عصر قم - شهید آیت‌الله سیدمصطفی خمینی، افزون بر نقش‌آفرینی در نهضت اسلامی، از عالمان و پژوهشگران حوزه‌های علمیه بود که در عرصه‌های فقه، اصول، فلسفه و تفسیر قرآن آثاری برجای گذاشت.
به گزارش خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، اول آبان، سالروز شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی، فرصتی برای بازخوانی ابعاد علمی شخصیتی است که در کنار فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی، در عرصه‌های مختلف علوم اسلامی به تحصیل، تدریس و تألیف اشتغال داشت. بررسی آثار و فعالیت‌های علمی وی نشان می‌دهد که فقه و اصول، فلسفه و تفسیر قرآن، از محورهای اصلی مطالعات و پژوهش‌های او بوده است؛ میراثی که شناخت دقیق آن، مستلزم بررسی مستند آثار و ارزیابی روش علمی این فقیه و پژوهشگر حوزوی است .
شناخت شخصیت علمی شهید سیدمصطفی خمینی نباید صرفاً در نسبت خانوادگی او با امام خمینی(ره) یا نقش وی در نهضت اسلامی خلاصه شود. کارنامه علمی او، به‌ویژه در حوزه تدریس و تألیف، واجد ابعادی است که بررسی مستقل آنها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر جایگاه وی در تاریخ معاصر حوزه‌های علمیه کمک کند .
تحصیل در محضر استادان برجسته حوزه
سیدمصطفی خمینی از سال تحصیلی ۱۳۲۴ـ۱۳۲۵ در مدرسه فیضیه قم به تحصیل علوم دینی پرداخت و پس از گذراندن مراحل مقدمات و سطوح، از سال ۱۳۳۰ تحصیل در دروس خارج فقه و اصول، فلسفه و تفسیر را دنبال کرد. وی در دوره تحصیل از محضر استادانی همچون آیت‌الله سیدحسین بروجردی، امام خمینی(ره)، آیت‌الله سیدمحمد محقق داماد و علامه سیدمحمدحسین طباطبایی بهره برد .
گزارش‌های نقل‌شده از استادان و هم‌درسان او، بر استعداد علمی، حافظه قوی، قدرت تحلیل و پشتکار وی تأکید دارند. آیت‌الله محمد فاضل لنکرانی، پیشرفت علمی او را حاصل استعداد ویژه، تلاش مستمر و بهره‌مندی از استادان برجسته دانسته است. آیت‌الله جعفر سبحانی نیز در ارزیابی خود، افزون بر حافظه و ذکاوت، به عمق فکری و قدرت اندیشه‌ورزی او اشاره کرده است .
این گواهی‌ها، در کنار بررسی آثار مکتوب شهید سیدمصطفی خمینی، می‌تواند تصویری روشن‌تر از مسیر علمی او ارائه دهد. با این حال، ارزیابی دقیق جایگاه علمی وی، افزون بر نقل دیدگاه استادان و هم‌درسان، به مطالعه مستقیم آثار و بررسی مبانی و شیوه استدلال او نیازمند است .
تدریس فقه، اصول و فلسفه در حوزه‌های قم و نجف
تدریس، یکی از محورهای مهم فعالیت علمی سیدمصطفی خمینی بود. وی در دهه ۱۳۳۰ شمسی، در حوزه علمیه قم به تدریس حکمت متعالیه و آثاری همچون «شرح منظومه» ملاهادی سبزواری و «اسفار اربعه» ملاصدرا پرداخت. در دوران اقامت در نجف اشرف نیز درس خارج اصول، خارج فقه و تفسیر قرآن از جمله فعالیت‌های علمی او بود .
اهمیت این دوره، تنها در استمرار تدریس در شرایط تبعید خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از مباحث علمی او در جریان همین درس‌ها شکل گرفت و به آثار مکتوب تبدیل شد. «تحریرات فی الاصول» نمونه‌ای از پیوند میان فعالیت آموزشی و پژوهش تألیفی اوست که مباحث گسترده‌ای از علم اصول فقه را در بر می‌گیرد .
در کنار آن، تدریس خارج فقه و تفسیر قرآن نیز زمینه نگارش آثاری در این دو حوزه را فراهم کرد. از این منظر، بررسی کارنامه علمی شهید سیدمصطفی خمینی، بدون توجه به ارتباط میان درس‌های حوزوی و تألیفات او، تصویری کامل از فعالیت‌های علمی وی به دست نخواهد داد .
گستره تألیفات در علوم اسلامی
یکی از ویژگی‌های آثار شهید سیدمصطفی خمینی، تنوع موضوعی آنهاست. نوشته‌های وی در حوزه‌هایی همچون فقه، اصول فقه، فلسفه، تفسیر، رجال و تراجم قرار می‌گیرند. این آثار، از حاشیه‌نویسی و تعلیقه بر متون علمی پیشینیان تا پژوهش‌های استدلالی و تألیفات مستقل را شامل می‌شوند .
« تحریرات فی الاصول» از آثار مهم او در اصول فقه است. در حوزه فقه نیز آثاری همچون «کتاب الطهاره»، «کتاب الصوم»، «کتاب البیع»، بخش‌هایی از «کتاب الخیارات» و «مستند تحریر الوسیله» از وی منتشر شده‌اند. «تحریر العروه الوثقی» و «تعلیقه علی العروه الوثقی» نیز در شمار آثار فقهی او قرار دارند .
این مجموعه، زمینه بررسی شیوه استنباط و مواجهه علمی مؤلف با مسائل فقهی و اصولی را فراهم می‌کند. با این حال، برای ارزیابی نوآوری‌های علمی وی، لازم است هر مسئله به‌صورت مستقل بررسی و دیدگاه او با مبانی و آرای پیشین مقایسه شود. ازاین‌رو، معرفی آثار باید مقدمه‌ای برای پژوهش تخصصی درباره محتوای آنها باشد، نه جایگزینی برای ارزیابی علمی .
تفسیر قرآن؛ بهره‌گیری از دانش‌های گوناگون
« تفسیر القرآن الکریم» از مهم‌ترین آثار علمی شهید سیدمصطفی خمینی به شمار می‌رود. این اثر در پنج جلد منتشر شده و تفسیر سوره حمد و ۴۶ آیه از سوره بقره را در بر می‌گیرد؛ بنابراین، با وجود گستردگی مباحث، تفسیر یادشده ناتمام مانده است .
در این اثر، مباحث لغوی، صرفی، نحوی و بلاغی در کنار موضوعات کلامی، فلسفی، عرفانی، اخلاقی، فقهی و اصولی مورد توجه قرار گرفته‌اند. مؤلف مطالب مرتبط با آیات را در قالب مباحث و مسائل جداگانه تنظیم کرده و از ظرفیت دانش‌های مختلف برای تبیین مفاهیم قرآنی بهره برده است .
این رویکرد، یکی از زمینه‌های مهم برای مطالعه روش تفسیری اوست. توجه به ابعاد مختلف آیات و استفاده از دانش‌های گوناگون اسلامی، امکان بررسی نسبت میان علوم حوزوی و فهم قرآن را در این اثر فراهم می‌سازد. با این حال، ارزیابی جامع روش تفسیری مؤلف باید با توجه به بخش موجود اثر و محدودیت ناشی از ناتمام ماندن آن صورت گیرد .
آثار مفقود و ضرورت تکمیل پژوهش‌های علمی
بخشی از میراث علمی سیدمصطفی خمینی همچنان در شمار آثار مفقود یا دست‌نوشته‌هایی قرار دارد که شناسایی و بررسی آنها نیازمند پیگیری پژوهشی است. در سال ۱۴۰۰ شمسی نیز شماری از نوشته‌هایی که پیش‌تر مفقود گزارش شده بودند، به دست آمدند؛ آثاری در موضوعاتی همچون فلسفه، فقه، اصول فقه، تفسیر، عرفان و رجال .
از جمله این دست‌نوشته‌ها، بخش‌هایی از مباحث حکمت متعالیه، نوشته‌هایی درباره کتاب الصلاه، مباحث فقه استدلالی و رساله‌هایی درباره قواعد فقهی و مسائل اصولی است. وضعیت این آثار و میزان کامل بودن هر یک، باید بر اساس گزارش‌های مستند و بررسی نسخه‌های موجود مشخص شود .
شناسایی، نسخه‌شناسی، تصحیح و انتشار علمی این نوشته‌ها، افزون بر تکمیل فهرست آثار شهید سیدمصطفی خمینی، می‌تواند زمینه شناخت دقیق‌تری از سیر فکری و پژوهشی او را فراهم کند. همچنین بررسی نسبت میان دست‌نوشته‌های تازه‌یافته و آثار منتشرشده، برای تحلیل تحول دیدگاه‌های علمی وی اهمیت دارد .
ضرورت بازشناسی مستند میراث علمی شهید سیدمصطفی خمینی
بازخوانی شخصیت علمی شهید سیدمصطفی خمینی، نیازمند عبور از معرفی‌های کلی و تمرکز بر آثار، مبانی و روش پژوهشی اوست. گستره تألیفات، استمرار تدریس در حوزه‌های علمیه قم و نجف و توجه به دانش‌های گوناگون اسلامی، ابعادی از کارنامه علمی وی را نشان می‌دهد که بررسی تخصصی آنها می‌تواند به شناخت دقیق‌تر جایگاه او در تاریخ حوزه‌های علمیه کمک کند .
در این مسیر، تفکیک میان آثار منتشرشده، نوشته‌های ناتمام و دست‌نوشته‌های مفقود ضروری است. همچنین باید میان گزارش‌های تاریخی درباره شخصیت علمی او و داوری‌های تخصصی درباره نوآوری‌هایش تمایز گذاشت؛ زیرا اثبات هرگونه نوآوری در فقه، اصول، فلسفه یا تفسیر، به تحلیل مستند متن و مقایسه دیدگاه‌ها نیاز دارد .
سالروز شهادت این عالم حوزوی می‌تواند فرصتی برای توجه بیشتر به چنین ضرورت پژوهشی باشد. انتشار دقیق آثار، فراهم‌سازی زمینه دسترسی محققان به نسخه‌های معتبر و بررسی انتقادی دیدگاه‌های او، از جمله اقداماتی است که می‌تواند میراث علمی وی را از سطح یادبود و معرفی عمومی فراتر برده و به موضوعی برای پژوهش مستمر در حوزه‌های علمیه تبدیل کند .
شهید سیدمصطفی خمینی را باید در پیوند میان تحصیل، تدریس، تألیف و فعالیت‌های علمی‌اش شناخت. بازخوانی مستند این ابعاد، نه‌تنها تصویری دقیق‌تر از شخصیت علمی او ارائه می‌دهد، بلکه زمینه ارزیابی سهم وی در سنت فقهی، اصولی، فلسفی و تفسیری حوزه‌های علمیه را نیز فراهم می‌سازد .