عصر قم - حجت‌الاسلام خان‌محمدی با تأکید بر ضرورت انسجام نظری و تحلیلی در پژوهش‌های مردم‌شناختی، بررسی تجربه زیسته زائران، عناصر نمادین و روایت‌های مرتبط با مکان‌های مقدس را از زمینه‌های مهم تولید دانش در این حوزه دانست.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام کریم‌خان محمدی خان، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع)، در تشریح مبانی پژوهش درباره مکان‌های مقدس، بر ضرورت توجه به چارچوب مفهومی، تحلیل داده‌ها و ارتباط میان یافته‌های میدانی تأکید کرد و گفت: صرف گردآوری اطلاعات و نقل تعاریف برای نگارش مقاله علمی کافی نیست، بلکه پژوهشگر باید بتواند میان داده‌ها ارتباط برقرار کند و از مجموعه یافته‌ها به نتیجه‌ای مستدل برسد.
وی با اشاره به اهمیت تدوین مقدمه در مقالات علمی اظهار داشت: مقدمه باید اهمیت و ضرورت پژوهش را روشن کند و به خواننده نشان دهد که تحقیق چه مسئله‌ای را بررسی می‌کند و چه فایده‌ای دارد. برای مثال، در پژوهش درباره مشهد، صرف اشاره به جایگاه مذهبی این شهر کافی نیست، بلکه باید مشخص شود مطالعه موضوع موردنظر چه چیزی به دانش موجود اضافه می‌کند.
تقدس مکان در پیوند با حوادث و شخصیت‌های دینی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با طرح این پرسش که منشأ قداست مکان‌ها و زمان‌ها چیست، توضیح داد: در بررسی مکان‌های مقدس باید به حوادث، شخصیت‌ها و رخدادهایی توجه کرد که با آن مکان پیوند دارند. برای نمونه، جایگاه نجف با امیرالمؤمنین(ع) و قداست مشهد با حضور و مدفن امام رضا(ع) ارتباط دارد. از این منظر، مطالعه قداست مکان بدون توجه به زمینه‌های تاریخی و دینی شکل‌گیری آن، تصویری ناقص از موضوع ارائه می‌دهد.
وی افزود: همین مسئله درباره زمان مقدس نیز قابل بررسی است؛ برای مثال، شب قدر به دلیل نزول قرآن کریم جایگاهی ویژه دارد. بنابراین، در پژوهش درباره قداست مکان و زمان باید نسبت میان ویژگی‌های مکان یا زمان و حوادثی که با آن پیوند یافته‌اند، به‌دقت بررسی شود.
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به شیوه معرفی امام رضا(ع) در فرهنگ عمومی، بر ضرورت توجه به ابعاد علمی و معرفتی شخصیت آن حضرت تأکید کرد و گفت: در کنار عناوینی که در فرهنگ عمومی برای معرفی امام رضا(ع) رواج دارد، باید به جایگاه علمی ایشان و عنوان «عالم آل محمد» نیز توجه کرد.
وی ادامه داد: این رویکرد می‌تواند زمینه طرح موضوعات علمی متنوعی را فراهم کند؛ ازاین‌رو، لازم است میراث علمی و معرفتی اهل‌بیت(ع) با روش‌های پژوهشی مناسب بررسی و به مخاطبان معرفی شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) همچنین پیشنهاد کرد در فضاهای فرهنگی مرتبط با حرم مطهر امام رضا(ع)، به عرضه آثار علمی در رشته‌های مختلف توجه بیشتری شود تا زائران، متناسب با علایق و زمینه‌های تحصیلی خود، امکان استفاده از منابع مرتبط با موضوعاتی همچون مدیریت، جامعه‌شناسی، جغرافیا، معماری و مردم‌شناسی را داشته باشند.
وی با بیان اینکه نباید همه کتاب‌های عرضه‌شده در اطراف حرم را با یک نگاه ارزیابی کرد، تصریح کرد: در عین پرهیز از تعمیم‌های نادرست، باید کیفیت محتوای فرهنگی و علمی آثار عرضه‌شده را نیز بررسی کرد و از ظرفیت میراث علمی اهل‌بیت(ع) برای پاسخ‌گویی به نیازهای فکری جامعه بهره گرفت.
نقد علمی باورهای مردمی با پرهیز از تقابل مستقیم
حجت‌الاسلام محمدی خان با تأکید بر ضرورت توجه به شیوه مواجهه با باورهای عمومی اظهار داشت: پژوهشگر نباید در بررسی برخی باورهای رایج، صرفاً به تقابل مستقیم با مردم بسنده کند؛ بلکه باید یافته‌های خود را با زبان علمی و متناسب با مخاطب ارائه دهد.
وی افزود: گاهی شیوه نادرست انتقال یک پیام، نتیجه‌ای معکوس به دنبال دارد. ازاین‌رو، در کنار نقد علمی و بررسی مستند باورها، باید به چگونگی انتقال یافته‌ها و آثار اجتماعی آن نیز توجه کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به اهمیت مطالعات مردم‌شناختی، خاطرنشان کرد: پژوهش درباره یک مکان محدود، محله یا گروهی مشخص، در صورت برخورداری از روش علمی و پرسش روشن، می‌تواند به شناخت گسترده‌تر فرهنگ جامعه کمک کند؛ زیرا دانش مردم‌شناختی از کنار هم قرار گرفتن مطالعات عمیق و قوم‌نگارانه شکل می‌گیرد.
وی با تأکید بر ضرورت تعیین دقیق محدوده پژوهش گفت: اگر داده‌های تحقیق از مصاحبه با گروهی از زائران به دست آمده است، نباید نتایج آن بدون توضیح به همه ایرانیان یا تمام زائران تعمیم داده شود. پرسش پژوهش باید با جامعه مورد مطالعه و داده‌های گردآوری‌شده تناسب داشته باشد.
حجت الاسلام خان‌محمدی با اشاره به مطالعه تجربه زیسته زائران در ارتباط با پنجره فولاد حرم مطهر امام رضا(ع) بیان کرد: در چنین پژوهشی باید بررسی شود که زائران چه برداشتی از این مکان دارند و چه معناهایی را به آن نسبت می‌دهند.
وی افزود: برای نمونه، یکی از زائران در توصیف تجربه خود در کنار پنجره فولاد، از ارتباط ذهنی میان حرم امام رضا(ع) و کعبه سخن گفته بود. چنین روایتی نشان می‌دهد که مکان زیارتی، افزون بر ویژگی‌های کالبدی، در ذهن زائر نیز می‌تواند حامل معناها و تداعی‌های دینی باشد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به ظرفیت مطالعات نشانه‌شناختی در بررسی مکان‌های مقدس اظهار داشت: عناصری همچون سنگ، آب، درخت، پرنده و آسمان در برخی روایت‌ها و باورهای مرتبط با مکان‌های مقدس حضور دارند و می‌توان نقش آن‌ها را در شکل‌گیری معنای این مکان‌ها بررسی کرد.
وی با بیان اینکه حضور همه این عناصر در تمام مکان‌های مقدس الزامی نیست، افزود: پژوهشگر باید بر اساس داده‌های میدانی مشخص کند که کدام عناصر در هر مکان برجسته شده‌اند و چه معنایی در باورهای مردم پیدا کرده‌اند.
محمدی با اشاره به نمونه‌هایی از زیارتگاه‌های محلی توضیح داد: در برخی مکان‌ها، سنگ‌ها، چشمه‌ها و درختان در کنار روایت‌های محلی قرار گرفته‌اند و مجموعه‌ای از نشانه‌ها را شکل داده‌اند. گاهی نیز پرندگان در روایت‌های مربوط به یک مکان جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کنند و حضور آن‌ها با داستان‌های نقل‌شده درباره آن مکان پیوند می‌خورد.
وی خاطرنشان کرد: در تحلیل این موارد باید میان مشاهده مستقیم، روایت‌های نقل‌شده از مردم و برداشت علمی پژوهشگر تفاوت قائل شد. همچنین، لازم است تا حد امکان پیشینه تاریخی مکان و تغییرات کالبدی آن با استفاده از اسناد و شواهد بررسی شود.
چارچوب مفهومی؛ ابزاری برای مشاهده و تحلیل دقیق‌تر
حجت‌الاسلام خان‌محمدی با اشاره به اهمیت چارچوب مفهومی در مقاله علمی گفت: چارچوب مفهومی به پژوهشگر کمک می‌کند تا موضوع را با نگاه منظم‌تری بررسی کند و هنگام مشاهده و تحلیل داده‌ها، از برخی ابعاد مهم غافل نشود.
وی با اشاره به دیدگاه‌های میرچا الیاده درباره مکان مقدس افزود: می‌توان از این دیدگاه‌ها به‌عنوان چارچوبی برای مشاهده و تحلیل بهره گرفت؛ اما نباید از پیش فرض کرد که همه عناصر موردنظر در تمام مکان‌های مقدس حضور دارند. یافته‌های نهایی باید بر اساس داده‌های پژوهش شکل بگیرند.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: با گسترش شهرنشینی و تغییرات محیطی، ممکن است برخی عناصر طبیعی مانند چشمه‌ها یا درختان از فضای کالبدی مکان‌های مقدس حذف شوند، اما روایت‌های مربوط به آن‌ها همچنان در حافظه جمعی مردم باقی بمانند. بررسی این موضوع می‌تواند به شناخت رابطه میان تغییرات محیطی، حافظه جمعی و استمرار باورهای دینی کمک کند.
وی با اشاره به مفهوم مرکزیت در نظریه مکان مقدس بیان کرد: مکان مقدس در نظام معنایی و اعتقادی پیروان یک دین، ممکن است جایگاه ویژه‌ای پیدا کند و به‌عنوان نقطه‌ای برای ارتباط میان جهان انسانی و قلمرو الهی تجربه شود.
محمدی افزود: این مرکزیت در مکان مقدس با مرکزیت در زمان مقدس یکسان نیست. در زمان مقدس، برخی رخدادهای بنیادین دینی به‌عنوان نقطه مرجع در نظر گرفته می‌شوند و حوادث دیگر با آن‌ها ارتباط پیدا می‌کنند. ازاین‌رو، باید سازوکار معنایی هرکدام را به‌صورت جداگانه بررسی کرد.
وی با بیان اینکه مکان‌های مقدس ممکن است علاوه بر حوادث گذشته، با رخدادهای مورد انتظار در آینده نیز پیوند بخورند، خاطرنشان کرد: در برخی باورهای دینی، مکان‌هایی مانند مسجد کوفه یا مسجدالحرام با حوادث مرتبط با ظهور امام زمان(عج) ارتباط پیدا می‌کنند. این موضوع نشان می‌دهد که انتظار رویدادهای آینده نیز می‌تواند در معنای اعتقادی یک مکان نقش داشته باشد.
عدد چهل و ضرورت دسته‌بندی داده‌های روایی
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه به کاربرد عدد چهل در روایات و باورهای دینی اشاره کرد و گفت: این عدد در زمینه‌های مختلفی از جمله مباحث زیستی، اجتماعی و مناسبات دینی مطرح شده است و برای بررسی علمی آن باید کاربردهای مختلفش را از یکدیگر تفکیک کرد.
وی افزود: در برخی موارد، عدد چهل به مدت‌زمان یک تحول اشاره دارد و در موارد دیگر، تعداد افراد یا محدوده‌ای اجتماعی را مشخص می‌کند. بنابراین، پژوهشگر باید ابتدا موارد کاربرد این عدد را گردآوری و دسته‌بندی کند و سپس با بررسی دقیق منابع، درباره کارکرد آن در هر مورد نتیجه‌گیری کند.
حجت الاسلام خان‌محمدی تأکید کرد: صرف استخراج همه موارد کاربرد واژه «اربعین» از منابع، پژوهش علمی محسوب نمی‌شود؛ بلکه دسته‌بندی اطلاعات، بررسی ارتباط میان داده‌ها و استخراج نتایج مستند است که به تولید دانش کمک می‌کند.
وی با اشاره به امکان بررسی عدد چهل در حوزه‌های زیستی و اجتماعی خاطرنشان کرد: باید مشخص شود که در هر روایت، این عدد کارکردی نمادین دارد یا برای آن تأثیری واقعی در نظر گرفته شده است. پاسخ به این پرسش نیز به بررسی متن روایت، مأخذ و دلالت آن نیاز دارد.
ضرورت عبور از گردآوری اطلاعات به تولید دانش
حجت‌الاسلام خان‌محمدی در جمع‌بندی مباحث خود، بر ضرورت انسجام در پژوهش‌های علمی تأکید کرد و گفت: ارزش یک مقاله صرفاً به حجم اطلاعات گردآوری‌شده وابسته نیست، بلکه باید مشخص شود داده‌ها چگونه دسته‌بندی شده‌اند، چه ارتباطی میان آن‌ها وجود دارد و چگونه به پرسش اصلی پژوهش پاسخ می‌دهند.
وی خاطرنشان کرد: در مطالعه مکان‌های مقدس، توجه هم‌زمان به ویژگی‌های کالبدی، عناصر طبیعی، نمادها، روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای، باورهای دینی و تجربه زیسته زائران می‌تواند به شناخت دقیق‌تر موضوع کمک کند؛ مشروط بر آنکه همه این ابعاد در چارچوبی روشن و با اتکا به شواهد بررسی شوند.