عصر قم - حجت الاسلام اسلامی تنها با تأکید بر ضرورت عبور از حفظ و انباشت اطلاعات در مسیر تولید علم، گفت: دانشگاه باید ذهن پژوهشگر را به فهم مسئله، مفهومپردازی، خلاقیت و نظریهپردازی هدایت کند؛ چراکه نظریه نه یک دستورالعمل آماده، بلکه چارچوبی برای فهم واقعیت و رسیدن به دانش جدید است.
حجت الاسلام علی اصغر اسلامی، استادیار گروه مطالعات فرهنگی و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم(ع) در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا ، با تشریح چرایی پرداختن به نظریه در علوم مختلف، اظهار داشت: نخستین پرسش در مواجهه با یک نظریه این است که « چرا نظریه؟ » ؛ به تعبیر دیگر، چرا باید نظریه ارتباطات داشته باشیم؟ البته همین پرسش را می توان درباره فرهنگ، جامعه، اقتصاد و دیگر حوزه های دانشی نیز مطرح کرد .
وی افزود: هر دیسیپلین علمی و هر دانش تخصصی دارای یک انباشت و ذخیره دانشی است و هنگامی که یک حوزه پژوهشی، مجموعه ای از یک ذخیره معرفتی را شکل می دهد، به تدریج یک رشته علمی پدید می آید؛ در این ذخیره دانشی، نظریه ها نقشی بنیادین و ارزشمند دارند .
دانشگاه؛ زایشگاه علم و دانش
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به یکی از قدیمی ترین استعاره ها برای فهم چیستی دانشگاه، بیان کرد: یکی از مهم ترین استعاره ها برای دانشگاه این است که دانشگاه باید « زایشگاه » باشد؛ این تعبیر از آن جهت استعاری است که از قدیم، علم با مفهوم زایش و تولد فهم شده است .
حجت الاسلام اسلامی با اشاره به نگاه سقراط به علم ادامه داد: سقراط خود را مانند قابله ای می دانست که زمینه تولد علم را در ذهن فراهم می کند. در این نگاه، علم مانند نوزادی است که متولد می شود و وظیفه معلم، فراهم کردن تمهیدات لازم برای این تولد است .
وی خاطرنشان کرد: بر اساس این استعاره، ذهن مانند رحم است؛ ذهن باید امکان باردار شدن، زایش و تولید داشته باشد و صرفاً محلی برای انباشتن اطلاعات نباشد .
این استاد دانشگاه با تشریح مفهوم « کانسپت » گفت: وقتی در پایان نامه از ادبیات نظری، چارچوب نظری یا چارچوب مفهومی سخن می گوییم، در واقع با مجموعه ای از مفاهیم مواجه هستیم. مفهوم، واژه ای است که از سطح کاربرد عمومی زبان فراتر رفته و در یک دستگاه دانشی، معنای تخصصی پیدا کرده است .
وی افزود: مفاهیمی مانند فرستنده، گیرنده، پیام، کانال، بازخورد، اغنا و آنتروپی در حوزه ارتباطات صرفاً واژه های عادی نیستند، بلکه هرکدام در یک دستگاه نظری، معنای تخصصی و کارکرد مشخصی پیدا کرده اند .
حجت الاسلام اسلامی تصریح کرد: وقتی مفاهیم در نسبت با یکدیگر قرار می گیرند، گزاره ها شکل می گیرند و هنگامی که چند گزاره در نسبت با یکدیگر قرار می گیرند، نظریه شکل می گیرد؛ بنابراین، بنیان نظریه، مفاهیم هستند .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت مواجهه عادی و تخصصی با مسائل اظهار داشت: ما مشکلات زیادی را می توانیم ببینیم، اما همه افراد نمی توانند با یک مشکل به صورت تخصصی مواجه شوند. کسی می تواند مواجهه فعالانه و تخصصی داشته باشد که به دانش، تجربه، ادبیات و دستگاه نظری مجهز باشد .
وی برای توضیح این موضوع به مثال روشن نشدن خودرو اشاره کرد و گفت: وقتی ماشین روشن نمی شود، همه می توانند این مشکل را ببینند، اما مکانیک به دلیل برخورداری از دانش و تجربه، با این مشکل به صورت فعالانه و تخصصی مواجه می شود .
حجت الاسلام اسلامی افزود: در حوزه علوم انسانی نیز مسئله همین است. پژوهشگر باید به ادبیات و دستگاه نظری مجهز باشد تا بتواند پدیده ای را که در جامعه مشاهده می کند، از سطح یک مشکل عمومی به یک مسئله علمی تبدیل کند .
وی در ادامه با اشاره به مفهوم پردازی در مطالعات رسانه ای گفت: گاهی پژوهشگر با پدیده ای در واقعیت مواجه می شود که در ظاهر یک خبر است، اما تحت تأثیر اقتضائات اقتصادی و تبلیغاتی قرار گرفته است. در چنین شرایطی، پژوهشگر می تواند برای این پدیده یک تعبیر و مفهوم تخصصی ایجاد کند .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: در واقع، مفهوم پردازی یعنی پژوهشگر با کمک ادبیات نظری، برای پدیده ای که در واقعیت مشاهده کرده است، یک نام و صورت بندی تخصصی ایجاد کند .
دانش؛ ترکیب داده های بیرونی و دستگاه مفهومی ذهن
حجت الاسلام اسلامی با اشاره به دیدگاه تجربه گرایان و عقل گرایان درباره منشأ دانش اظهار داشت: بخشی از داده های دانش از خارج و از طریق حواس وارد ذهن ما می شود؛ ما چیزی را می بینیم و لمس می کنیم و داده هایی از جهان بیرون وارد ذهن می شود .
وی افزود: از سوی دیگر، عقل گرایان بر نقش عقل و قابلیت ذهن برای تجرید تأکید داشتند. در واقع، انسان هم از حواس برخوردار است و هم از دستگاه ذهنی و مفهومی؛ ترکیب این دو می تواند زمینه تولید دانش را فراهم کند .
وی تصریح کرد: داده های بیرونی وقتی وارد دستگاه مفهومی ما می شوند، با کمک این دستگاه مقوله بندی و صورت بندی می شوند و از این طریق امکان تولید دانش فراهم می شود .
این استاد دانشگاه با تأکید بر تفاوت انباشت اطلاعات و تولید دانش بیان کرد: بهترین حالت تولید دانش این است که ذهن شبیه رحم باشد، نه اینکه فقط شبیه یک کتابخانه باشد که اطلاعات را دریافت و در قفسه های مختلف دسته بندی می کند .
حجت الاسلام اسلامی گفت: کتابخانه اطلاعات را جمع آوری و دسته بندی می کند، اما تولید دانش نیازمند ذهن خلاق است؛ یعنی داده ها باید با یکدیگر ترکیب شوند و امر جدیدی شکل بگیرد .
وی با اشاره به نقش خلاقیت و قوه خیال در این فرایند اظهار داشت: یکی از مشکلات ما این است که دوست داریم ذهن ما صرفاً ریاضی و عقلانی شود، در حالی که خلاقیت نیز برای تولید اندیشه ضروری است .
» صدای پای آب » ؛ نمونه ای از نقش خیال در آفرینش
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت ریاضیات و ادبیات، بر نقش قوه خیال در خلاقیت تأکید کرد و گفت: قوه خیال می تواند با یک سازوکار غیردستوری عمل کند؛ یعنی گاهی دستور را بشکند .
وی ادامه داد: دستور زبان می گوید هر چیزی باید در جای خودش قرار بگیرد، اما شعر می تواند این نظم را بشکند. وقتی می گوییم « صدای پای آب » ، آب که پا ندارد؛ اینجا استعاره شکل می گیرد و امکان خلق پدید می آید .
حجت الاسلام اسلامی افزود: البته شکستن دستور به تنهایی کافی نیست، اما می تواند امکان خلق را فراهم کند و شعر یکی از بالاترین شکل های خلق زبانی است .
وی با اشاره به نقش استعاره در نظریه های اجتماعی خاطرنشان کرد: در علوم اجتماعی نیز استعاره ها می توانند افق تازه ای برای فهم پدیده ها ایجاد کنند. برای مثال، وقتی مارکس جامعه را به ساختمان تشبیه می کند و از زیربنا و روبنا سخن می گوید، جامعه واقعاً ساختمان نیست، اما این استعاره به او امکان داده است افقی از جهان اجتماعی را برای ما آشکار کند .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: فهم مارکسی از جامعه با فهم وبری از جامعه متفاوت است و یکی از دلایل آن، تفاوت در صورت بندی نظری و نحوه نگاه به جهان اجتماعی است .
نظریه ها دستورالعمل آماده نیستند
حجت الاسلام اسلامی با تأکید بر اینکه نظریه نباید به حفظ کردن مجموعه ای از تعاریف تقلیل پیدا کند، گفت: نظریه ها کتاب آشپزی نیستند که فرد کتاب را بردارد و خط به خط مطابق دستور آن عمل کند .
وی افزود: کتاب های نظری تمهیدی فراهم می کنند که باید با آن تمرین کرد تا فرد بتواند اصطلاحاً نظریه سازی و نظریه پردازی کند. بنابراین، آموزش نظریه باید گام به گام باشد و دانشجو به تدریج با مفاهیم، گزاره ها، نظریه ها و شیوه استفاده از آن ها آشنا شود .
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه با اشاره به تعدد منابع موجود در حوزه نظریه ارتباطات اظهار داشت: کتاب های نظریه ارتباطات بسیار زیاد هستند و هم منابع ترجمه شده و هم آثار تألیفی در این زمینه وجود دارد. برخی از این منابع بر یک رهیافت یا رویکرد خاص تمرکز دارند و برخی تلاش کرده اند مجموعه جامع تری از نظریه ها را ارائه کنند .
وی از برخی آثار موجود در حوزه نظریه ارتباطات از جمله کتاب های مربوط به نظریه های ارتباطات، مطالعات انتقادی ارتباطات، نظریه رسانه و درآمدی بر نظریه ارتباطات به عنوان منابع قابل استفاده یاد کرد .
حجت الاسلام اسلامی با بیان اینکه سطح و مقطع آموزشی در انتخاب منبع اهمیت دارد، گفت: برخی منابع برای مقاطع بالاتر مناسب هستند و برای هر درس باید متناسب با سطح دانش دانشجویان، منبع اصلی و منابع مکمل انتخاب شود .
وی در پایان خاطرنشان کرد: در کنار منبع اصلی درس نظریه ارتباطات، از برخی منابع دیگر نیز استفاده خواهد شد؛ به ویژه منابعی که به مباحثی مانند فناوری رسانه ای از منظر انتقادی پرداخته اند و در منبع اصلی کمتر مورد توجه قرار گرفته اند .