کنترل ورود به فضای مجازی در خانواده

عصر قم - کنترل ورود خانواده به فضای مجازی برای حفظ تربیت، امنیت روانی و آرامش خانواده ضروری است. آیات ۶ تحریم، ۳۰ نور و ۲۱ روم، مسئولیت والدین در مراقبت، کنترل نگاه و حفظ سکینه خانواده را نشان می‌دهد. راهکار عملی، نظارت بر محتوا و زمان، پرورش خودکنترلی، مسئولیت‌پذیری و تقویت ارتباط عاطفی بر اساس رهنمودهای رهبر انقلاب و منابع تربیتی است.

خبرگزاری بین المللی اهل بیت (ع)- ابنا: فضای مجازی در عصر حاضر به بخش جدایی‌ناپذیری از زندگی روزمره خانواده‌ها تبدیل شده است. این پدیده اگرچه فرصت‌های بی‌شماری برای آموزش، ارتباط و پیشرفت فراهم کرده، اما تهدیدهای جدی نیز برای کیان خانواده و تربیت فرزندان به همراه داشته است. در چنین شرایطی، مدیریت ورود اعضای خانواده به ویژه کودکان و نوجوانان به این فضا، به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های والدین و متولیان تربیتی تبدیل شده است.
ضرورت کنترل ورود به فضای مجازی
رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با خانواده شهدای امنیت درباره آسیب‌های فضای مجازی فرمودند: «در این آشفته‌بازار صداهای مختلفِ فضای مجازی و تکثّر رسانه‌ای که وجود دارد، در این صداهای گوناگون، یک صدا در انزوا قرار گرفته و آن، صدای انتقال معارفِ نسلی و خانوادگی است.»ایشان با اشاره به تضعیف نقش تربیتی خانواده هشدار دادند: «سابق ما نصیحت می‌کردیم جوان‌ها را و برحذر می‌داشتیم از رفیق بد، مصاحب بد؛ حالا مصاحب بد داخل جیبش است، صفحه‌ی مصاحبِ بد جلوی چشمش است، همه چیز در آن هست.» [۱]
مبانی قرآنی کنترل ورود
قرآن کریم درباره مسئولیت والدین در حفظ فرزندان از آسیب‌ها می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَهُ» [۲] ( ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده‌هایتان را از آتشی که هیزم آن مردم و سنگ‌ها هستند حفظ کنید.) این آیه به روشنی وظیفه والدین را در محافظت از خانواده در برابر آسیب‌ها و انحرافات تبیین می‌کند.
آیه دیگر: «قُل لِّلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِکَ أَزْکَی لَهُمْ» [۳] ( به مؤمنان بگو از نگاه‌های خود بکاهند و دامان خود را حفظ کنند؛ این برای آنان پاکیزه‌تر است.) این آیه بر کنترل نگاه و حفظ پاکدامنی تأکید دارد که در فضای مجازی نیز مصداق آشکاری می‌یابد، زیرا بخش بزرگی از آسیب‌های این فضا از طریق محتوای تصویری و بصری به خانواده‌ها نفوذ می‌کند.
و در سوره روم می‌خوانیم: «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّهً وَرَحْمَهً» [۴] ( و از نشانه‌های او این است که برای شما از جنس خودتان همسرانی آفرید تا در کنارشان آرامش یابید و میان شما مودت و رحمت قرار داد.) این آیه نشان می‌دهد که خانواده محل سکینه و آرامش است، و هر عاملی که این آرامش را بر هم زند باید کنترل شود.
ابعاد کنترل ورود
کنترل محتوا: والدین باید نسبت به محتوایی که فرزندانشان در فضای مجازی با آن مواجه می‌شوند نظارت داشته باشند. کتاب «دلم جای دیگری است: مهارت‌های مدیریت فضای مجازی در خانواده» نوشته بهاره نصیری، آمنه بختیاری و مرضیه طاهری، منتشر شده توسط انتشارات مهرستان، به آموزش مهارت‌های مدیریت فضای مجازی در خانواده می‌پردازد و والدین را با سبک زندگی مجازی، ویژگی رسانه‌های جدید، دلایل گرایش نوجوانان به فضای مجازی و مدیریت زمان حضور در آن آشنا می‌کند. [۵]
کنترل زمان: محدودسازی زمان حضور در فضای مجازی یکی از مؤثرترین راهکارهاست. کتاب «خانواده و سواد فضای مجازی» نوشته روح‌الله پورطالب، منتشر شده توسط انتشارات اندیشکده روابط بین‌الملل در ۱۴۵ صفحه، با هدف ارتقای سواد دیجیتال و مدیریت هوشمندانه حضور در فضای مجازی راهنمایی کاربردی ارائه می‌کند. [۶]
اصول تربیتی در کنترل ورود
امام صادق(ع) می‌فرمایند: «إنَّ خَیرَ ما وَرَّثَ الآباءُ لِأَبنائِهِم الأَدَبُ لاَ المالُ؛ فَإِنَّ المالَ یَذهبُ و الأَدَبُ یَبقی». [۷] بهترین چیزی که پدران برای فرزندانشان به ارث می‌گذارند تربیت است نه مال؛ زیرا مال از بین می‌رود، ولی ادب و تربیت باقی می‌ماند.
در پژوهشی تربیت فرزندان با شیوه درست و مورد پسند اهل‌بیت(ع) را اساسی‌ترین وظیفه والدین ترسیم کرده و بر «اصل مسئولیت‌پذیری» به عنوان یکی از راهکارهای کنترل فرزندان و فرهنگ‌سازی استفاده پسندیده از فضای مجازی تأکید کرده است. [۸]
صفبیانات رهبر شهید انقلاب درباره مسئولیت کنترل
رهبر معظم انقلاب اسلامی در بیانات خود در دیدار با خانواده شهدای امنیت تأکید کردند: «این کسانی که با فضای مجازی ارتباط دارند، به این نکات توجه کنند! همه‌چیز را - هر چه به ذهن انسان می‌رسد - در فضای مجازی نبایستی منتشر کرد؛ ملاحظه کنید اثرش چیست؛ ببینید روی مردم، روی فکر مردم، روی روحیه مردم چه تأثیری می‌گذارد.» ایشان افزودند: «ممکن است در فضای مجازی یک تحلیل غلط، یک خبر غلط، یک برداشت غلط از یک مسئله مردم را دچار اضطراب کند، دچار تردید کند، دچار ترس کند. این‌ها چیزهایی است که امنیت روانی جامعه را از بین می‌برد.» [۹]
نقش خودکنترلی در تربیت
حجت‌الاسلام وافی با تأکید بر روش واکسینه‌محوری در تربیت فرزندان گفته است: باید در تربیت فرزندان روشی اتخاذ کرد که موجب خودکنترلی آنان شود و در واقع روش واکسینه‌محوری است که بسیاری از افراد بزرگ در فرهنگ ما از این نوع تربیت برخوردار بوده‌اند. [۱۰]
کتاب «تربیت الطفل فی الإسلام» از مرکز الرساله نیز بر این نکته تأکید دارد که مسئولیت والدین در تربیت هرچه بیشتر می‌شود، هرگاه جامعه از اسلام دور شود یا جامعه‌ای اسلامی در ظاهر باشد که در عمل اسلام را به عنوان منهاج خود اتخاذ نکرده باشد، به دلیل تأثیر عادات، سنت‌ها، افکار و روش‌های تربیتی ناسالم بر تربیت کودک و به‌ویژه وسایل ارتباط جمعی مانند رادیو، تلویزیون و سینما. [۱۱]
کنترل ورود خانواده به فضای مجازی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر در عصر حاضر است. با تکیه بر آموزه‌های قرآنی، سیره اهل‌بیت(ع) و رهنمودهای رهبر معظم انقلاب اسلامی، می‌توان راهکارهای مؤثری برای مدیریت این فضا اتخاذ کرد. مهم‌ترین اصول عبارتند از: نهادینه‌سازی اصل مسئولیت‌پذیری در خانواده، پرورش روحیه خودکنترلی در فرزندان به جای کنترل بیرونی محض، آشنایی والدین با ابزارهای نوین مدیریت فضای سایبر، محدودسازی زمان و محتوای ورودی، و تقویت ارتباط عاطفی میان اعضای خانواده که بهترین سپر در برابر تهدیدهای فضای مجازی است. همان‌گونه که رهبر معظم انقلاب اسلامی فرمودند، باید نسبت به فضای مجازی مدیریت فعال داشت و امنیت روانی خانواده و جامعه را در این عرصه حفظ کرد. 
پی‌نوشت‌:
۱. بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با خانواده شهدای امنیت، ۶ آبان ۱۴۰۳، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.
۲. قرآن کریم، سوره تحریم، آیه ۶.
۳. قرآن کریم، سوره نور، آیه ۳۰.
۴. قرآن کریم، سوره روم، آیه ۲۱.
۵. نصیری، بهاره؛ بختیاری، آمنه؛ و طاهری، مرضیه. «دلم جای دیگری است: مهارت‌های مدیریت فضای مجازی در خانواده». انتشارات مهرستان، ۱۳۹۷.
۶. پورطالب، روح‌الله. «خانواده و سواد فضای مجازی». انتشارات اندیشکده روابط بین‌الملل، ۱۴۰۱، ص ۱۴۵.
۷. امام صادق(ع)، «تحف العقول»، ص ۳۷۰؛ «بحارالأنوار»، ج ۷۸، ص ۲۳۶.
۸. گفت‌وگو با حجت‌الاسلام فروهر، خبرگزاری رسا، ۱۳۹۵.
۹.بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار با خانواده شهدای امنیت، ۶ آبان ۱۴۰۳، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.
۱۰. گفت‌وگو با حجت‌الاسلام وافی، خبرگزاری رسا، ۱۳۹۵.
۱۱. مرکز الرساله. «تربیت الطفل فی الإسلام». چاپ اول، قم، ۱۴۱۸ق.
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی)