عصر قم - استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تبیین نظریه‌های رفتارگرایی و اثرات رسانه‌ها، بر اهمیت بررسی رفتار افراد در موقعیت‌های اجتماعی و توجه به نقش رسانه‌ها در شکل‌دهی به افکار، احساسات و رفتار مخاطبان تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام علی‌اصغر اسلامی‌تنها در جریان تدریس مباحث مربوط به نظریه‌های ارتباطات و اثرات رسانه‌ها، با اشاره به جایگاه روان‌شناسی اجتماعی در این حوزه، اظهار داشت: برای شناخت رفتار انسان، نباید تنها به ویژگی‌های فردی توجه کرد، بلکه موقعیت اجتماعی و شرایط محیطی نیز در تحلیل رفتار افراد اهمیت دارد .
وی با بیان اینکه روان‌شناسی اجتماعی، فرد را در بستر روابط و موقعیت‌های اجتماعی بررسی می‌کند، توضیح داد: در حالی که روان‌شناسی فردی بیشتر بر ویژگی‌ها و فرایندهای فردی تمرکز دارد، روان‌شناسی اجتماعی می‌کوشد رفتار فرد را در ارتباط با دیگران و در شرایط اجتماعی تبیین کند. جامعه‌شناسی نیز بیشتر به مطالعه گروه‌ها، نهادها و ساختارهای اجتماعی می‌پردازد .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه به مفهوم «خطای بنیادین اسناد» اشاره کرد و گفت: انسان‌ها معمولاً تمایل دارند رفتار دیگران را به ویژگی‌های شخصی آنان نسبت دهند و نقش محیط و موقعیت اجتماعی را کمتر مورد توجه قرار دهند؛ در حالی که برای فهم رفتار افراد باید شرایطی را که در آن قرار گرفته‌اند نیز بررسی کرد .
وی افزود: نمی‌توان همه رفتارهای انسان را صرفاً با ارجاع به ویژگی‌های درونی و شخصیتی او توضیح داد؛ چراکه موقعیت‌های اجتماعی نیز می‌توانند بر رفتار افراد اثر بگذارند .
رسانه‌ها و مسئله سنجش اثرگذاری
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به اهمیت مطالعه اثرات رسانه‌ها، سنجش میزان اثرگذاری رسانه بر افکار، احساسات و رفتار افراد را از محورهای مهم پژوهش‌های ارتباطی دانست .
وی با تفکیک میان قدرت کلی رسانه‌ها و کارایی یک پیام مشخص، توضیح داد: یک مسئله این است که رسانه‌ها تا چه اندازه توان اثرگذاری دارند و مسئله دیگر این است که یک پیام یا کارزار تبلیغاتی مشخص تا چه میزان در دستیابی به هدف خود موفق بوده است .
این استاد دانشگاه با اشاره به تبلیغات تجاری و سیاسی خاطرنشان کرد: صرف تولید و انتشار یک پیام به معنای موفقیت آن نیست؛ بلکه باید بررسی کرد که پیام منتشرشده تا چه اندازه توانسته است تغییر موردنظر را در مخاطبان ایجاد کند. در صورت ناکامی نیز لازم است محتوای پیام، شیوه ارائه یا نحوه انتشار آن مورد ارزیابی قرار گیرد .
وی در تبیین رویکرد رفتارگرایی اظهار داشت: رفتارگرایی در روان‌شناسی بر نقش محیط و محرک‌های بیرونی در شکل‌گیری رفتار تأکید دارد و در این چارچوب، ارتباط میان محرک و پاسخ و نیز نقش تقویت رفتار مورد توجه قرار می‌گیرد .
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها با اشاره به نمونه‌هایی از آموزش حیوانات و شرطی‌سازی کلاسیک، بیان کرد: در برخی برداشت‌های اولیه از اثرات رسانه‌ای نیز پیام رسانه‌ای به‌مثابه محرک و واکنش مخاطب به‌عنوان پاسخ در نظر گرفته می‌شود؛ با این تفاوت که در نظریه‌های بعدی، نقش فرایندهای شناختی، تفاوت‌های فردی و فعالیت مخاطب نیز اهمیت بیشتری پیدا می‌کند .
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در بخش دیگری از مباحث خود به مدل ارتباطی هارولد لاسول پرداخت و پنج پرسش اصلی این مدل را شامل این موارد دانست: چه کسی، چه چیزی می‌گوید، از چه کانالی، به چه کسی و با چه اثری؟
وی توضیح داد: هر یک از این پرسش‌ها به بخشی از فرایند ارتباطات مربوط می‌شود؛ از بررسی فرستنده و محتوای پیام گرفته تا شناخت رسانه انتقال‌دهنده، ویژگی‌های مخاطبان و ارزیابی اثرات پیام .
وی افزود: تحلیل فرستنده، تحلیل محتوا، تحلیل رسانه، تحلیل مخاطب و تحلیل اثرات، ابعاد مختلفی هستند که می‌توانند در بررسی علمی نظام ارتباطی و پیام‌های رسانه‌ای مورد توجه قرار گیرند .
سه کارکرد مهم نظام ارتباطی
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها در ادامه، با اشاره به سه کارکرد مهم نظام ارتباطی، اظهار داشت: نظارت بر محیط، ایجاد ارتباط میان بخش‌های مختلف جامعه در واکنش به شرایط محیطی و انتقال میراث اجتماعی از نسلی به نسل دیگر، از جمله کارکردهایی هستند که در این بحث مورد توجه قرار می‌گیرند .
وی با توضیح نقش نظارتی رسانه‌ها بیان کرد: رسانه‌ها می‌توانند اطلاعات مربوط به محیط اجتماعی را در اختیار جامعه قرار دهند و میان مردم و نهادهای حاکمیتی نقش واسطه را ایفا کنند .
این استاد دانشگاه همچنین با اشاره به اهمیت انتقال میراث اجتماعی و فرهنگی، نقش رسانه‌ها و نهادهای آموزشی را در انتقال ارزش‌ها و هنجارها از نسلی به نسل دیگر یادآور شد .
وی با اشاره به نظریه‌های اولیه اثرات رسانه‌ای گفت: در نظریه اثرات مستقیم، رسانه به‌گونه‌ای در نظر گرفته می‌شود که گویی پیام آن به‌سرعت و به‌صورت مستقیم بر مخاطب اثر می‌گذارد. در این برداشت، مخاطب عمدتاً منفعل فرض می‌شود و واکنش او در برابر پیام، مستقیم و نسبتاً قابل پیش‌بینی تلقی می‌شود .
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها افزود: با گسترش پژوهش‌های ارتباطی، این تصور ساده مورد توجه و بازنگری قرار گرفت و نقش مخاطبان، تفاوت شرایط دریافت پیام و پیچیدگی اثرات رسانه‌ای اهمیت بیشتری پیدا کرد .
نگرانی درباره آثار محتوای رسانه‌ای بر کودکان
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه مباحث، به دیدگاه‌های فردریک ورتام و کتاب «اغوای بی‌گناهان» اشاره کرد که در آن نگرانی‌هایی درباره تأثیر محتوای خشونت‌آمیز رسانه‌ها بر کودکان مطرح شده است .
وی با تشریح محورهای این بحث، به موضوعاتی همچون انفعال مخاطب کودک، شکل‌گیری تصورات نادرست، همانندسازی با شخصیت‌های رسانه‌ای و حساسیت‌زدایی در برابر تصاویر خشونت‌آمیز اشاره کرد .
بر اساس مباحث مطرح‌شده، مواجهه مکرر با برخی تصاویر رسانه‌ای ممکن است در نحوه برداشت کودکان از واقعیت و واکنش آنان به خشونت تأثیرگذار باشد؛ از همین رو، شیوه مواجهه با محتوای رسانه‌ای و نقش مشاهده و تحلیل فعالانه آن اهمیت پیدا می‌کند .
حجت‌الاسلام اسلامی‌تنها همچنین به نمونه پژوهشی مربوط به پخش رادیویی «جنگ دنیاها» در سال ۱۹۳۸ اشاره کرد؛ برنامه‌ای اقتباس‌شده از رمان اچ. جی. ولز که واکنش‌های هراس‌آمیز برخی شنوندگان را در پی داشت .
وی در تبیین اهمیت این نمونه، به عواملی همچون واقع‌نمایی برنامه، اعتماد مخاطبان به رادیو، شیوه ارائه اطلاعات و شرایط و تجربه‌های مخاطبان اشاره کرد؛ عواملی که می‌توانند در چگونگی دریافت و تفسیر پیام رسانه‌ای نقش داشته باشند .
ضرورت توجه به اثرات بلندمدت رسانه‌ها
استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) در جمع‌بندی این مباحث، به تفاوت میان اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت رسانه‌ها پرداخت. اثرگذاری رسانه‌ای همیشه فوری و مستقیم نیست و برخی اثرات ممکن است به‌تدریج و در طول زمان شکل بگیرند .
وی در چارچوب این بحث، بر اهمیت بررسی علمی رابطه رسانه‌ها با رفتار مخاطبان و توجه به شرایط اجتماعی و نحوه دریافت پیام تأکید کرد .