عصر قم - کتاب «فقه الاجتهاد و التقلید» اثر آیتالله محسن اراکی، پژوهشی تخصصی و استدلالی در موضوع اجتهاد و تقلید است که با بررسی مبانی عقلی و نقلی، جایگاه این دو رکن اساسی فقه امامیه را تبیین میکند.
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، کتاب «فقه الاجتهاد و التقلید» به قلم آیتالله محسن اراکی، از جمله آثار تخصصی در حوزه مباحث اجتهاد و تقلید است که با رویکردی استدلالی و نوآورانه، مبانی عقلی و نقلی این دو موضوع را مورد بررسی قرار داده است.
این اثر با توجه به دقت در بررسی متون روایی و قواعد اصولی، برای مخاطبان حوزوی و همچنین جامعه دانشگاهی و حقوقی قابل توجه است و تلاش میکند مباحث مربوط به تکالیف دینی، اجتهاد و تقلید را با ساختاری منطقی و تبیینی بررسی کند.
تبیین مبانی عقلی اجتهاد و تقلید
آیتالله اراکی در این اثر بحث اجتهاد و تقلید را از احکام عقلی عام آغاز کرده و «وجوب طاعت»، «شکر منعم» و «دفع ضرر محتمل» را از مبانی لزوم تفقه در دین برمیشمارد.
بر اساس این دیدگاه، مبنای اجتهاد و تقلید صرفاً تعبدی نیست، بلکه عقل نیز انسان مکلف را برای خروج از عهده تکالیف الهی به انتخاب یکی از سه راه اجتهاد، تقلید یا احتیاط رهنمون میشود.
تقلید به مثابه سپردن مسئولیت
یکی از مباحث مهم این کتاب، ارائه تعریف متفاوتی از حقیقت تقلید است. آیتالله اراکی تقلید را صرفاً «عمل به قول غیر» نمیداند، بلکه حقیقت آن را «سپردن مسئولیت انطباق عمل با واقع بر عهده مجتهد» تبیین میکند.
بر اساس این مبنا، مجتهد باید زنده باشد؛ زیرا فرد درگذشته نمیتواند مسئولیت اعمال شخص دیگری را بر عهده بگیرد. این تبیین، مبنایی عقلانی برای بررسی مسئله عدم جواز تقلید ابتدایی از میت ارائه میکند.
تفکیک دو مفهوم از اجتهاد
از دیگر مباحث این اثر، بررسی تاریخی تحول مفهوم اجتهاد است. آیتالله اراکی میان «اجتهاد به رأی» که در مدرسه خلفا شکل گرفته و مورد طعن ائمه علیهمالسلام بوده است و «اجتهاد به معنای استنباط از ادله» که در فقه شیعه مورد پذیرش است، تفکیک قائل میشود.
این بحث با توجه به رویکرد تاریخی آن، میتواند برای پژوهشگران حوزه تاریخ تشریع و فقه تطبیقی نیز مورد توجه قرار گیرد.
تأکید بر ضرورت یقین در اصول دین
در بخش دیگری از کتاب، مسئله وجوب عینی و عقلی تحصیل یقین در اصول دین مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس دیدگاه مطرحشده در این اثر، در اصول اعتقادی نهتنها تقلید جایز نیست، بلکه صرف ظن نیز کفایت نمیکند و هر فرد باید بر پایه برهان و دلیل به باور برسد.
آیتالله اراکی ضرورت تحصیل این یقین را از سه مسیر «شکر منعم»، «دفع ضرر محتمل» و «حقیقت طاعت» مورد استدلال قرار میدهد.
بررسی مسئله إجزاء در تغییر فتوا و عدول
بررسی مسئله «إجزاء» از دیگر مباحث دقیق این اثر است؛ مسئلهای که به وضعیت عمل مکلف پس از تغییر رأی مجتهد یا عدول او به مجتهد دیگر مربوط میشود.
در این زمینه، میان مواردی که دلیل عدول «کشف خلاف» است و مواردی که «تبدل موضوع» رخ داده، تفکیک صورت گرفته و در بسیاری از فرضها صحت اعمال گذشته و إجزاء مورد توجه قرار گرفته است.
تتبع روایی و بررسی مباحث رجالی
از نظر روششناختی، کتاب از تتبع گسترده در منابع بهره میبرد و در آن از آیات قرآن، روایات کتب اربعه بهویژه «الکافی» و دیدگاههای فقهای برجستهای همچون شیخ انصاری، آخوند خراسانی، محقق اصفهانی و آیتالله خوئی استفاده شده است.
همچنین نویسنده در بررسی روایات، تنها به نقل آنها اکتفا نکرده و مباحث رجالی و وثاقت راویان را نیز مورد بررسی قرار داده است که از جمله آن میتوان به مباحث مربوط به وثاقت ابوبصیر و اسحاق بن یعقوب اشاره کرد.
ساختار کتاب نیز به صورت فصول و مسائل تنظیم شده و مباحث آن، با توجه به سطح تخصصی و استدلالی اثر، قابلیت استفاده در تدریس سطوح عالی حوزه و دورههای تخصصی فقه و مبانی حقوق را دارد.
در مجموع، «فقه الاجتهاد و التقلید» صرفاً اثری در قالب رساله عملیه نیست، بلکه مجموعهای فشرده از مباحث فقهی، اصولی و مبانی فلسفه فقه را دربرمیگیرد و تلاش میکند نسبت میان عقل و وحی را در نظام تکلیف دینی تبیین کند.
ارائه نظریه «تعهد و مسئولیت» در تعریف تقلید نیز از مباحث قابل توجه این اثر است که بر اساس آن، حقیقت تقلید در نسبت میان مکلف و مجتهد و مسئولیتی که در قبال انطباق عمل با واقع شکل میگیرد، مورد تحلیل قرار گرفته است.
