ضرورت تبیین مبانی فقهی جنگ شناختی و تمایز آن از فقه رسانه و هوش مصنوعی

عصر قم - حجت‌الاسلام‌والمسلمین نهاوندی با تأکید بر ضرورت بررسی ابعاد فقهی جنگ شناختی، شناخت دقیق موضوعات و افعال مرتبط با این حوزه را ضروری دانست و بر لزوم توسعه فقه مسئله‌محور در عرصه موضوع‌شناسی، فقه حکومتی، تنظیم‌گری و قانون‌گذاری تأکید کرد.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا،حجت‌الاسلام‌والمسلمین علی نهاوندی، رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، در جلسه دوم درس خارج فقه جنگ شناختی و جهاد تبیین که در مرکز تحقیقات اسلامی مجلس برگزار شد، با اشاره به تداوم فعالیت‌های شناختی دشمن حتی در شرایط آتش‌بس، بر ضرورت بررسی ابعاد فقهی این حوزه و شناسایی دقیق موضوعات و کنش‌های مرتبط با آن تأکید کرد .
وی با بیان اینکه جنگ شناختی در جریان جنگ نظامی و حتی در شرایط آتش‌بس به فعالیت خود ادامه می‌دهد، اظهار داشت: جنگ شناختی درصدد است با اثرگذاری بر اراده‌ها و محاسبات جامعه، اعتماد اجتماعی را فرسوده کند و جامعه را به وضعیتی برساند که در تشخیص و تصمیم‌گیری دچار سردرگمی شود .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با تأکید بر اهمیت پرداختن به این موضوع افزود: حتی زمانی که در عرصه نظامی آتش‌بس برقرار می‌شود، جنگ شناختی همچنان در عرصه روحی و روانی ادامه دارد و می‌کوشد در صورت موفقیت در پیشبرد اهداف خود، زمینه پیوند آن با عرصه نظامی را فراهم کند .
جنگ شناختی؛ فرایندی برای اثرگذاری بر ادراک و رفتار
حجت الاسلام و المسلمین نهاوندی در تعریف جنگ شناختی اظهار داشت: جنگ شناختی، فرایندی سازمان‌یافته و هدفمند برای اثرگذاری، ایجاد اخلال یا دستکاری در ادراک، شناخت، تفسیر، باور، قضاوت، تصمیم و در نهایت رفتار افراد یک جامعه یا جوامع است که با استفاده از ابزارهای ارتباطی، اطلاعاتی، رسانه‌ای، روان‌شناختی، فناورانه و داده‌محور و با اهداف سیاسی، امنیتی، اجتماعی و فرهنگی دنبال می‌شود .
وی با اشاره به نقش پیام و فرایند ارتباطی در جنگ شناختی خاطرنشان کرد: در این فرایند، داده و پیام، روایت و ادراک، تفسیر و قضاوت، تصمیم و در نهایت رفتار و پیامدها، حلقه‌های زنجیره‌ای هستند که مداخله و دستکاری در آن‌ها دنبال می‌شود؛ ازاین‌رو، این زنجیره باید از منظر فقهی مورد توجه قرار گیرد .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با بیان اینکه جنگ شناختی صرفاً به تولید و انتشار اطلاعات محدود نمی‌شود، تصریح کرد: جابه‌جایی اراده‌ها، فرسودن اعتماد اجتماعی و اثرگذاری بر محاسبات افراد و جامعه از جمله اهدافی است که در این عرصه دنبال می‌شود و بررسی فقهی آن، مستلزم شناخت دقیق افعال و کنش‌های مکلفان است .
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی با اشاره به تفاوت مسائل فقهی جنگ شناختی و جنگ نظامی گفت: در فقه جنگ نظامی، موضوعاتی مانند قتل، جرح، تخریب، خسارت، اسارت، غنیمت و دفاع مورد بررسی قرار می‌گیرند؛ اما در جنگ شناختی، با موضوعاتی مانند داده، اطلاعات، روایت، تصویرسازی، برجسته‌سازی، تحریف، شایعه، تبلیغ، ادراک، باور، تصمیم و رفتار مواجه هستیم .
وی افزود: در این حوزه باید پرسید آیا تولید اطلاعات خلاف واقع جایز است؟ آیا بازنشر خبر مشکوک جایز است؟ آیا تحریف واقعیت مصداق کذب محسوب می‌شود؟ آیا دستکاری ادراک مخاطب عنوان فقهی مستقلی دارد و تحریک هیجانات عمومی، ایجاد ترس یا ناامید کردن جامعه در شرایط جنگی چه حکمی دارد؟
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، افشای اطلاعات با هدف مقابله با دشمن را از دیگر مسائل قابل بررسی دانست و اظهار داشت: باید مشخص شود که افشای اطلاعات در چه شرایطی برای جلوگیری از مخاطره جایز است و در چه شرایطی ممکن است همان اطلاعات در اختیار دشمن قرار گیرد و به تحقق اهداف او کمک کند .
وی با تأکید بر ضرورت روشن شدن مرز میان اطلاع‌رسانی، تبلیغ، عملیات روانی و فریب خاطرنشان کرد: ممکن است یک رسانه یا پلتفرم، انتشار یک محتوا را با عنوان روشنگری و شفاف‌سازی توجیه کند؛ اما باید بررسی شود که این اقدام از نظر فقهی در چه جایگاهی قرار می‌گیرد و چه نسبتی با عناوینی مانند کذب، فریب و عملیات روانی دارد .
مسئولیت فقهی تولیدکنندگان و پلتفرم‌ها در جنگ شناختی
حجت الاسلام و المسلمین نهاوندی با اشاره به گسترش استفاده از هوش مصنوعی در تولید روایت اظهار داشت: در جنگ شناختی، تولید روایت و به‌هنگام بودن آن، به‌ویژه انتشار روایت اول، اهمیت دارد؛ اما محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی لزوماً بازتاب‌دهنده واقعیت نیست و باید درباره اعتبار این روایت‌ها و مسئولیت حقوقی تولیدکنندگان، پلتفرم‌ها، الگوریتم‌ها و بازنشرکنندگان بحث کرد .
وی با بیان اینکه برخی از این موضوعات در فقه موجود دارای ریشه‌ها و مبانی مرتبط هستند، تصریح کرد: شناسایی دقیق موضوعات جدید و تطبیق آن‌ها با عناوین و قواعد موجود فقهی، کار آسانی نیست و به بررسی تخصصی نیاز دارد .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، حرکت به سمت فقه مسئله‌محور را ضروری دانست و گفت: فقه جنگ شناختی نباید در سطح بحث‌های نظری صرف باقی بماند، بلکه باید به دانشی مسئله‌محور تبدیل شود که مسائل واقعی جامعه را بررسی کند و در موضوع‌شناسی دقیق، فقه حکومتی، تنظیم‌گری و قانون‌گذاری امتداد پیدا کند .
جنگ شناختی محدود به شرایط جنگ نظامی نیست
حجت الاسلام و المسلمین نهاوندی در پاسخ به پرسشی درباره شمول جنگ شناختی در شرایط صلح اظهار داشت: جنگ شناختی ارتباط انحصاری با جنگ نظامی ندارد و در شرایط صلح نیز ممکن است ادامه پیدا کند؛ حتی در شرایط آتش‌بس، جبهه شناختی می‌تواند همچنان فعال باشد .
وی افزود: جنگ شناختی در شرایط جنگی و شرایط صلح ممکن است از نظر شدت و حدت و برخی آثار و پیامدها تفاوت داشته باشد؛ بنابراین، باید شرایط و ویژگی‌های هر موضوع به‌دقت بررسی شود و نمی‌توان با پایان جنگ نظامی، موضوع جنگ شناختی را نیز منتفی دانست .
تفاوت فقه جنگ شناختی با فقه رسانه و فضای مجازی
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس در ادامه به تبیین تفاوت فقه جنگ شناختی با فقه رسانه پرداخت و اظهار داشت: موضوع محوری در فقه رسانه، رسانندگی و برقراری پیوند میان فرستنده و گیرنده پیام است. تولید پیام، انتخاب محتوا، انتشار و بازنشر، اطلاع‌رسانی، اقناع، تصویرسازی و افشاگری از جمله کنش‌هایی هستند که در این حوزه بررسی می‌شوند .
وی با اشاره به موضوعاتی مانند انتشار اسرار اشخاص یا حاکمیت، نشر اکاذیب و حقوق مخاطبان، تصریح کرد: در فقه رسانه باید بر فرایند ارتباط رسانه‌ای، کنشگران و نهادهای دخیل در انتقال پیام و افعال اختیاری آن‌ها تمرکز کرد .
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی درباره تفاوت فقه فضای مجازی با فقه رسانه نیز گفت: موضوع فقه فضای مجازی صرفاً رسانندگی نیست، بلکه محیط و نظام اجتماعی ـ دیجیتالی شبکه را در بر می‌گیرد؛ محیطی که در آن اشخاص، داده‌ها، حساب‌های کاربری، پلتفرم‌ها و خدمات دیجیتال با یکدیگر تعامل دارند .
وی مالکیت حساب‌های کاربری، دسترسی به داده‌ها، هک و نفوذ، حریم خصوصی، فیلترینگ، هویت دیجیتال، معاملات اینترنتی و حکمرانی سایبری را از جمله موضوعات قابل بررسی در فقه فضای مجازی برشمرد و افزود: متعلق حکم در این حوزه، افعال و ترک‌افعال کاربران، پلتفرم‌ها، مدیران و حاکمیت در محیط دیجیتال است .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با اشاره به تفاوت فقه هوش مصنوعی با فقه رسانه و فضای مجازی اظهار داشت: موضوع فقه هوش مصنوعی، سامانه‌ها و فرایندهای محاسباتی هوشمند مبتنی بر داده‌ها و الگوریتم‌هاست؛ سامانه‌هایی که توانایی تحلیل، یادگیری، پیش‌بینی، تولید محتوا و تصمیم‌سازی دارند .
وی با بیان اینکه در این حوزه باید مراحل مختلف چرخه هوش مصنوعی بررسی شود، افزود: طراحی، جمع‌آوری داده‌ها، مدل‌سازی، استقرار سامانه، تولید خروجی و استفاده از نتایج، هرکدام می‌توانند مسائل فقهی خاص خود را داشته باشند .
حجت الاسلام والمسلمین نهاوندی برای تبیین اهمیت این موضوع به کاربرد هوش مصنوعی در پزشکی اشاره کرد و گفت: اگر در یک عمل جراحی با استفاده از هوش مصنوعی خطایی رخ دهد، باید بررسی کرد که مسئولیت آن متوجه چه کسی است. اگر خطا از سوی پزشک باشد، مسئله ضمان او مطرح می‌شود؛ اما اگر خطا ناشی از داده‌ها یا الگوریتم‌های نادرست باشد، باید نقش تولیدکننده و نسبت فعل او با اقدام پزشک بررسی شود .
وی همچنین حجیت خروجی‌های هوش مصنوعی، به‌ویژه در مواردی که این سامانه‌ها در قضاوت و تصمیم‌سازی به کار گرفته می‌شوند، را از مسائل مهم این حوزه دانست .
موضوع اصلی فقه جنگ شناختی، منازعه و اثرگذاری راهبردی است
حجت الاسلام و المسلمین نهاوندی در جمع‌بندی تفاوت این حوزه‌ها تأکید کرد: موضوع فقه رسانه، رسانندگی است؛ موضوع فقه فضای مجازی، محیط و نظام اجتماعی ـ فنی شبکه و موضوع فقه هوش مصنوعی، سامانه‌ها و فرایندهای محاسباتی هوشمند است؛ اما در فقه جنگ شناختی، موضوع اصلی، وضعیت منازعه و فرایند راهبردی اثرگذاری بر ادراک، شناخت، قضاوت، تصمیم و رفتار مخاطبان است .
وی افزود: در این حوزه، افعال ارتباطی و راهبردی در زنجیره منازعه، از شناسایی تهدید و رصد گرفته تا تولید روایت، چارچوب‌بندی، برجسته‌سازی، پیروز نمایی، تضعیف روحیه، ایجاد رعب، مقابله و خنثی‌سازی فریب، باید از منظر فقهی بررسی شوند .
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس با بیان اینکه ابزارهای رسانه‌ای، فضای مجازی و هوش مصنوعی می‌توانند در جنگ شناختی به کار گرفته شوند، خاطرنشان کرد: ابزار، موضوع اصلی بحث را تعیین نمی‌کند؛ بلکه آنچه اهمیت دارد، وضعیت منازعه و نقشی است که هر فعل در زنجیره اثرگذاری بر ادراک، قضاوت، تصمیم و رفتار ایفا می‌کند .
وی در پایان با تفکیک فقه ارتباطات از فقه رسانه گفت: در فقه ارتباطات، تفهیم و مبادله معنا اهمیت دارد و ارتباطات لزوماً به استفاده از ابزار رسانه‌ای محدود نیست؛ همان‌گونه که در گفت‌وگوی رو‌در‌رو نیز تبادل معنا صورت می‌گیرد. ازاین‌رو، برای بررسی فقهی هر موضوع باید مشخص شود که موضوع بحث چیست، فعل مکلف کدام است، متعلق حکم چیست و چه تفاوتی با موضوعات فقهی دیگر دارد .
علاقه‌مندان برای شرکت در درس خارج فقه جنگ شناختی و جهاد تبیین می‌توانند به‌صورت حضوری به مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی، واقع در قم، میدان میثم (سالاریه)، خیابان میثم تمار، کوچه یک، پلاک ۱۲، ساختمان شهید دکتر علی لاریجانی، طبقه دوم، تالار اندیشه مراجعه کنند.
همچنین امکان شرکت مجازی در این درس، پس از ثبت‌نام، از طریق پیوند زیر فراهم است:
https://skyroom.online/ch/m.faghih64/dars
علاقه‌مندان برای ثبت‌نام می‌توانند از طریق پیام‌رسان ایتا به شماره ۰۹۱۲۶۵۲۸۷۳۵، حجت‌الاسلام دکتر غریبی، پیام ارسال کنند.