عصر قم - کارشناسان معتقدند که تخریب زیرساختهای هوانوردی غیرنظامی نقض صریح معاهدههای بینالمللی هوانوردی و کنوانسیونهای ژنو است.
به گزارش گروه حقوق خبرگزاری رسا، گزارش مجموعه مستند «۴۰ روز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران» که از سوی وزارت امور خارجه منتشر شده، و همچنین گزارش نهادها و رسانههای بینالمللی نشان میدهند که در جریان تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) آغاز شد، فرودگاهها و تاسیسات هوانوردی غیرنظامی ایران بهصورت هدفمند و گسترده مورد حمله قرار گرفتهاند.
براساس گزارشهای حقوقی مستند و ارزیابیهای فنی، حملههای نظامی صورتگرفته علیه فرودگاههای بینالمللی، پایانههای مسافربری و تاسیسات ناوبری هوایی ایران، جامعه بینالمللی را با یکی از جدیترین چالشهای حقوقی در حوزه ایمنی هوانوردی کشوری روبهرو کرده است.
براساس دادههای ثبتشده، حملههای آمریکا و رژیم صهیونیستی به زیرساختهای هوانوردی غیرنظامی ایران دامنه وسیعی از تاسیسات فرودگاهی، ناوبری و ناوگانهای مسافربری را در سراسر کشور هدف قرار داده است.
تحلیلگران حقوق بینالملل بشردوستانه و پژوهشگران اندیشکدههای حقوقی بینالمللی مانند مجله اروپایی حقوق بینالملل اجیلتاک، هدف قرار دادن نظاممند فرودگاههایی را که در خدمت حملونقل عمومی و امدادرسانی هستند، نقض آشکار قواعد عرفی جنگ و موازین مصرح در کنوانسیونهای چهارگانه ژنو میدانند.
ابعاد خسارتها و دامنه جغرافیایی حملهها براساس مستندات حقوقی
براساس گزارشهای تجمیعی تا ۷ مارس ۲۰۲۶ (۱۶ اسفند ۱۴۰۴)، دستکم ۱۷ فرودگاه و سایت هوانوردی غیرنظامی در ایران هدف حمله قرار گرفتهاند. این اقدامها شامل تخریب پایانههای مسافربری، سامانههای پشتیبانی پرواز، تاسیسات سوختگیری، رادارهای ناوبری و صنایع مرتبط با تعمیر و نگهداری ناوگان غیرنظامی بوده است.
در فرودگاه بینالمللی مهرآباد تهران، گزارشها نشان میدهد در ۱۵ مارس ۲۰۲۶ (۲۴ اسفند) یک فروند بوئینگ ۷۴۷ متعلق به شرکت فارس قشم و یک فروند ایرباس شرکت زاگرس که بهعنوان انبار قطعات استفاده میشد، بهطور مستقیم هدف قرار گرفتند.
همچنین در ۷ مارس ۲۰۲۶ (۱۶ اسفند)، دستکم ۷ هواپیمای مسافربری و یک هواپیمای تشریفاتی دولتی منهدم شدند. در حملههای بعدی طی اواخر مارس و اوایل آوریل ۲۰۲۶ (فروردین)، سایت رادار مهرآباد، تاسیسات صنایع هوانوردی ایران، مجتمع هوانوردی میناگلس و ناوگان شرکتهای آتای، قشمایر، پارس و سپهران دچار خسارتهای سنگین یا انهدام کامل شدند.
سایر نقاط کشور نیز بهطور مستقیم تحت تاثیر این حملهها قرار گرفتهاند.
در فرودگاه بینالمللی بوشهر، باند فرودگاه، پایانه مسافربری، برج مراقبت و حتی ساختمان اداره کل هواشناسی هدف قرار گرفتند که به شهادت مدیر سازمان هواشناسی بوشهر منجر شد.
در فرودگاه بینالمللی کیش، پرتابهها موجب انهدام هواپیماهای مسافربری هما، آسیب به باند و تجهیزات رادار دریایی شدند.
در فرودگاه جزیره خارگ، برج مراقبت، آشیانهها و سالنهای ورود و خروج آسیب جدی دیدند.
در فرودگاه هاشمینژاد مشهد، حملهها به نابودی سامانه ناوبری VOR ، مخازن سوخت و حتی هدف قرار گرفتن یک هواپیمای مسافربری حامل دارو و تجهیزات پزشکی پس از نشستن بر روی باند منجر شد.
علاوه بر این، فرودگاههای اهواز (قاسم سلیمانی)، شیراز، جهرم، تبریز، بندرعباس، بندرلنگه، کاشان، کرمانشاه، طبس، بم، مهریز و سایتهای راداری حیاتی هدف حمله قرار گرفتند که این مسئله پروازهای غیرنظامی را با خطر مواجه کرد.
نقض اصل تمایز و پروتکل اول الحاقی کنوانسیونهای ژنو
اصل تمایز از بنیادیترین ارکان حقوق بینالملل بشردوستانه است که در ماده ۵۲ پروتکل اول الحاقی (۱۹۷۷) به کنوانسیونهای ژنو و قوانین عرفی صلیب سرخ جهانی ( ICRC ) تدوین شده است.
طبق این ماده، حملههای نظامی باید منحصرا به اهداف نظامی محدود شوند. یک هدف زمانی نظامی محسوب میشود که به دلیل ماهیت، محل، هدف یا استفاده، موثرترین نقش را در اقدام نظامی ایفا کند.
فرودگاههای غیرنظامی، پایانهها، سامانههای سوخترسانی عمومی و برجهای مراقبت غیرنظامی محسوب میشوند.
همانطور که پژوهشگران کمیته بینالمللی صلیب سرخ ( ICRC ) و حقوقدانان بینالمللی بارها تصریح کردهاند، صرف وجود یک فرودگاه یا ناوگان هوایی در یک کشور، مجوز قانونی برای انهدام کامل زیرساختهای غیرنظامی آن صادر نمیکند. هدف قرار دادن هواپیماهای حامل امدادهای بشردوستانه و دارو (مانند حادثه فرودگاه مشهد) براساس ماده ۵۲ پروتکل اول ژنو به صراحت ممنوع بوده و نقض فاحش قوانین جنگ و مصداق جنایت جنگی تلقی میشود.
کنوانسیون شیکاگو و کنوانسیون مونترال؛ ایمنی هوانوردی بینالملل
از منظر حقوق هوانوردی، کنوانسیون هوانوردی کشوری بینالمللی (شیکاگو ۱۹۴۴) و اصلاحیه ماده ۳ آن، تمام دولتها را از بهکارگیری سلاح و اعمال زور علیه هواپیماهای غیرنظامی در حال پرواز یا استفاده از هوانوردی کشوری در مقاصد مغایر با اهداف کنوانسیون بازمیدارد. سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ایکائو) همواره تاکید کرده است که حفظ ایمنی و نظم در هوانوردی غیرنظامی و صیانت از حریم هوایی از اولویتهای حیاتی جامعه جهانی است.
همچنین براساس کنوانسیون سرکوب اقدامهای غیرقانونی علیه امنیت هوانوردی کشوری (کنوانسیون مونترال ۱۹۷۱)، هرگونه اقدام خشونتآمیز علیه اشخاص حاضر در فرودگاههای بینالمللی، تخریب یا ایجاد خسارت عمده به تجهیزات و تاسیسات ناوبری هوایی که ایمنی پروازها را به خطر اندازد، یک جرم بینالمللی است.
تخریب رادارهای ناوبری، برجهای کنترل و سامانههای VOR در فرودگاههای مختلف ایران، امکان ناوبری امن را سلب کرده و جان تمامی مسافران غیرنظامی ایرانی و بینالمللی را به مخاطره انداخت.
پیامدهای حقوق بشری و سلب حقوق بنیادین شهروندان
نهادها و ناظران حقوق بشری تاکید میکنند که آسیب به فرودگاهها و حملههای مستقیم به سامانههای ناوبری، پیامدهای ملموسی بر حقوق بشر بنیادین وارد میکند. حق حیات (ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر)، حق سلامت و دسترسی به داروهای حیاتی، و حق آزادی رفتوآمد (ماده ۱۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر) متاثر از این حملهها هستند.
بستهشدن حریم هوایی، نابودی تجهیزات هواپیمایی غیرنظامی و انهدام هواپیماهای حامل دارو و تجهیزات پزشکی، عملا مسیر دستیابی شهروندان را به مراقبتهای درمانی اضطراری و کمکهای بشردوستانه مسدود میکند.
حقوقدانان بینالمللی تصریح میکنند که چنین اقدامهایی به دلیل ایجاد صدمههای جانبی نامتناسب بر جمعیت غیرنظامی، با اصل تناسب در حقوق بشردوستانه مغایرت دارد و مسئولیت کیفری بینالمللی برای عاملان آن بههمراه خواهد داشت.