عصر قم - آذربایجان شرقی- جشنواره مد و لباس «همای» تبریز که با حاشیهها و انتقادهای رسانهای روبهرو شده بود، با ورود نماینده ولیفقیه در استان و آیتالله سیدی، به مطالبهای جدی پیرامون نظارت فرهنگی و مسئولیت دستگاههای متولی تبدیل شد.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا در تبریز، ماجرا از برگزاری جشنواره و نمایشگاه تخصصی مد، لباس و فشن «همای» در تبریز آغاز شد؛ رویدادی که در روزهای اخیر در عمارت نهضت این شهر برگزار شد و بنا بر گزارشهای منتشر شده، با مجوز رسمی ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجانشرقی همراه بود.
حضور مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان در مراسم افتتاحیه و سخنرانی درباره ضرورت تحول در حوزه مد و لباس و ترویج «زندگی عفیفانه» نیز بخشی از روایت رسمی این رویداد بود با این حال، انتشار تصاویر و ویدئوهایی از نحوه برگزاری جشنواره، زمینه طرح پرسشهایی درباره نوع پوشش، محتوای برنامه و میزان انطباق آن با ضوابط فرهنگی و اجتماعی کشور را فراهم کرد.
در نخستین مرحله، نقدها عمدتاً متوجه ماهیت و محتوای رویداد بود؛ منتقدان میپرسیدند برنامهای که عنوان «مد و لباس» را با خود دارد، تا چه اندازه باید با اهداف سیاستگذاری رسمی این حوزه و معیارهای پوشش ایرانی ـ اسلامی هماهنگ باشد.
مسئله زمانی جدیتر شد که مشخص شد دستگاه متولی فرهنگ استان نهتنها در فرآیند صدور مجوز این رویداد نقش داشته، بلکه مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجانشرقی نیز در آیین افتتاحیه حضور داشته است از این نقطه، موضوع از یک نقد صرفاً فرهنگی فاصله گرفت و به پرسشی درباره مسئولیت اداری و نظارتی دستگاه متولی تبدیل شد.
در مقابل، ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی آذربایجانشرقی در واکنش به حواشی اعلام کرد که جشنواره در تاریخ ۹ شهریور با مجوز رسمی برگزار شده و طبق بررسی اولیه، ضوابط مربوط به حجاب، پوشش اجتماعی و شئونات اسلامی در زمان برگزاری رعایت شده است.
همین موضع رسمی، اهمیت بررسی دقیقتر موضوع را دوچندان کرد؛ زیرا از یک سو دستگاه مسئول از رعایت ضوابط سخن گفته و از سوی دیگر، تصاویر منتشرشده و واکنشهای رسانهای، پرسشهایی درباره کیفیت اجرای ضوابط و نحوه نظارت ایجاد کردهاند از منظر حقوقی، اینجا نقطهای است که باید میان «انتقاد رسانهای»، «ادعای مغایرت با ضوابط» و «احراز تخلف» تفکیک قائل شد و هیچیک را جایگزین دیگری نکرد.
ورود نماینده ولیفقیه؛ هشدار درباره مسئولیت مدیران
در ادامه این جریان، حجت الاسلام والمسلمین احمد مطهریاصل، نماینده ولیفقیه در آذربایجان شرقی و امام جمعه تبریز، در خطبه های نماز جمعه درباره وضعیت عفاف و پوشش در جامعه موضع گرفت و بر ضرورت رعایت شئونات در مراسم ها تأکید کرد.
وی با تصریح بر اینکه مسئولان دولتی نباید در مراسمهایی که در آنها بیحجابی و بیعفتی وجود دارد حضور پیدا کنند، همزمان بر ضرورت جلوگیری از دوقطبیشدن جامعه و حفظ انسجام اجتماعی تأکید کرد.
اهمیت این موضع در ماجرای «همای» صرفاً به محتوای یک جشنواره محدود نمیشود. نماینده ولیفقیه در استان، در جایگاه مطالبهگر مسائل فرهنگی و اجتماعی، مسئله را متوجه مسئولیت مدیران و دستگاههای رسمی نیز کرده است؛ به این معنا که اگر مسئول دولتی در یک برنامه عمومی حاضر میشود، انتظار طبیعی این است که ضوابط حاکم بر آن برنامه نیز مورد توجه قرار گرفته باشد. از همین رو، حضور مدیران در رویدادهای فرهنگی را نمیتوان بهتنهایی دلیل تأیید تمام محتوای برنامه دانست، اما همین حضور میتواند از منظر مسئولیت مدیریتی و پاسخگویی عمومی موضوع سؤال قرار گیرد.
مطالبه مطرحشده از سوی امام جمعه تبریز نیز واجد یک نکته مهم است: مواجهه با مسائل فرهنگی نباید به ایجاد شکاف میان مردم منجر شود. بنابراین نقد یک رویداد فرهنگی، در صورتی که قرار باشد به مطالبهای عمومی و مؤثر تبدیل شود، باید از مسیر قانون، استدلال، شفافیت و مسئولیتپذیری عبور کند؛ نه از مسیر التهابآفرینی و تقابل اجتماعی. این رویکرد، هم شأن مطالبه فرهنگی را حفظ میکند و هم اجازه نمیدهد نقد یک عملکرد مدیریتی به اختلاف میان گروههای اجتماعی تبدیل شود.
آیتالله سیدباقر سیدی؛ مطالبه بررسی مبنای مجوز
در ادامه، آیتالله سیدباقر سیدی، نماینده آذربایجان شرقی در مجلس خبرگان رهبری و امام جمعه بناب، نیز نسبت به حواشی جشنواره واکنش نشان داد و مسئله را از زاویه مسئولیت دستگاههای متولی مورد توجه قرار داد.
وی ضمن انتقاد از نحوه برگزاری رویداد، خواستار بررسی فرآیند صدور مجوز، میزان نظارت و نقش دستگاههای مسئول شد و بر ضرورت توجه جدی شورای فرهنگ عمومی استان و مسئولان اجرایی به این موضوع تأکید کرد.
نکته مهم در موضع آیت الله سیدی آن است که مطالبه مطرحشده صرفاً متوجه محتوای ظاهری جشنواره نیست، بلکه فرآیند اداری پشت برگزاری آن را نیز مورد سؤال قرار میدهد اگر رویدادی مجوز رسمی دارد، باید روشن باشد مجوز بر اساس چه مقرراتی صادر شده، چه تعهداتی برای برگزارکننده تعیین شده، چه نهادی بر اجرای آن تعهدات نظارت داشته و در صورت مشاهده مغایرت، چه سازوکار قانونی برای رسیدگی وجود دارد.
این پرسشها از جنس مطالبه عمومی و اداری است و پاسخ به آنها میتواند بخش قابل توجهی از ابهامات ایجادشده را برطرف کند.
آیتالله سیدی همچنین با اشاره به تکرار برخی حواشی در برنامههای فرهنگی و هنری استان، خواستار حساسیت بیشتر مسئولان در مرحله صدور مجوز و نظارت بر اجرا شده است این بخش از موضع وی را میتوان در چارچوب ضرورت بازنگری در سازوکار نظارت فرهنگی استان ارزیابی کرد؛ بهویژه آنکه سیاستگذاری فرهنگی زمانی مؤثر خواهد بود که فاصله میان تصمیم اداری، مجوز صادرشده و اجرای واقعی برنامه به حداقل برسد.
یک پرسش حقوقی روشن؛ مسئولیت با کدام دستگاه است؟
اکنون در مرکز این ماجرا یک سؤال مشخص قرار دارد: مسئولیت نظارت بر «همای» دقیقاً با کدام دستگاه بوده است؟
اگر ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان مرجع صدور مجوز و نظارت بر رویداد بوده، افکار عمومی میتواند درباره فرآیند بررسی طرح، محتوای برنامه، شرایط تعیینشده برای برگزارکننده و شیوه نظارت سؤال کند.
اگر بخشی از مسئولیت بر عهده نهاد یا کارگروه دیگری بوده است، باید حدود این مسئولیت نیز برای افکار عمومی روشن شود. در واقع، مطالبه اصلی رسانهای در اینجا نه صدور حکم درباره اشخاص، بلکه تعیین دقیق زنجیره مسئولیت است.
از منظر حقوق اداری نیز میان «صدور مجوز» و «نظارت بر اجرای مفاد مجوز» باید تفکیک کرد. صدور مجوز به معنای آن نیست که مجری پس از دریافت مجوز از هرگونه نظارت حین اجرا معاف است و از سوی دیگر، مشاهده یک تصویر یا گزارش رسانهای نیز بهتنهایی اثباتکننده تخلف نیست آنچه میتواند موضوع رسیدگی قرار گیرد، مقایسه میان مفاد مجوز، تعهدات برگزارکننده، ضوابط قانونی و آن چیزی است که در عمل اتفاق افتاده است.
به همین دلیل، مطالبه رسانهای باید دقیق و قابل پاسخ باشد: مجوز چه زمانی صادر شد؟ مرجع صادرکننده چه نهادی بود؟ ضوابط اجرایی چه بود؟ ناظر برنامه چه نهادی بود؟ آیا گزارش نظارتی پیشبینی شده بود؟ و در صورت احراز مغایرت، مسئولیت اداری متوجه چه سطحی از فرآیند تصمیمگیری خواهد بود؟ پاسخ به این پرسشها میتواند به جای جنجال، یک مسیر روشن برای فهم واقعیت ایجاد کند.
مسئله فقط «همای» نیست
ماجرای «همای» در عین حال یک مسئله بزرگتر را نیز پیش روی سیاستگذاران فرهنگی استان قرار داده است؛ اینکه حوزه مد و لباس صرفاً با برگزاری نمایشگاه و جشنواره سامان نمییابد اگر سیاست رسمی کشور حمایت از تولید و عرضه پوشاک متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی است، دستگاههای متولی باید بتوانند میان طراحی، تولید، اقتصاد پوشاک، بازار مصرف و سیاستهای فرهنگی پیوند برقرار کنند.
خانوادهای که قرار است پوشش متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی انتخاب کند، نیازمند بازار، تولیدکننده، طراح و محصول قابل دسترس است. بنابراین سیاست فرهنگی در این حوزه باید علاوه بر نظارت بر رویدادها، به تقویت تولید و عرضه پوشاک مناسب نیز توجه داشته باشد نقد عملکرد دستگاههای فرهنگی نیز زمانی کامل خواهد بود که صرفاً به یک مراسم یا یک تصویر محدود نشود و کارنامه سیاستگذاری در حوزه مد و لباس را بهصورت جامع مورد بررسی قرار دهد.
از این منظر، حضور مسئولان در یک رویداد نیز باید در چارچوب مسئولیت مدیریتی بررسی شود. حضور یک مدیر در مراسم افتتاحیه بهتنهایی نمیتواند دلیلی بر تأیید تمام جزئیات برنامه تلقی شود، اما اگر همان مدیر مسئول سیاستگذاری یا نظارت بر حوزه مربوط باشد، افکار عمومی حق دارد درباره ارزیابی پیشینی و سازوکار نظارتی آن دستگاه سؤال کند این تفکیک، هم از بیانصافی نسبت به مدیران جلوگیری میکند و هم راه را برای مطالبهگری دقیقتر باز میگذارد.
از واکنش رسانهای تا مطالبه انقلابیِ پاسخگویی
آنچه در روزهای اخیر پیرامون «همای» شکل گرفته، در اصل یک زنجیره قابل بررسی است؛ برگزاری یک رویداد رسمی، انتشار تصاویر و گزارشها، شکلگیری انتقادهای اجتماعی و رسانهای، موضعگیری نماینده ولیفقیه در استان، واکنش آیتالله سیدباقر سیدی و سپس طرح مطالبه درباره نحوه صدور مجوز و نظارت همین زنجیره نشان میدهد موضوع دیگر صرفاً یک برنامه فرهنگی نیست و به مسئلهای درباره کیفیت حکمرانی فرهنگی تبدیل شده است.
در چنین شرایطی، رویکرد انقلابی و مسئولانه آن نیست که بدون بررسی مستندات، اشخاص متهم شوند یا فضای جامعه ملتهب شود؛ بلکه مطالبه انقلابی آن است که دستگاه مسئول با صراحت، مستند و بدون ابهام درباره عملکرد خود توضیح دهد.
اگر فرآیند صدور مجوز و نظارت صحیح بوده، اسناد و توضیحات رسمی میتواند از عملکرد دستگاهها دفاع کند و اگر نقصی وجود داشته، پذیرش و اصلاح آن میتواند از تکرار چنین مواردی جلوگیری کند.
شفافیت، مطالبهای انقلابی و قانونی
در نظام اسلامی، هیچ مسئولیتی بدون پاسخگویی نیست و هیچ مجوزی نباید خارج از چارچوب قانون و ضوابط رسمی صادر شود وقتی موضوعی در حوزه فرهنگ و پوشش عمومی مطرح میشود، افکار عمومی حق دارد بداند چه نهادی مسئول صدور مجوز بوده، فرآیند قانونی چگونه طی شده و دستگاههای نظارتی بر اساس چه ضوابطی عمل کردهاند.
مطالبه امروز، مطالبهای روشن و بیحاشیه است: مسئولیتها باید شفاف، فرآیندها قابل توضیح و عملکرد دستگاههای فرهنگی قابل ارزیابی باشد.
اگر سیاستهای رسمی کشور بر صیانت از فرهنگ عمومی و رعایت ضوابط قانونی تأکید دارد، این سیاستها باید در میدان اجرا نیز دیده شود نمیتوان از قانون سخن گفت اما در مقام اجرا، پاسخ روشنی درباره روند صدور مجوزها و نحوه نظارت ارائه نکرد.
موضوع «همای» نباید به میدان هیاهو و تسویهحسابهای سیاسی تبدیل شود. مسئله اصلی، قانون، مسئولیت و پاسخگویی است هر نهادی که در این فرآیند مسئولیت داشته، باید با صراحت درباره عملکرد خود توضیح دهد؛ نه فرافکنی جای پاسخگویی را بگیرد و نه جنجال رسانهای جای سند و قانون را.
مطالبه شفافیت، مطالبهای علیه هنر، هنرمندان یا فعالان حوزه مد و لباس نیست. اتفاقاً صیانت از عرصه فرهنگ زمانی ممکن است که قواعد روشن، نظارت منسجم و مسئولیتها مشخص باشد فرهنگ انقلابی، همزمان با حمایت از خلاقیت و نوآوری، نسبت به قانون و ارزشهای فرهنگی جامعه نیز مسئول است.
اکنون «همای» میتواند به آزمونی جدی برای نظام نظارت فرهنگی استان تبدیل شود؛ آزمونی که نتیجه آن باید با سند، شفافیت، مسئولیتپذیری و اجرای بیتعارف قانون مشخص شود.
افکار عمومی انتظار پاسخهای روشن دارد؛ نه هیاهو، نه فرافکنی و نه سکوت قانون برای همه است و مسئولیت نیز باید برای همه روشن باشد.
نویسنده: وحید نستوهی