عصر قم - تبریز- روایتهای بینام از طلاب دانشآموخته: آموزش در حوزههای آذربایجان شرقی جدیتر و علمیتر شده است.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، برای سنجش کیفیت یک برنامه آموزشی، گاهی بهتر است به جای اتکا به گزارشهای رسمی و آمارهای اداری، پای صحبت کسانی نشست که سالها در کلاس درس حوزه حضور داشتهاند و از نزدیک با استاد، مدیر، برنامه آموزشی و فضای تحصیلی مدارس مواجه بودهاند؛ طلابی که امروز دانشآموخته حوزه هستند و میتوانند تغییرات ایجادشده در فرآیند آموزش را با تجربه سالهای تحصیل خود مقایسه کنند.
در گفتوگو با تعدادی از طلاب دانشآموخته حوزههای علمیه آذربایجان شرقی، نکتهای که بیش از سایر موارد به چشم میخورد، احساس رضایت از جدیتر شدن فضای آموزشی و افزایش توجه به مسائل علمی است.
این طلاب که ترجیح دادند نامشان در گزارش درج نشود، معتقدند طی سالهای اخیر نگاه به آموزش در مدارس علمیه استان حرفهایتر و هدفمندتر شده و توجه بیشتری به وضعیت علمی طلبه صورت میگیرد.
یکی از این طلاب دانشآموخته با اشاره به تجربه سالهای تحصیل خود میگوید که مهمترین تفاوتی که احساس میکند، جدیتر شدن مسئله آموزش و پیگیری وضعیت علمی طلاب است به گفته او، طلبه وقتی احساس کند مسئولان مدرسه و مجموعه آموزش نسبت به وضعیت تحصیلی او حساس هستند، ناخودآگاه انگیزه بیشتری برای درس خواندن پیدا میکند و احساس میکند مسیر تحصیلش برای مجموعه حوزه اهمیت دارد.
وی معتقد است آموزش زمانی موفق است که طلبه صرفاً برای حضور در کلاس و گذراندن امتحان درس نخواند، بلکه احساس کند قرار است در طول تحصیل از نظر علمی رشد کند و برای یک مسئولیت مهم در آینده آماده شود. از نگاه او، توجه بیشتر به کیفیت آموزش و پیگیری وضعیت علمی طلاب میتواند همین انگیزه را در میان طلبهها تقویت کند.
طلبه دیگری که خود را از دانشآموختگان حوزه معرفی میکند، نقش استاد را در کیفیت آموزش بسیار پررنگ میداند و میگوید تجربه نشان داده است که اگر استاد با آمادگی علمی وارد کلاس شود و بتواند طلبه را به مطالعه و مباحثه تشویق کند، فضای درس کاملاً متفاوت خواهد شد.
او میگوید طلبه بیش از آنکه از بخشنامه و برنامه آموزشی تأثیر بگیرد، از فضای واقعی کلاس درس تأثیر میپذیرد و اگر کلاس علمی، بانشاط و همراه با بحث و گفتوگو باشد، خود طلبه نیز به سمت مطالعه بیشتر حرکت میکند. به اعتقاد این طلبه، توجه بیشتر به کیفیت تدریس و جایگاه استاد، یکی از موضوعاتی است که میتواند به ارتقای سطح علمی مدارس کمک کند.
طلبه دانشآموخته دیگری نیز بر اهمیت نظم و برنامهریزی آموزشی تأکید دارد و میگوید طلبه باید بداند در مسیر تحصیل چه هدفی را دنبال میکند. به گفته وی، وقتی برنامه آموزشی منظم باشد و وضعیت تحصیلی طلبه نیز مورد توجه قرار بگیرد، مسیر برای او روشنتر میشود و بهتر میتواند برای آینده علمی خود برنامهریزی کند.
او اضافه میکند که طلبه جوان گاهی بیش از هر چیز به یک مسیر روشن و یک مشوق جدی نیاز دارد و اگر مدیر مدرسه، استاد و مسئولان آموزشی در کنار او باشند، بسیاری از مشکلات تحصیلی قابل حل خواهد بود.
یکی دیگر از طلاب دانشآموخته که سالها در مدارس علمیه استان تحصیل کرده است، توجه به استعدادهای علمی طلاب را بسیار مهم میداند و معتقد است در میان طلاب آذربایجان شرقی استعدادهای فراوانی وجود دارد که اگر بهموقع شناسایی شوند، میتوانند در آینده به اساتید و پژوهشگران توانمند تبدیل شوند.
به گفته وی، یکی از وظایف مهم حوزه این است که طلبه مستعد را شناسایی کند و برای او مسیر رشد علمی ترسیم کند. او معتقد است هر طلبهای ممکن است در یک زمینه خاص استعداد بیشتری داشته باشد و اگر این استعداد کشف و هدایت شود، هم خود طلبه موفقتر خواهد شد و هم حوزه از ظرفیت علمی او بهره خواهد برد.
یکی دیگر از دانشآموختگان حوزه نیز معتقد است که فضای علمی مدرسه تأثیر مستقیمی بر انگیزه طلبه دارد. او میگوید وقتی در مدرسه میان طلاب مباحثه و گفتوگوی علمی وجود داشته باشد و استاد نیز از این فضا حمایت کند، طلبه احساس میکند در یک محیط علمی واقعی قرار گرفته است.
وی میافزاید که حوزه نباید تنها محل دریافت مطالب درسی باشد؛ بلکه باید طلبه را به سمت پرسشگری، تحقیق و تحلیل سوق دهد. به اعتقاد او، طلبهای که یاد بگیرد چگونه سؤال علمی مطرح کند و برای پاسخ آن به منابع مراجعه کند، در آینده نیز توان بیشتری برای حل مسائل خواهد داشت.
در میان گفتوگوها، یک موضوع دیگر نیز به شکل قابل توجهی تکرار میشود؛ ارتباط میان آموزش و پژوهش. یکی از طلاب دانشآموخته در این زمینه میگوید اگر آموزش خوب باشد، پژوهش نیز بهصورت طبیعی رشد خواهد کرد. به گفته او، طلبهای که در کلاس درس با سؤال و مسئله مواجه میشود، به دنبال مطالعه بیشتر میرود و همین مطالعه میتواند آغاز یک مسیر پژوهشی باشد.
وی معتقد است حوزه برای اینکه بتواند در عرصه تولید علم و اندیشه نقشآفرین باشد، باید از دوران طلبگی روحیه تحقیق را در افراد تقویت کند و این کار نیز بدون آموزش قوی و استاد توانمند امکانپذیر نیست.
طلبه دیگری با اشاره به شرایط امروز جامعه، تقویت بنیه علمی روحانیون را یک ضرورت جدی میداند و میگوید نسل جدید با پرسشهای فراوانی مواجه است و طلبهای که قرار است در آینده در جامعه فعالیت کند، باید بتواند پاسخهای علمی، منطقی و مستند ارائه دهد.
او تأکید میکند که امروز دیگر صرفاً داشتن محفوظات علمی کافی نیست و طلبه باید قدرت تحلیل و توان انتقال مفاهیم را نیز داشته باشد. از نگاه او، هر اقدامی که کیفیت آموزش حوزه را افزایش دهد، در حقیقت قدرت تبلیغ و اثرگذاری اجتماعی روحانیون را نیز تقویت میکند.
یکی از طلاب دانشآموخته نیز با اشاره به نقش مدیران مدارس میگوید مدیر مدرسه اگر دغدغه علمی داشته باشد، این دغدغه به فضای کل مدرسه منتقل میشود. به گفته او، مدیر میتواند میان استاد و طلبه ارتباط ایجاد کند و مشکلات آموزشی را پیش از آنکه جدی شوند، شناسایی و پیگیری کند.
وی معتقد است تعامل میان مدیران مدارس و معاونت آموزش استان میتواند به حل بسیاری از مشکلات کمک کند و هرچه این ارتباط بیشتر باشد، برنامههای آموزشی نیز به واقعیت مدرسه نزدیکتر خواهد شد.
در میان این روایتها، یک وجه مشترک بیش از همه خودنمایی میکند: طلاب خواهان آموزش باکیفیت هستند. آنان معتقدند طلبه امروز بیش از گذشته به یک نظام آموزشی منظم، استاد توانمند، فضای علمی بانشاط و مسیر روشن برای پیشرفت نیاز دارد و هر اندازه این مؤلفهها تقویت شود، انگیزه تحصیل نیز افزایش خواهد یافت.
یکی از دانشآموختگان در جمعبندی تجربه خود میگوید که حوزه زمانی میتواند در جامعه اثرگذار باشد که ابتدا در درون خود، طلبهای قوی تربیت کند. به اعتقاد او، اگر طلبه از نظر علمی توانمند شود، در عرصه تبلیغ، پاسخگویی به شبهات، فعالیت فرهنگی و ارتباط با مردم نیز عملکرد بهتری خواهد داشت.
طلبه دیگری نیز تأکید میکند که تحول آموزشی باید استمرار داشته باشد و نباید به یک دوره یا یک برنامه خاص محدود شود. از نگاه او، آموزش یک فرآیند بلندمدت است و نتایج اصلی آن ممکن است سالها بعد دیده شود؛ اما همین که امروز دغدغه کیفیت آموزش جدیتر شده و مدیران، اساتید و طلاب نسبت به آن حساسیت بیشتری پیدا کردهاند، اتفاقی مثبت و امیدوارکننده است.
یکی از دانشآموختگان حوزه با اشاره به جایگاه علمی تاریخی تبریز و آذربایجان شرقی نیز میگوید این منطقه ظرفیت بسیار بالایی برای تربیت علما و فضلای برجسته دارد و اگر برنامههای آموزشی با جدیت دنبال شود، میتوان انتظار داشت که نسل جدیدی از طلاب توانمند از مدارس استان برخیزند.
وی تأکید دارد که آذربایجان شرقی از نظر سرمایه انسانی چیزی کم ندارد و آنچه اهمیت دارد، فراهم کردن بستر مناسب برای شکوفایی این سرمایه است؛ بسترهایی که آموزش باکیفیت، استاد توانمند، مدیریت علمی و حمایت از استعدادهای برتر از مهمترین آنهاست.
روایت این طلاب دانشآموخته، اگرچه نام و عنوانی در کنار خود ندارد، اما از یک واقعیت مهم حکایت میکند؛ اینکه تحول آموزشی زمانی ارزش واقعی خود را پیدا میکند که طلبه آن را در کلاس درس و در مسیر رشد علمی خود احساس کند.
آنچه از مجموع این گفتوگوهای میدانی به دست میآید، تصویری امیدوارکننده از فضای آموزشی حوزههای علمیه آذربایجان شرقی است؛ تصویری که در آن طلبه، استاد و مدیر مدرسه سه ضلع اصلی یک حرکت علمی هستند و تقویت ارتباط میان آنها میتواند مسیر رشد آموزشی حوزه را بیش از گذشته هموار کند.
اکنون به نظر میرسد با توجه جدیتر مجموعه مدیریت حوزه و معاونت آموزش استان به مسائل علمی و آموزشی، ظرفیت مناسبی برای ادامه این روند فراهم شده است؛ روندی که اگر با همین جدیت ادامه یابد، میتواند در سالهای آینده خود را در قالب افزایش سطح علمی طلاب، تقویت اساتید، رشد پژوهش، شکوفایی استعدادهای علمی و تربیت روحانیون توانمند و اثرگذار نشان دهد.
در نهایت، شاید مهمترین روایت از این تحول را بتوان در یک جمله خلاصه کرد: وقتی طلبه احساس کند علم در حوزه جدی گرفته میشود، خودش هم علم را جدیتر خواهد گرفت. و این همان نقطهای است که یک برنامه آموزشی را از یک دستور اداری به یک حرکت واقعی و ماندگار علمی تبدیل میکند.
آینده حوزه از کلاسهای امروز ساخته میشود
اگر بخواهیم از میان همه روایتها، گفتوگوها و مشاهدات میدانی این گزارش به یک جمعبندی روشن برسیم، باید گفت تحول حوزه پیش از آنکه در همایشها و برنامههای رسمی دیده شود، در کلاس درس اتفاق میافتد. جایی که طلبه مینشیند، استاد تدریس میکند، سؤال شکل میگیرد، مباحثه جان میگیرد و انگیزه علمآموزی در ذهن و دل طلبه ریشه میدواند.
آنچه امروز در فضای آموزشی حوزههای علمیه آذربایجان شرقی بیش از گذشته به چشم میآید، توجه جدیتر به همین نقطه بنیادین است؛ یعنی اینکه طلبه باید واقعاً آموزش ببیند، رشد کند، استعدادش دیده شود و برای آینده علمی و اجتماعی خود مسیر مشخصی داشته باشد. این تغییر نگاه، اگرچه شاید در ظاهر یک تحول اداری و آموزشی به نظر برسد، اما در واقع میتواند پیامدهایی بسیار فراتر از کلاس درس داشته باشد.
واقعیت این است که حوزه برای پاسخگویی به جامعه امروز، بیش از هر چیز به طلبه عالم، باانگیزه، پرسشگر، اهل مطالعه و توانمند در تحلیل مسائل روز نیاز دارد. چنین طلبهای یکشبه ساخته نمیشود؛ شخصیت علمی او در سالهای تحصیل و در تعامل مستمر با استاد، مدیر مدرسه و محیط علمی شکل میگیرد. از همین رو، هر قدمی که برای ارتقای کیفیت آموزش برداشته میشود، در حقیقت اقدامی برای ساختن آینده حوزه است.
در این میان، نقش معاونت آموزش مرکز مدیریت حوزههای علمیه آذربایجان شرقی نیز قابل توجه است؛ چراکه سیاستهای آموزشی زمانی به نتیجه میرسند که به متن مدارس راه پیدا کنند و مدیران، اساتید و طلاب آنها را در زندگی علمی خود لمس کنند.
ارتباط با مدارس، توجه به دغدغههای اساتید، پیگیری وضعیت تحصیلی طلاب و تلاش برای ایجاد نشاط علمی، میتواند این مسیر را از یک برنامه اداری به یک جریان واقعی آموزشی تبدیل کند.
البته این مسیر، مسیر کوتاهی نیست. تحول آموزشی نیازمند استمرار، صبر، ارزیابی، اصلاح و همراهی همه ارکان حوزه است. امروز شاید تنها بخشی از ثمرات این حرکت دیده شود، اما اگر این روند با همین جدیت ادامه پیدا کند، بدون تردید آثار عمیقتر آن در سالهای آینده آشکار خواهد شد؛ آنجا که دانشآموختگان امروز حوزه، به استادان، پژوهشگران، مبلغان و مدیران فردای جامعه تبدیل میشوند.
آذربایجان شرقی نیز برای چنین جهشی ظرفیت کم ندارد. تبریز و شهرستانهای استان سابقهای ارزشمند در تربیت عالمان و فضلای بزرگ دارند و امروز نیز مدارس علمیه استان از حضور طلاب جوان و مستعد و اساتید توانمند برخوردارند. آنچه اهمیت دارد، شناخت این ظرفیت و ایجاد بستر مناسب برای شکوفایی آن است.
شاید بتوان گفت مهمترین نشانه موفقیت یک نظام آموزشی، زمانی آشکار میشود که طلبه با انگیزه بیشتری کتاب را باز کند، با علاقه بیشتری پای درس استاد بنشیند، مباحثه را جدیتر دنبال کند و از خود بپرسد «چگونه میتوانم عالم بهتری باشم؟» اگر چنین سؤالی در میان طلاب بیشتر شنیده شود، یعنی آموزش توانسته مأموریت اصلی خود را انجام دهد.
از این منظر، آنچه امروز در حوزههای علمیه آذربایجان شرقی در حال شکلگیری است، صرفاً یک تغییر در برنامههای آموزشی نیست؛ یک سرمایهگذاری برای آینده حوزه است. آیندهای که میتواند در آن مدارس علمیه استان نه فقط محل تحصیل، بلکه کانونهای تولید علم، تربیت عالم و پرورش نیروهای فکری و فرهنگی تراز انقلاب اسلامی باشند.
و شاید بهترین پایان برای این گزارش همین باشد: حوزهای که امروز برای کلاس درس خود برنامه دارد، فردای جامعه برای پاسخ به مسائلش امید بیشتری خواهد داشت. اینجاست که آموزش، از یک موضوع داخلی حوزه فراتر میرود و به مسئلهای برای آینده فرهنگ، دین و جامعه تبدیل میشود.
نویسنده: وحید نستوهی