رِندی در اندیشه حافظ؛ از وارستگی و عشق تا رهایی از ظاهرسازی

عصر قم - چهل‌ونهمین جلسه از سلسله نشست‌های شرح غزلیات حافظ، با حضور دکتر حسن عزیزی، استاد زبان و ادبیات فارسی، و به همت کانون نویسندگان قم و دانشگاه طلوع مهر برگزار شد. این نشست همزمان با روز بزرگداشت خواجه شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی، شاعر بلندآوازۀ ایران، به بررسی ابعاد گوناگون مفهوم «رِندی» در دیوان حافظ و خوانش و شرح ابیاتی از غزلیات این شاعر نامدار اختصاص داشت.

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، دکتر حسن عزیزی در این جلسه، در ادامۀ مباحث پیشین درباره مفهوم «رند و رندی» در شعر حافظ، به تبیین ویژگی‌های «رند» حافظ و جایگاه این مفهوم در جهان‌بینی و اندیشۀ شاعر پرداخت. وی با اشاره به اینکه شناخت هر شاعر از رهگذر واژگان پرتکرار و مفاهیم محوری شعر او امکان‌پذیر است، «رندی» را یکی از کلیدواژه‌های اساسی برای شناخت شخصیت ادبی و فکری حافظ دانست.
این استاد زبان و ادبیات فارسی با شرح ابیاتی از جمله «گر من از سرزنش مدعیان اندیشم / شیوۀ رندی و مستی نرود از پیشم» و «عاشق و رند و نظربازم و می‌گویم فاش / تا بدانی که به چندین هنر آراسته‌ام»، به بررسی پیوند رندی با عشق، آزاداندیشی، بی‌پروایی در برابر سرزنش دیگران و رهایی از ظاهرسازی پرداخت.
وی هم چنین با اشاره به ابیاتی هم چون «عاشقی شیوۀ رندان بلاکش باشد» و «تحصیل عشق و رندی آسان نمود اول / آخر بسوخت جانم در کسب این فضایل»، تأکید کرد که رندی در جهان شعری حافظ، مفهومی ساده و سطحی نیست، بلکه سلوکی دشوار و فضیلتی است که دستیابی به آن مستلزم تحمل دشواری‌ها و گذر از ظواهر فریبنده است.
بخش دیگری از این نشست به بررسی جایگاه اجتماعی و معنوی رند در دیوان حافظ اختصاص داشت. در این بخش، ابیاتی درباره رندِ به ظاهراً گدا اما برخوردار از همتی بلند و معرفتی عمیق خوانده و تحلیل شد؛ از جمله «قصر فردوس به پاداش عمل می‌بخشند / ما که رندیم و گدا دیر مغان ما را بس». «غلام همت آن رند عافیت سوزم / که در گداصفتی کیمیاگری داند» دکتر عزیزی با شرح این مضامین، به تقابل میان ظاهر و باطن و نقد ظاهربینی در شعر حافظ پرداخت.
از دیگر محورهای جلسه، بررسی مفهوم «قلب» و «نقد» در زبان حافظ بود. استاد عزیزی با توضیح معانی گوناگون واژۀ قلب، از جمله دل و سکۀ ناسره یا تقلبی، به ظرافت‌های زبانی و ایهام‌های شاعر اشاره کرد و با پیوند دادن این مفاهیم به اصطلاحاتی چون نقد کردن و عیارسنجی، بخشی از ظرفیت‌های ادبی و معنایی دیوان حافظ را برای حاضران تشریح کرد.
در ادامه، غزل «ساقی بیا که یار ز رخ پرده برگرفت / کار چراغ خلوتیان باز درگرفت» خوانده و شرح شد. در این بخش، معانی و ظرایف ابیاتی درباره خلوتیان، شمع، رازپوشی، عشق و تجدید جوانی مورد بررسی قرار گرفت و دکتر عزیزی با اشاره به کاربردهای چندلایه واژگان در شعر حافظ، اهمیت توجه به بافت معنایی و ظرافت‌های زبانی را در فهم غزلیات او یادآور شد.
در بخش پایانی، با طرح موضوع چندمعنایی و قابلیت تفسیرپذیری شعر، به این نکته اشاره شد که شعر حافظ هم چون منشوری چندوجهی است که مخاطبان با توجه به تجربه، ذوق و جهان‌بینی خود، جلوه‌های متفاوتی از آن را دریافت می‌کنند. هم چنین با اشاره‌ای به دیدگاه «مرگ مؤلف» در نقد ادبی، درباره نقش خواننده در دریافت و تفسیر معنا و ماندگاری شعر در ذهن و زبان نسل‌های مختلف گفت‌وگو شد.
چهل‌ونهمین نشست شرح غزلیات حافظ، در ادامه برنامه‌های ادبی و فرهنگی کانون نویسندگان قم و دانشگاه طلوع مهر، فرصتی برای بازخوانی اندیشه‌های حافظ، تأمل در مفاهیم بنیادین شعر او و آشنایی بیشتر علاقه‌مندان با ظرفیت‌های زبانی، عرفانی و انتقادی این شاعر بزرگ فراهم آورد؛ شاعری که پس از گذشت قرن‌ها، همچنان شعر و اندیشه‌اش زمینه‌ساز گفت‌وگو و تأمل در فرهنگ و ادبیات پارسی است.
این نشست همزمان با بزرگداشت حافظ، بار دیگر بر ضرورت خوانش دقیق و مستمر آثار این شاعر و پاسداشت میراث ادبی و فرهنگی ایران تأکید کرد.