جمعیت یکی از مؤلفه‌های قدرت ملی و امنیت کشورهاست

عصر قم - کارشناس روابط بین‌الملل و عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) با تشریح ابعاد سند مطالعات امنیتی NSSM 200 گفت: این سند جمعیت را نه صرفاً به عنوان یک موضوع اجتماعی، بلکه در پیوند با امنیت، منابع، اقتصاد، توسعه و منافع خارجی آمریکا بررسی کرده است و بازخوانی آن می‌تواند سازوکار تبدیل سیاست‌های جمعیتی به برنامه‌های بلندمدت را برای سیاست‌گذاران روشن کند.

به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر عرب، کارشناس روابط بین‌الملل و عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، در پیش‌نشست همایش بین‌المللی «حکمرانی جمعیت و خانواده در شکل‌دهی جوامع آینده» با موضوع «پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برون‌مرزی ایالات متحده؛ بازخوانی سند مطالعات امنیتی NSSM 200» اظهار داشت: شرایط جامعه و جهان امروز ویژگی‌های خاص خود را دارد و مواجهه کشورها با یکدیگر، چه در چارچوب نظم موجود و چه در چارچوب نظم در حال شکل‌گیری، دیگر صرفاً کلاسیک و تک‌لایه نیست، بلکه به سمت مواجهه‌های ترکیبی و هیبریدی حرکت کرده است .
وی با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین موضوعات عصر حاضر مسئله جمعیت است، افزود: جمعیت موضوعی کاملاً میان‌رشته‌ای است و ابعاد مختلف فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و روان‌شناختی دارد؛ از این رو بحث حاضر در ذیل شاخه‌ای از جمعیت‌شناسی با عنوان «جمعیت‌شناسی سیاسی» قرار می‌گیرد .
عرب ادامه داد: جمعیت‌شناسی سیاسی در مرز میان علوم سیاسی و جامعه‌شناسی قرار دارد و موضوعاتی همچون کنشگری سیاسی جمعیت، اقتصاد سیاسی بین‌الملل، مهاجرت، قومیت‌ها، قدرت و امنیت و نسبت این مؤلفه‌ها با جمعیت را بررسی می‌کند .
وی هیدروپلیتیک، مناسبات جمعیت با نظام سیاسی، مهاجرت، ساختار قدرت و تحولات جمعیتی در سطوح ملی، منطقه‌ای و بین‌المللی را از دیگر موضوعات این حوزه دانست و خاطرنشان کرد: یکی از بخش‌های مهم جمعیت‌شناسی سیاسی، مطالعه اسناد بین‌المللی جمعیتی است و بحث حاضر نیز با محوریت سند NSSM 200 در همین چارچوب قابل بررسی است .
جمعیت می‌تواند در مناسبات قدرت موضوع برنامه‌ریزی قرار گیرد
این کارشناس روابط بین‌الملل با اشاره به مفهوم «سلاح‌سازی» در ادبیات جدید سیاست و روابط بین‌الملل گفت: اگر تاریخ استعمار را از دوره‌های مختلف، از استعمار کهن تا استعمار نو و فرانو، بررسی کنیم، مشاهده می‌شود که هر دوره ابزارهای خاص خود را برای اعمال قدرت داشته است .
وی افزود: غذا، دارو، واکسیناسیون، فرهنگ، رسانه، آب، اقلیم، اسناد بین‌المللی و حتی نهادهای بین‌المللی می‌توانند در مناسبات قدرت مورد استفاده قرار گیرند؛ البته استفاده از این ابزارها الزاماً به معنای سلاح‌سازی نیست، اما در ادبیات جدید مفهوم Weaponisation بسیار گسترده‌تر از معنای سنتی سلاح نظامی مورد استفاده قرار می‌گیرد .
عرب با اشاره به برخی آثار منتشرشده درباره نسبت جمعیت با جنگ، امنیت و قدرت اظهار داشت: وقتی از جمعیت صحبت می‌کنیم، باید آن را در یک منظومه بزرگ‌تر ببینیم؛ جمعیت صرفاً یک عدد نیست، بلکه نیروی انسانی، بازار، نیروی کار، مصرف‌کننده، تولیدکننده، ظرفیت نظامی، ظرفیت اقتصادی و در نهایت یکی از عناصر قدرت ملی است .
وی درباره سند NSSM 200 گفت: عنوان رسمی این سند «پیامدهای رشد جمعیت جهان بر امنیت و منافع برون‌مرزی ایالات متحده» است و این سند در سال ۱۹۷۴ در ساختار مطالعات امنیت ملی آمریکا تهیه شد و موضوع اصلی آن بررسی پیامدهای رشد جمعیت جهان برای امنیت و منافع خارجی ایالات متحده بود .
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) تأکید کرد: این سند را نباید صرفاً یک سند جمعیتی دانست؛ مسئله اصلی آن پیوند دادن تحولات جمعیتی با امنیت، منابع، اقتصاد، توسعه و منافع خارجی آمریکا است .
عرب ادامه داد: اهمیت مطالعه این سند از چند جهت است؛ نخست اینکه باید بدانیم سیاست‌های جمعیتی چگونه می‌توانند در یک چارچوب راهبردی و بلندمدت طراحی شوند؛ دوم اینکه باید ببینیم مسئله جمعیت چگونه با غذا، مواد معدنی، سوخت، اقتصاد، توسعه و امنیت پیوند داده می‌شود؛ سوم اینکه سازوکارهای اجرایی و سیاست‌گذاری مورد توجه سند را بشناسیم و چهارم اینکه بررسی کنیم آیا و تا چه اندازه می‌توان میان این الگوها و تحولات جمعیتی کشورهای مختلف، از جمله ایران، ارتباط برقرار کرد .
وی در عین حال تصریح کرد: درباره ایران باید با دقت صحبت کنیم؛ هر ادعایی درباره اجرای مستقیم یک سند خارجی در ایران نیازمند بررسی اسناد و شواهد تاریخی است و نمی‌توان صرفاً بر اساس شباهت میان سیاست‌ها، رابطه علّی قطعی ایجاد کرد .
کاهش باروری و سالمندی؛ حاصل یک روند کوتاه‌مدت نیست
این کارشناس روابط بین‌الملل با اشاره به اهمیت بازخوانی سند NSSM 200 گفت: در ایران امروز با تغییرات مهمی در ساختار جمعیتی مواجه هستیم؛ کاهش باروری، تغییر ساختار سنی، افزایش سالمندی و تغییر در الگوهای ازدواج و فرزندآوری، نتیجه یک اتفاق کوتاه‌مدت نیستند و اگر بخواهیم برای آینده جمعیت سیاست‌گذاری کنیم، باید فرایندهای گذشته را نیز بشناسیم .
وی افزود: در مطالعه سیاست‌های جمعیتی نباید فقط به اهداف اعلام‌شده توجه کرد، بلکه باید دید هدف چگونه به سیاست، سیاست چگونه به برنامه و برنامه چگونه در ساختارهای اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و اداری کشورها نهادینه می‌شود .
عرب خاطرنشان کرد: ممکن است یک سیاست در سطح شعار مطرح شود، اما زمانی که وارد برنامه توسعه، آموزش، سلامت، رسانه، مسکن، شهرسازی و سایر حوزه‌ها شود، به تدریج در ساختار اجتماعی نهادینه شود .
وی چهار حوزه اصلی مورد توجه در تحلیل NSSM 200 را منابع غذایی، مواد معدنی و سوخت، اقتصاد و توسعه و سیاست و امنیت عنوان کرد و گفت: در بحث غذا، مسئله فقط تولید غذا نیست؛ افزایش جمعیت می‌تواند تقاضا برای غذا را افزایش دهد و مسئله غذا نیز با ثبات اجتماعی و سیاسی ارتباط پیدا کند .
این پژوهشگر افزود: در سند، موضوع بی‌ثباتی ناشی از کمبود غذا، شورش‌های غذایی و مشکلات اقتصادی مورد توجه قرار گرفته و افزایش بهره‌وری کشاورزی، استفاده از فناوری، بذرهای اصلاح‌شده، مکانیزاسیون و حرکت از کشاورزی سنتی به کشاورزی مدرن نیز بررسی شده است .
وی درباره مواد معدنی و سوخت نیز اظهار داشت: در سند، ذخایر معدنی کشورها، میزان مصرف، جمعیت، ظرفیت استخراج و بهره‌برداری از منابع در کنار یکدیگر بررسی شده‌اند و این موضوع نشان می‌دهد که جمعیت را نمی‌توان جدا از منابع تحلیل کرد؛ جمعیت، منابع و قدرت اقتصادی در یک شبکه به هم پیوسته قرار دارند .
عرب با اشاره به بخش اقتصاد و توسعه این سند گفت: در این قسمت، نگرانی درباره آثار رشد جمعیت بر رفاه اقتصادی، پس‌انداز، سرمایه‌گذاری، محیط زیست و توسعه مورد توجه قرار گرفته است؛ هرچند رابطه جمعیت و منابع پیچیده‌تر از یک رابطه خطی است و پیشرفت فناوری، افزایش بهره‌وری، نوآوری و سرمایه انسانی این رابطه را تحت تأثیر قرار می‌دهند .
وی ادامه داد: جمعیت را می‌توان از زاویه دیگری نیز دید؛ جمعیت می‌تواند نیروی انسانی، ظرفیت تولید، سرمایه اجتماعی، قدرت دفاعی، ظرفیت علمی و موتور توسعه باشد. بنابراین مسئله اصلی صرفاً «زیاد یا کم بودن جمعیت» نیست، بلکه کیفیت جمعیت، ساختار سنی، بهره‌وری، سرمایه انسانی و نحوه سازماندهی ظرفیت‌های جمعیتی نیز اهمیت دارد .
جمعیت در پیوند با سیاست و امنیت
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) درباره محور سیاست و امنیت در NSSM 200 نیز گفت: در این قسمت مجموعه‌ای از درگیری‌ها و منازعات در کشورهای کمتر توسعه‌یافته بررسی شده و تلاش شده میان برخی از آنها و عوامل جمعیتی رابطه برقرار شود؛ برای مثال رقابت بر سر زمین، آب، منابع غذایی و مراتع می‌تواند با فشارهای جمعیتی تشدید شود .
وی افزود: در منطق این سند، رشد جمعیت فقط یک مسئله اجتماعی نیست، بلکه می‌تواند پیامدهایی برای سیاست، امنیت و منافع خارجی داشته باشد .
سناریوهای جمعیتی چگونه به هدف سیاستی تبدیل می‌شوند؟
عرب با اشاره به سناریوهای جمعیتی مطرح‌شده در سند اظهار داشت: در NSSM 200 سه سناریوی ادامه روند موجود، کاهش متوسط رشد و رسیدن به سطح جایگزینی مورد توجه قرار گرفته است .
وی با توضیح مفهوم «سطح جایگزینی» گفت: سطح جایگزینی در ادبیات جمعیت‌شناختی مفهومی دقیق‌تر از تعبیر ساده «دو فرزند برای هر خانواده» دارد و به سطحی از باروری اشاره می‌کند که در شرایط مشخص جمعیتی، امکان جایگزینی نسل‌ها را در بلندمدت فراهم می‌کند .
این کارشناس روابط بین‌الملل تصریح کرد: نکته مهم فقط عددها نیست، بلکه این است که چگونه یک سناریوی جمعیتی به یک هدف سیاستی تبدیل می‌شود و سپس برای تحقق آن مجموعه‌ای از سیاست‌ها و برنامه‌های اجرایی تعریف می‌شود؛ این دقیقاً همان جایی است که جمعیت‌شناسی وارد حوزه حکمرانی می‌شود .
وی با اشاره به راهبردهای مطرح‌شده در این سند گفت: شش راهبرد اصلی شامل راهبرد جهانی، تمرکز بر کشورهای کلیدی، ادغام سیاست جمعیتی با برنامه‌های توسعه کشورها، ایجاد شرایط مساعد برای کاهش باروری، کمک‌های غذایی و کشاورزی و ایجاد تعهد سیاسی برای اجرای برنامه‌ها است .
عرب افزود: این راهبردها نشان می‌دهند که سیاست جمعیتی چگونه می‌تواند از یک هدف کلی به مجموعه‌ای از برنامه‌های عملیاتی تبدیل شود .
وی با تأکید بر اهمیت برنامه‌ریزی بلندمدت در حوزه جمعیت گفت: تحولات جمعیتی در کوتاه‌مدت اتفاق نمی‌افتند و اگر بخواهیم رفتار جمعیتی یک جامعه را تغییر دهیم، باید با افق‌های بلندمدت فکر کنیم؛ برنامه‌های کوتاه‌مدت و هیجانی به تنهایی نمی‌توانند نتیجه ایجاد کنند .
۱۳ کشور در کانون توجه ویژه سند
این پژوهشگر با اشاره به راهبرد تمرکز بر کشورهای کلیدی اظهار داشت: در سند، مجموعه‌ای از کشورها با توجه به وزن جمعیتی و اهمیت راهبردی آنها مورد توجه ویژه قرار گرفته‌اند و در نهایت ۱۳ کشور به عنوان کشورهای دارای اولویت ویژه مطرح می‌شوند .
وی تصریح کرد: سند برای همه کشورها یک نسخه واحد در نظر نمی‌گیرد و بر شرایط هر کشور، ساختار اجتماعی، ابزارهای ارتباطی، رسانه‌ها و ظرفیت‌های داخلی آن کشور تأکید دارد؛ بنابراین ممکن است هدف واحد باشد، اما روش اجرا متناسب با شرایط بومی انتخاب شود .
عرب افزود: اگر بخواهیم یک برنامه جمعیتی را تحلیل کنیم، نباید فقط به متن رسمی اهداف نگاه کنیم، بلکه سازوکار اجرای آن نیز باید مورد مطالعه قرار گیرد .
وی آموزش و فرهنگ‌سازی را از بخش‌های مهم این سند دانست و گفت: در متن سند بر این نکته تأکید شده که استفاده از اجبار و فشار مستقیم لزوماً روش مناسبی برای تغییر رفتار جمعیتی نیست، بلکه باید شرایطی ایجاد شود که افراد، سیاست مطلوب را به عنوان انتخاب خودشان بپذیرند .
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ادامه داد: اگر به مردم آموزش داده شود که یک اندازه خاص خانواده با رفاه بیشتر، زندگی بهتر و آینده مناسب‌تر ارتباط دارد، به تدریج این تصور می‌تواند به یک هنجار اجتماعی تبدیل شود؛ بنابراین تغییر رفتار جمعیتی فقط از طریق قوانین و مقررات اتفاق نمی‌افتد و تغییر نگرش نیز اهمیت دارد .
وی رسانه را نیز در این فرایند مؤثر دانست و افزود: اگر هدف، تغییر نگرش جمعیتی باشد، شناخت ساختار رسانه‌ای جامعه اهمیت زیادی دارد؛ در یک جامعه ممکن است تلویزیون مؤثرترین ابزار باشد، در جامعه‌ای دیگر مدارس و دانشگاه‌ها و در جامعه‌ای دیگر شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های محلی .
عرب خاطرنشان کرد: پیام نیز باید به گونه‌ای ارائه شود که مخاطب آن را به عنوان یک دستور بیرونی و تحمیلی تلقی نکند؛ سیاست‌گذاری فرهنگی زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که مخاطب احساس کند انتخاب مورد نظر، انتخاب خودش است .
ادغام سیاست جمعیتی با برنامه‌های توسعه
وی یکی از محورهای مهم NSSM 200 را ادغام سیاست جمعیتی با برنامه‌های توسعه دانست و اظهار داشت: اگر یک سیاست جمعیتی بخواهد در جامعه نهادینه شود، نباید فقط در یک برنامه مستقل باقی بماند، بلکه باید با برنامه‌های مسکن، شهرسازی، آموزش و پرورش، دانشگاه، فرهنگ، ورزش، سلامت، درمان، اشتغال و سایر برنامه‌های توسعه ارتباط پیدا کند .
این کارشناس روابط بین‌الملل ادامه داد: وقتی یک سیاست در همه این حوزه‌ها حضور پیدا می‌کند، به تدریج در ساختار اجتماعی نهادینه می‌شود و ساختارهای اجتماعی و اقتصادی نیز می‌توانند در شکل‌دهی به رفتار جمعیتی نقش داشته باشند .
عرب با اشاره به عوامل مورد توجه در سند برای کاهش باروری گفت: افزایش سطح آموزش، کاهش مرگ‌ومیر، افزایش اشتغال زنان، ایجاد نظام‌های حمایت از سالمندی، توسعه روستایی، افزایش بهره‌وری کشاورزی، ارائه خدمات تنظیم خانواده و استفاده از رسانه و آموزش برای تغییر نگرش از جمله عواملی هستند که در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته‌اند .
وی افزود: این مجموعه نشان می‌دهد که تغییر باروری نتیجه یک اقدام منفرد نیست، بلکه مجموعه‌ای از تغییرات هم‌زمان می‌تواند رفتار باروری را تغییر دهد .
عرب درباره اشتغال زنان نیز تأکید کرد: افزایش مشارکت اقتصادی زنان می‌تواند در برخی شرایط با تأخیر در ازدواج، تأخیر در فرزندآوری و کاهش تعداد فرزندان همراه شود، اما این رابطه در دنیای واقعی پیچیده‌تر از یک رابطه ساده است و در نظام‌هایی که سیاست‌های مناسب تعادل کار و خانواده وجود دارد، آثار متفاوتی می‌تواند داشته باشد .
وی حمایت از سالمندی را یکی دیگر از موضوعات مورد توجه در سند دانست و گفت: در جوامعی که نظام حمایت اجتماعی ضعیف است، فرزندان ممکن است یکی از منابع اصلی حمایت والدین در دوران سالمندی باشند و در چنین شرایطی داشتن فرزندان بیشتر می‌تواند برای خانواده نوعی سرمایه و تضمین اجتماعی تلقی شود .
این پژوهشگر ادامه داد: اگر دولت‌ها و نهادهای اجتماعی بتوانند نظام‌های بیمه‌ای، بازنشستگی و حمایت از سالمندی ایجاد کنند، یکی از انگیزه‌های اقتصادی فرزندآوری تغییر خواهد کرد؛ این موضوع از منظر جمعیت‌شناسی اهمیت زیادی دارد و یکی از حلقه‌های پیوند میان ساختار اقتصادی و رفتار باروری است .
وی درباره توسعه روستایی نیز گفت: در جوامع روستایی، فرزند ممکن است علاوه بر عضو خانواده، نیروی کار نیز تلقی شود و اگر فناوری و بهره‌وری کشاورزی افزایش پیدا کند و نیاز به نیروی کار خانوادگی کاهش یابد، ممکن است یکی از انگیزه‌های فرزندآوری نیز تغییر کند .
ضرورت تفکیک ادعاهای تاریخی از شواهد مستند
عرب با اشاره به ادعاهای مطرح‌شده درباره NSSM 200 و تحولات جمعیتی جهان تأکید کرد: گاهی در فضای عمومی ادعاهای بسیار گسترده‌ای مطرح می‌شود؛ برای مثال اینکه تمام تحولات جمعیتی جهان در پنجاه سال اخیر مستقیماً بر اساس یک سند مشخص مدیریت شده است؛ در حالی که برای چنین ادعایی به شواهد بسیار گسترده نیاز داریم .
وی افزود: یک سند می‌تواند بسیار مهم باشد، اما از اهمیت یک سند نمی‌توان نتیجه گرفت که تمام تحولات بعدی جهان مستقیماً ناشی از آن سند بوده است. همچنین درباره ایران، اگر بخواهیم بگوییم سیاستی مستقیماً از NSSM 200 گرفته شده است، باید اسناد انتقال، ارتباط نهادی یا شواهد تاریخی مشخص داشته باشیم .
این کارشناس روابط بین‌الملل خاطرنشان کرد: ارزش مطالعه NSSM 200 در این نیست که همه چیز را با آن توضیح دهیم، بلکه ارزش آن در این است که نشان می‌دهد چگونه جمعیت می‌تواند در سطح امنیت ملی و سیاست خارجی یک قدرت بزرگ، موضوع برنامه‌ریزی قرار گیرد .
عرب درباره نسبت این بحث با ایران نیز گفت: نباید همه تحولات جمعیتی ایران را به یک سند خارجی نسبت دهیم. جامعه ایران تاریخ، فرهنگ، ساختار اقتصادی و تحولات اجتماعی خاص خود را دارد و کاهش باروری در ایران باید در مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی تحلیل شود .
وی افزود: از طرف دیگر، نباید ارتباطات بین‌المللی و انتقال ایده‌ها و سیاست‌ها را نیز نادیده گرفت؛ اگر بخواهیم درباره نسبت ایران با سیاست‌های جمعیتی جهانی صحبت کنیم، باید اسناد را بررسی کنیم و ببینیم چه برنامه‌هایی در ایران اجرا شده، چه نهادهایی در آنها دخیل بوده‌اند، این برنامه‌ها از چه ادبیاتی استفاده کرده‌اند و چه ارتباطی با برنامه‌های بین‌المللی داشته‌اند .
مهندسی معکوس سیاست‌های جمعیتی؛ یک ضرورت برای سیاست‌گذاری
عضو کارگروه مطالعات جمعیتی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) یکی از نکات قابل استفاده برای سیاست‌گذاری امروز را شناخت سازوکارهای سیاست‌گذاری دانست و اظهار داشت: حتی اگر با اهداف یک سیاست موافق نباشیم، می‌توانیم روش طراحی و اجرای آن را مطالعه کنیم و از تجربه سیاست‌گذاری دیگران برای طراحی سیاست‌های مناسب خودمان استفاده کنیم .
وی ادامه داد: اگر هدف ما افزایش باروری و تقویت خانواده است، باید ببینیم طرف مقابل چگونه در یک سیاست جمعیتی بلندمدت عمل کرده، مسئله را چگونه تعریف کرده، چگونه هدف تعیین کرده، چگونه سناریو ساخته، چگونه کشورهای هدف را انتخاب کرده، چگونه سیاست را با برنامه‌های توسعه پیوند داده و چگونه از آموزش، رسانه، سلامت و اقتصاد برای پیشبرد سیاست خود استفاده کرده است .
عرب تأکید کرد: اینها برای ما درس‌های مهمی در حوزه سیاست‌گذاری است، حتی اگر جهت‌گیری سیاست مورد مطالعه را نپذیریم .
وی با تأکید بر ضرورت نگاه سیستمی در مطالعه سیاست‌های جمعیتی گفت: سیاست‌گذاری جمعیتی فقط در اسناد رسمی جمعیتی اتفاق نمی‌افتد؛ ممکن است یک سیاست در سند جمعیتی مطرح شود، اما آثار آن در برنامه توسعه، سیاست مسکن، آموزش، سلامت، اشتغال، شهرسازی و فرهنگ دیده شود .
این کارشناس روابط بین‌الملل افزود: بنابراین اگر بخواهیم یک سیاست جمعیتی را مطالعه کنیم، باید شبکه اسناد و برنامه‌های مرتبط را نیز بررسی کنیم و ببینیم یک هدف جمعیتی با چه اسناد دیگری ارتباط دارد و چگونه در مجموعه سیاست‌های عمومی کشورها بازتاب پیدا می‌کند .
جمعیت؛ یکی از مؤلفه‌های قدرت ملی
عرب در بخش پایانی سخنان خود گفت: جمعیت فقط مصرف‌کننده نیست؛ جمعیت می‌تواند نیروی کار، سرمایه انسانی، ظرفیت علمی، ظرفیت اقتصادی، بازار داخلی و قدرت دفاعی باشد و در مجموع یکی از عناصر قدرت ملی به شمار آید .
وی افزود: البته جمعیت زیاد بدون کیفیت مناسب، آموزش، سلامت، اشتغال و بهره‌وری الزاماً به قدرت تبدیل نمی‌شود؛ بنابراین مسئله اصلی، جمعیت توانمند و مولد است .
این پژوهشگر تصریح کرد: اگر یک کشور جمعیت جوان، سالم، آموزش‌دیده و مولد داشته باشد، این جمعیت می‌تواند یک فرصت راهبردی باشد، اما اگر ساختار سنی کشور به سمت سالمندی شدید حرکت کند و همزمان نرخ باروری پایین باشد، آثار آن فقط در حوزه جمعیت باقی نمی‌ماند و اقتصاد، نظام بازنشستگی، بازار کار، نظام سلامت، دفاع ملی و آینده توسعه کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد .
وی تأکید کرد: از این منظر، مسئله جمعیت یک مسئله بلندمدت امنیت ملی است .
عرب در جمع‌بندی سخنان خود اظهار داشت: جمعیت را نباید صرفاً به عنوان یک متغیر آماری دید، بلکه جمعیت با قدرت، اقتصاد، امنیت، منابع، توسعه، مهاجرت، فرهنگ و سیاست ارتباط دارد .
وی افزود : NSSM 200 یک سند مهم تاریخی در مطالعه نسبت میان رشد جمعیت، امنیت و منافع خارجی ایالات متحده است و اهمیت آن فقط در محتوای جمعیتی آن نیست، بلکه در نوع نگاه راهبردی آن به جمعیت است؛ در این سند جمعیت در ارتباط با غذا، منابع معدنی و سوخت، اقتصاد و توسعه و سیاست و امنیت بررسی شده است .
این کارشناس روابط بین‌الملل خاطرنشان کرد: برای فهم وضعیت جمعیتی ایران، باید هم عوامل داخلی و هم ارتباطات بین‌المللی را بررسی کنیم؛ نه درست است که همه تحولات جمعیتی ایران را به یک سند خارجی نسبت دهیم و نه درست است که نقش فضای بین‌المللی، انتقال ایده‌ها و سیاست‌های جمعیتی جهانی را نادیده بگیریم .
وی تأکید کرد: راه علمی این است که اسناد را بررسی کنیم، فرایندهای تاریخی را بازسازی کنیم و سپس درباره میزان ارتباط آنها با سیاست‌های ایران قضاوت کنیم .
عرب در پایان گفت: در حوزه جمعیت نیازمند مطالعات بیشتری در زمینه جمعیت‌شناسی سیاسی هستیم؛ باید نسبت جمعیت با قدرت ملی، امنیت ملی، اقتصاد سیاسی، مهاجرت و تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی را بشناسیم و جایگاه جمعیت را در نظم بین‌المللی در حال گذار بررسی کنیم .
وی افزود: اگر قرار است برای آینده جمعیت ایران سیاست‌گذاری کنیم، باید از برنامه‌های کوتاه‌مدت و مقطعی عبور کرده و به سمت برنامه‌های بلندمدت، هماهنگ و چندلایه حرکت کنیم؛ سیاست جمعیتی زمانی موفق خواهد بود که اقتصاد، فرهنگ، آموزش، سلامت، مسکن، اشتغال، رفاه اجتماعی و سیاست‌های خانواده در یک جهت قرار بگیرند .
عرب تأکید کرد: اگر می‌خواهیم روندهای جمعیتی را اصلاح کنیم، باید هم ساختارها را اصلاح کنیم و هم نگرش‌ها را؛ تغییر ساختار بدون تغییر نگرش پایدار نیست و تغییر نگرش بدون اصلاح ساختار نیز کافی نیست. به همین دلیل، مسئله جمعیت باید به عنوان یکی از مسائل اصلی حکمرانی کشور دیده شود .