.
[۱۰] خبرگزاری رسا، «چرا سبک زندگی مدرن، برخی را به دام عرفان‌های التقاطی می‌کشاند؟»، ۱۹ مهر ۱۴۰۴.
[۱۱]سوره آل‌عمران: ۱۰۵
[۱۲]علامه طباطبایی، تفسیر المیزان، ج۳، ص۵۷۹
[۱۳]سوره آل‌عمران: ۱۰۳
[۱۴]خبرگزاری حوزه، «تنها طناب مطمئن برای زندگی، قرآن، عترت و ولایت است» (سخنان حجت‌الاسلام والمسلمین ماندگاری)، ۲۸ آبان ۱۴۰۴.
[۱۵] پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، «هشدار معظم له به گسترش فعالیت فرقه‌های نوظهور و عرفان‌های دروغین»، ۸ آبان ۱۳۸۹.
[۱۶]رسانه KHAMENEI.IR در حاشیه این دیدار گفت‌وگویی با دکتر خاندوزی، وزیر امور اقتصادی و دارایی داشته است. 
[۱۷] خبرگزاری حوزه، «عوامل پیدایش فرقه‌های انحرافی از دیدگاه آیت‌الله جوادی آملی».
[۱۸] خبرگزاری حوزه، «شهید مطهری، قهرمان ایستادگی در برابر جریان التقاط و انحراف است»، ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۴.
فیروزه دلداری (پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)