عصر قم - عضو هیئت علمی دانشگاه باقر العلوم(ع) با تشریح مفهوم نظریه و رسانه، نظریه را شیوهای نظاممند و پیچیده برای اندیشیدن دانست و گفت: رسانه صرفاً وسیله انتقال پیام نیست، بلکه میتواند به عنوان یک نهاد و کنشگر اجتماعی و فرهنگی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، حجتالاسلام اسلامیتنها عضو هیئت علمی دانشگاه باقر العلوم علیه السلام در ادامه مباحث خود درباره نظریه و مطالعات رسانه، با بیان اینکه انسان میتواند به دو شیوه روزمره و نظاممند فکر کند، افزود: فکر کردن روزمره، غیرروشمند و غیرنظاممند است، در حالی که تفکر نظاممند، تخصصیتر و پیچیدهتر است و نظریه به ما کمک میکند پیچیدگیهای فکر کردن را تشخیص دهیم .
حجتالاسلام اسلامیتنها برای تبیین تفاوت تفکر روزمره و نظری، به مثال رانندگی اشاره کرد و گفت: وقتی انسان در حال یادگیری رانندگی است، ابتدا باید درباره اینکه چگونه رانندگی کند، چه زمانی ترمز بگیرد، چه زمانی راهنما بزند و چگونه دنده عوض کند، فکر کند؛ اما پس از آنکه در رانندگی مهارت پیدا کرد، بسیاری از این امور به صورت روتین انجام میشوند .
وی ادامه داد: نظریه شبیه همان مرحله ابتدایی است؛ ما در زندگی روزمره به صورت روتین فکر میکنیم، اما برای اندیشیدن نظری باید از شیوههای معمول فکر کردن فاصله بگیریم و با گستردگی بیشتری به مسائل نگاه کنیم .
پرسشهای هوشمندانه، بنیان نظریههای هوشمندانه
حجتالاسلام اسلامیتنها با تأکید بر اهمیت پرسش در نظریهپردازی خاطرنشان کرد: پرسشهای هوشمندانه، بنیانهایی برای نظریههای هوشمندانه هستند؛ بنابراین نظریهپرداز تلاش میکند از امور بدیهی فاصله بگیرد و درباره بنیانها و پیامدهای پدیدهها سؤال کند .
وی در ادامه با اشاره به رابطه نظریه و عمل بیان کرد: نقطه مقابل نظریه تا اندازهای عمل است و نظریه و عمل باید در ارتباط با یکدیگر در نظر گرفته شوند .
وی میان رفتار فردی و کردار اجتماعی تمایز گذاشت و گفت: رفتار فردی بیشتر جنبه شخصگرایانه و فردگرایانه دارد، اما کردار، شکل عملیای است که دارای قاعده، هنجار و ویژگی مشترک است .
حجتالاسلام اسلامیتنها افزود: نظریه بدون عمل صرفاً انتزاعی است و بهترین نظریات نیز به شواهد عملی نیاز دارند. یک نظریه خوب مانند یک دفاع خوب در دادگاه است و شواهد، پلی میان نظریه و عمل ایجاد میکنند .
وی همچنین با اشاره به مفهوم واقعگرایی اظهار کرد: واقعگرایی به این معناست که واقعیتهای بیرون از اندیشه ما در جهان واقع وجود دارند و امور حقیقی جهان مستقل از اندیشه ما هستند .
رسانه؛ فناوریای برای انتقال پیام
حجتالاسلام اسلامیتنها در بخش دیگری از سخنان خود به مفهوم رسانه پرداخت و گفت: اگر بخواهیم برخی رسانهها را نام ببریم، میتوان به تلویزیون، فیلم، رادیو، کتاب، روزنامه و اینترنت اشاره کرد؛ اما برای تعریف رسانه باید به دنبال مخرج مشترک میان این موارد باشیم .
وی با بیان اینکه یکی از مخرجهای مشترک رسانهها «فناوری» است، افزود: رسانه را میتوان فناوریای دانست که پیامها را به مخاطبان میرساند .
حجتالاسلام اسلامیتنها ادامه داد: برای اینکه چیزی رسانه باشد، اولاً باید فناوری باشد و ثانیاً باید پیامی را به مخاطب برساند. صندلی فناوری است، اما رسانه نیست؛ زیرا پیامی را به کسی نمیرساند. ماشین نیز فناوری است، اما در این معنا رسانه نیست؛ زیرا کارکرد اصلی آن انتقال انسان یا کالا از جایی به جای دیگر است .
وی با اشاره به کتاب به عنوان نمونهای از رسانه تصریح کرد: کتاب رسانه است؛ زیرا پیامی را از نویسنده به مخاطبان میرساند. تلویزیون نیز هم فناوری است و هم پیام را به مخاطب منتقل میکند .
رسانه به معنای واسطه و میانجی
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به ریشه واژه رسانه بیان کرد: واژه «رسانه» در زبان فارسی واژهای نسبتاً جدید است و در حدود صد سال اخیر ساخته شده و معادل واژه «رسانه» در زبانهای دیگر قرار گرفته است .
وی توضیح داد: مفهوم اصلی رسانه به معنای «میان»، «وسط» یا «واسطه» است .
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به معانی مختلف این مفهوم افزود: رسانه میتواند به چیزی که میان دو حد قرار دارد، مادهای که چیزی از خلال آن عبور میکند، وسیله حملونقل، وسایل ارتباط جمعی، محل ذخیره اطلاعات، واسطه انسانی، پیامرسان و همچنین محیط یا بستری که چیزی در آن عمل میکند، اطلاق شود .
وی ادامه داد: در حوزه هنر نیز به ماده یا بستری که اثر هنری روی آن شکل میگیرد، رسانه گفته میشود؛ برای مثال، بوم نقاشی یا مادهای که هنرمند ایده خود را روی آن پیاده میکند، میتواند یک رسانه باشد .
رسانه در معنای تاریخی، واسطه میان انسان و جهان است
حجتالاسلام اسلامیتنها با بیان اینکه رسانهها برای رسانه بودن الزاماً نباید جمعی باشند، گفت: این مسئله ما را به یک معنای تاریخی از رسانه به صورت مفرد، یعنی رسانه به عنوان ماهیت واسطهای یا یک عامل، توجه میدهد .
وی افزود: در معنای تاریخی، رسانه به چیزی یا فردی گفته میشد که بین یک شیء و یک شخص قرار میگرفت. برای مثال، در فرایند بینایی، نور واسطه میان چشم و چیزی است که دیده میشود .
حجتالاسلام اسلامیتنها همچنین به مفهوم واسطه انسانی اشاره کرد و گفت: در فرهنگ عامه و برخی باورها نیز افرادی وجود دارند که به عنوان واسطه میان جهان ماورایی و جهان انسانی معرفی میشوند .
تلگراف و تجربه تاریخی انتقال پیام
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به تاریخ فناوریهای ارتباطی اظهار کرد: یکی از نمونههای جالب، نخستین نمونههای برقراری ارتباط از طریق تلگراف است. در سال ۱۸۴۴، ساموئل مورس، مخترع آمریکایی، یک پیام تلگرافی را از واشنگتن ارسال کرد .
وی افزود: شگفتی اصلی این بود که فردی در آن سوی خط توانست همان پیام را دریافت کند. این اختراع عظیم، نوعی فناوری بود که شبیه پیامرسان عمل میکرد و رادیو و تلویزیون نیز بعدها به همان میزان موجب شگفتی مردم شدند .
حجتالاسلام اسلامیتنها در ادامه به دیدگاههای مختلف درباره رسانه اشاره کرد و گفت: علاوه بر معناهای تاریخی و فنی، میتوان معنای سرمایهدارانه رسانه را نیز مطرح کرد؛ معنایی که در دورهای شکل گرفت که رسانهها به مؤسسات سودآور تبدیل شدند .
وی افزود: رسانهها به ابزارهایی برای تولید ثروت و همچنین ابزارهای ارتباطی تبدیل شدند و تبلیغات بازرگانی نیز در این روند نقش مهمی داشت. تبلیغات، حرفه تولید رسانه را به یک بخش تجاری پرسود تبدیل کرد .
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به نگاه اجتماعی به رسانه تصریح کرد: رسانه را میتوان یک کنشگر و نهاد اجتماعی دانست؛ شبیه اقتصاد، خانواده، بازار یا دولت که در جامعه کنشگری میکنند .
وی رسانه را «یک کنشگر ارتباطی در جامعه» توصیف کرد و گفت: رسانه پیامی را در جامعه منتقل میکند و از طریق آن میتواند بر جامعه اثر بگذارد .
رسانه به مثابه فرم فرهنگی
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به نگاه فرهنگی به رسانه اظهار کرد: میتوان رسانه را نه فقط یک نهاد اجتماعی، بلکه یک «فرم فرهنگی» نیز دانست؛ این نگاه با مطالعات فرهنگی اشتراکهایی دارد .
وی ادامه داد: لباس پوشیدن و حجاب نیز میتوانند به عنوان فرمهای اجتماعی مورد توجه قرار گیرند؛ زیرا انسان از طریق این فرمها جهان خود را شکل میدهد و معنا منتقل میکند .
حجتالاسلام اسلامیتنها افزود: غذا پختن، لباس پوشیدن و شیوههای گوناگون زندگی نیز فرمهای فرهنگی هستند و میتوان گفت رسانه عبارت است از فرمهای فرهنگیای که زندگی فرهنگی انسانها را ممکن میکنند .
رسانه؛ میان حقیقت، دموکراسی و کنترل اجتماعی
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به برداشتهای متفاوت از رسانه بیان کرد: در دموکراسیهای غربی، رسانهها هم میتوانند به عنوان منبعی برای حقیقت و دموکراسی دیده شوند و هم از سوی منتقدان به عنوان دستگاهی برای دستکاری افکار عمومی مورد بحث قرار گیرند .
وی افزود: در برخی جوامع نیز رسانهها تحت کنترل حکومتها قرار دارند؛ بنابراین معنای اجتماعی و فرهنگی رسانهها را میتوان در زمینه سیاسی گستردهتر و به عنوان ابزارهای تبلیغات و کنترل اجتماعی بررسی کرد .
ساختار مباحث نظریه رسانه
حجتالاسلام اسلامیتنها در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به ساختار مباحث نظریه رسانه اظهار کرد: در فصلهای مختلف این مباحث، رویکردهای گوناگونی از جمله نظریههای مربوط به اثرگذاری رسانه بر مخاطب، روانشناسی اجتماعی، مکتب شیکاگو، مکتب تورنتو، نظریههای انتقادی، اقتصاد سیاسی و رویکردهای فرهنگی ـ اجتماعی مورد بررسی قرار میگیرند .
وی گفت: در برخی فصلها تمرکز بر رابطه فرد و جهان اجتماعی و انسان مدرن است و در برخی دیگر، نظریههای مربوط به تعاملگرایی، ساختارگرایی و رویکردهای تفسیری مورد توجه قرار میگیرد .
حجتالاسلام اسلامیتنها با اشاره به ارتباط رسانه و واقعیت مشترک خاطرنشان کرد: رسانهها به طور گسترده به طیفی از ابزارها اشاره دارند که انسانها در طول تاریخ برای ارتباط برقرار کردن با یکدیگر درباره یک واقعیت مشترک استفاده کردهاند .
وی در پایان تصریح کرد: ممکن است افراد درباره یک موضوع با یکدیگر توافق نداشته باشند، اما آن موضوع همچنان میتواند امر مشترکی میان آنها باشد. بنابراین رسانهها چیزهایی هستند که امکان ارتباط درباره یک امر مشترک را فراهم میکنند .