عصر قم - کرسی ترویجی با موضوع «تعالی تقنین در منظومه فکری رهبر شهید؛ صورتبندی مؤلفههای تعالیبخش تقنین از نگاه حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای» برگزار شد.
به گزارش گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، کرسی ترویجی با موضوع «تعالی تقنین در منظومه فکری رهبر شهید؛ صورتبندی مؤلفههای تعالیبخش تقنین از نگاه حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای» با ارائه حجتالاسلام مجتبی الهی خراسانی و با حضور حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی نهاوندی رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس و حجتالاسلام سیدباقر محمدی به عنوان ناقد برگزار شد. حجت الاسلام الهی خراسانی در ابتدای این نشست با اشاره به امکان صورتبندی مجموعه مؤلفههای مطرحشده در زمینه قانونگذاری، «تعالی تقنین» را تعبیری در برابر مفهوم «تقنین خوب» دانست و بیان کرد مفهوم تعالی در منظومه فکری رهبر شهید قابلیت صورتبندی در چهار ساحت را دارد.
به گفته وی، تقنین متعالی فرآیندی است که در آن نیازها و مسائل واقعی جامعه و نظام، در چارچوب شرع، قانون اساسی و جهتگیریهای کلان نظام شناسایی و اولویتبندی شده و از طریق کارشناسی جامع و عقلانیت تقنینی، به قواعدی روشن، عادلانه، منسجم، قابل اجرا، سنجشپذیر و پایدار تبدیل میشود؛ بهگونهای که در عمل مسیر تحقق مصالح عمومی و حل مسائل واقعی را فراهم کند. در این صورتبندی، عدالت و مصلحت عمومی جهتدهنده کل فرآیند تقنین هستند.
حجت الاسلام الهی خراسانی چهار ساحت اصلی تعالی تقنین را چنین تبیین کرد:
۱. تعالی مبنایی: این ساحت ناظر به این پرسش است که قانون باید از چه مبانی و جهتهایی تأثیر بپذیرد. وی سه لایه را در این بخش مطرح کرد: ابتنای شرعی، ابتنای قانون اساسی و جهتگیری سیاسی در راستای اهداف کلی نظام.
۲. تعالی غایی یا مسئلهشناختی: در این ساحت، مسئلهشناسی مقدم بر وضع قانون دانسته شد. به گفته وی، قانون متعالی باید مسئلهمحور، اولویتمحور و مصلحت و عدالتمحور باشد.
۳. تعالی فرآیندی: استاد الهی خراسانی در این بخش بر کارشناسی جامع، عقلانیت تقنینی، استقلال از منافع خاص و جوزدگی، مشارکت و دریافت تجربه و خواستههای مردم، و نیز انتخاب ابزار تقنینی متناسب تأکید کرد. وی عقلانیت تقنینی را ایجاد تناسب میان هدف، ابزار، هزینه و ظرفیت کشور دانست.
۴. تعالی در عمل یا تعالی عینی: در این ساحت، قابلیت اجرا، شفافیت و سنجشپذیری، انسجام و عدم تعارض، و ثبات همراه با هوشمندی به عنوان مؤلفههای اصلی مطرح شد.
نقد حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی نهاوندی رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس
حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی نهاوندی ضمن قابل توجه و مهم دانستن اصل ایده، اظهار کرد که این بحث از حیث سیاستگذاری قابلیت اجرایی دارد و میتواند زمینه و نقشه راهی برای بسیاری از پژوهشهای بعدی باشد.
وی در ادامه بر ضرورت تقویت پایههای مفهومی بحث تأکید کرد و گفت: برای منظومهسازی از بیانات رهبر انقلاب، به روشهای عمیقتری نیاز است. همچنین بر اهمیت توجه به سند اصلی، گزارههای بنیادین و واژگان مورد استفاده در این زمینه تأکید کرد.
یکی دیگر از نکات مطرحشده از سوی ناقد اول، ضرورت پرهیز از تقلیل مسئله تقنین به عملکرد مجلس بود. وی با اشاره به ساختار نظام قانونگذاری، بر لزوم توجه به نقش شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت نظام در صورتبندی این مسئله تأکید کرد.
حجت الاسلام و المسلمین نهاوندی همچنین وجود برخی ابهامات در مؤلفههای مطرحشده را مورد توجه قرار داد و بر ضرورت استنطاق بیشتر از بیانات رهبر انقلاب در موارد مختلف تأکید کرد. وی در پایان بر تفکیک و تبیین مبانی هنجاری، معرفتی و ارزشی در این صورتبندی تأکید کرد.
نقد حجتالاسلام سیدباقر محمدی
حجتالاسلام سیدباقر محمدی نیز ضمن ارزشمند دانستن انتخاب مفهوم «تعالی تقنین» به جای تعبیر «تقنین خوب»، اظهار کرد که در طرح اولیه ارسالشده، بیشتر به ارائه فهرستی از مؤلفهها پرداخته شده بود و صورتبندی منسجم آنها ارائه نشده بود.
وی مهمترین اشکال خود را ناظر به روش پژوهش دانست و بیان کرد که برای استخراج منظومه فکری رهبر انقلاب در حوزه تقنین، صرفاً مراجعه به بیانات، بهویژه سیاستهای کلی ابلاغی، کافی نیست؛ بلکه عملکرد ایشان و احکام حکومتی صادرشده از سوی ایشان نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
ناقد دوم همچنین بر ضرورت تبیین روش پژوهش تأکید کرد و «شرعپایگی» را وجه تمایز مهم این نظریه نسبت به ادبیات تقنین خوب دانست. با این حال، این پرسش را مطرح کرد که آیا میتوان شرع را مستقیماً به قانون مطلوب تبدیل کرد و در این زمینه به وجود چالشهای متعدد اشاره کرد.
از دیگر نکات مطرحشده، مسئله تزاحم میان مؤلفههای مختلف تقنین بود؛ به این معنا که در مواردی که مؤلفههای مختلف با یکدیگر در تعارض یا تزاحم قرار میگیرند، سازوکار ترجیح و حل این تزاحمها چگونه خواهد بود.
پاسخ حجتالاسلام والمسلمین
مطرحشده، استاد الهی خراسانی توضیح داد که روش مورد استفاده در این پژوهش، نه استخراج مستقیم مفاهیم و نه ارائه مستقیم یک نظریه، بلکه «صورت بندی مولفه ها» است؛ ازاینرو، وی اشکال روشی مطرحشده را در این چارچوب وارد ندانست.
وی همچنین بر اهمیت «صورتبندی» در فرآیند نظریهپردازی تأکید کرد و اظهار داشت که صورتبندیها از ارکان مفهومی نظریهپردازی هستند و تا زمانی که مؤلفهها صورتبندی نشوند، امکان ورود به مرحله نظریهپردازی فراهم نمیشود.
حجت الاسلام الهی خراسانی درباره انتخاب تعبیر «تعالی تقنین» نیز توضیح داد که در انتخاب این مفهوم، ابعاد مختلف مسئله مورد توجه قرار گرفته و در نهایت این تعبیر به عنوان چارچوب مناسب برای صورتبندی بحث انتخاب شده است.
وی همچنین در پاسخ به برخی مباحث مطرحشده، میان مؤلفههای تقنین و مفهوم عام و خاص «مجلس» رابطه عموم و خصوص منوجه را مطرح کرد و تصریح کرد که نباید گفته شود منشأ قانون در ایران صرفاً شرع است؛ بلکه تعبیر دقیقتر، با توجه به بیانات رهبر انقلاب، «منشأ اصلی» است.
در پایان نیز استاد الهی خراسانی درباره کاربرد تعبیر «مبنا» توضیح داد که با توجه به خصوصیات مفهومی واژه «مبنا»، ترجیح وی استفاده از این تعبیر برای بیان جایگاه شرع در چارچوب مورد نظر است.