عصر قم - استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه مسئله مشروطه و شخصیت شیخ فضلالله نوری صرفاً یک موضوع تاریخی نیست، گفت: شناخت جریانهای فکری و سیاسی آن دوره برای فهم ریشههای انقلاب اسلامی و حفظ هویت آن ضروری است.
به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجتالاسلام محمدصادق ابوالحسنی استاد حوزه و دانشگاه در یکصد و پنجاه و پنجمین نشست از سلسله برنامههای «شبهای بصیرتی» در موکب پایگاه بسیج شهدای روحانی مرکز مدیریت حوزههای علمیه، با اشاره به تقارن این نشست با ایام اربعین حسینی و سالگرد شهادت آیتالله حاج شیخ فضلالله نوری، اظهار داشت: در کنار نام و یاد سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین(ع)، یاد و خاطره سربدار مشروطه و متفکر مشروطه مشروعه، حضرت آیتالله شیخ فضلالله نوری را گرامی میداریم .
وی با اشاره به جایگاه علمی و مبارزاتی شیخ فضلالله نوری، گفت: امام خمینی(ره) درباره ایشان فرمودند «مجتهد مجاهد دارای مقامات عالیه است» و بر همین اساس بحث درباره شیخ شهید، بحث درباره یک شخصیت تاریخیِ صرف نیست؛ بلکه موضوعی مرتبط با هویت انقلاب اسلامی و مسیر حرکت روحانیت شیعه است .
حجتالاسلام ابوالحسنی با بیان خاطرهای از یکی از سخنرانیهای خود درباره مشروطه و شیخ فضلالله نوری، اظهار داشت: پس از سخنرانی، فردی پرسید چرا درباره مسائل روز صحبت نمیکنید و به سراغ مشروطه و شیخ فضلالله رفتهاید؛ در حالی که این موضوع چه فایدهای برای امروز دارد؟
وی افزود: در پاسخ گفتم وقتی از امام خمینی(ره) و رهبر معظم انقلاب سخن میگوییم، باید بدانیم یکی از توصیههای جدی آنان مطالعه تاریخ معاصر و عبرت گرفتن از حوادث گذشته است .
این پژوهشگر تاریخ معاصر تصریح کرد: امام خمینی(ره) درباره مشروطه هشدار دادهاند که اگر روحانیون، ملت، خطبا، علما، نویسندگان و روشنفکران متعهد از قضایای صدر مشروطه عبرت نگیرند، ممکن است همان اتفاقی که برای انقلاب مشروطه رخ داد، برای انقلاب اسلامی نیز تکرار شود .
وی ادامه داد: این سخن امام نشان میدهد که شناخت مشروطه یک بحث حاشیهای نیست، بلکه بحثی هویتی است؛ زیرا اگر جریانهای فکری و سیاسی که موجب انحراف مشروطه شدند شناخته نشوند، امکان تکرار همان مسیر وجود دارد .
تأکید رهبر انقلاب بر استمرار هجمهها علیه شیخ فضلالله نوری
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به تأکید رهبر معظم انقلاب بر اهمیت شناخت دوره مشروطه، گفت: در یکی از جلسات تاریخنگاران در بیت رهبری که جمعی از پژوهشگران تاریخ معاصر حضور داشتند، موضوع شیخ فضلالله نوری مطرح شد .
وی افزود: در آن جلسه گفته شد که پیش از انقلاب اسلامی، حملات فراوانی علیه شیخ فضلالله صورت میگرفت و امروز به برکت انقلاب، تاریخنگاران اصیل از جایگاه ایشان دفاع میکنند؛ اما رهبر معظم انقلاب در پاسخ فرمودند: «همین الان هم دارند به شیخ فضلالله نوری حمله میکنند . »
این استاد حوزه خاطرنشان کرد: واقعیت این است که هنوز هم در قالب مقاله، بیانیه، سخنرانی، نوشتههای مختلف و فضای مجازی، هجمههایی علیه شیخ فضلالله نوری صورت میگیرد؛ بهویژه در سالگرد شهادت ایشان .
وی با بیان اینکه هدف این جریانها تنها شخص شیخ فضلالله نیست، اظهار داشت: هدف اصلی، تضعیف اصل روحانیت، تشیع، انقلاب اسلامی و ولایت فقیه است؛ زیرا ریشه انقلاب اسلامی در اندیشه و مسیر شخصیتهایی مانند شیخ فضلالله نوری قرار دارد .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به توجه امام خمینی(ره) به شخصیت شیخ فضلالله نوری، گفت: در خاطرات تاریخی آمده است که امام پس از انقلاب از مرحوم حسین مکی پرسیدند: چرا درباره شیخ فضلالله نوری نمینویسید؟ این سؤال نشاندهنده اهمیت جایگاه شیخ شهید در نگاه امام است .
وی افزود: همچنین رهبر معظم انقلاب نیز نسبت به این مسئله گلایه کردهاند که چرا برخی افراد، حمایت امام خمینی(ره) از شیخ فضلالله نوری را به عنوان یک نقطه ضعف مطرح میکنند؛ در حالی که امام آشکارا از مقام علمی و مجاهدت ایشان دفاع کرده بودند .
این پژوهشگر تاریخ حوزههای علمیه با اشاره به خاطرهای از مرحوم استاد علی دوانی، گفت: ایشان نقل کرده است که در سالهای آغازین نهضت امام خمینی(ره)، درباره مطالعات امام پیرامون مشروطه پرسید و به ایشان عرض کرد که مواضع شما بسیار نزدیک به دیدگاههای شیخ فضلالله نوری است و مطالعه بیشتر درباره مشروطه میتواند در تعمیق دیدگاههای سیاسی شما مؤثر باشد .
وی ادامه داد: امام خمینی(ره) درباره کتاب پیشنهادی پرسیدند و پس از معرفی آن کتاب، بعدها در دوران حبس امام در سال ۱۳۴۲ مشاهده شد که همان کتاب درباره مشروطه در اختیار ایشان بوده و آن را مطالعه میکردند .
حجتالاسلام ابوالحسنی در پایان تأکید کرد: مسئله شیخ فضلالله نوری، تنها یک پرونده تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از جریانشناسی حوزههای علمیه، شناخت مسیر روحانیت شیعه و فهم ریشههای فکری انقلاب اسلامی است .
تشیع با خون عالمان شهید حفظ شده است
حجتالاسلام ابوالحسنی منذر با اشاره به ضرورت شناخت تاریخ معاصر برای تحلیل انقلاب اسلامی، اظهار داشت: نهضت اسلامی و انقلاب اسلامی را نمیتوان بدون مطالعه تاریخ معاصر فهم کرد؛ چراکه چهار جریان مهم تاریخی، ریشههای شکلگیری انقلاب اسلامی را تشکیل میدهند .
وی افزود: نهضت تحریم تنباکو، نهضت مشروطه، نهضت ملی نفت و قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ چهار مقطع مهمی هستند که اگر آنها را مطالعه نکنیم، نمیتوانیم عصر انقلاب اسلامی را بهدرستی تحلیل کنیم .
این پژوهشگر تاریخ معاصر با هشدار نسبت به استفاده از روایتهای تاریخی تحریفشده، گفت: گاهی گرفتار روایتهایی میشویم که از جریانهایی مانند جریان کسروی تأثیر پذیرفتهاند؛ در حالی که احمد کسروی در برخی آثار خود با افتخار از کتابسوزی سخن گفته و حتی سوزاندن کتابهای دینی، مفاتیحالجنان و دیوان حافظ را مطرح کرده است .
وی تصریح کرد: طبیعی است چنین جریانی نمیتواند مبنای تحلیل تاریخ تشیع و انقلاب اسلامی قرار گیرد و باید مراقب باشیم روایتهای تاریخی را از منابع صحیح و معتبر دریافت کنیم؛ زیرا در برخی نوشتهها تحریفها و دروغهای فراوانی وجود دارد که نیازمند بررسی مستقل است .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به برگزاری این نشست در موکب شهدای روحانیت، اظهار داشت: شیخ فضلالله نوری یکی از ستارگان درخشان شهدای روحانیت شیعه در تاریخ خونبار تشیع است .
وی با اشاره به جایگاه عالمان مجاهد در حفظ دین، گفت: اگر بر اساس روایت «مِدادُ العُلَماءِ أفضلُ مِن دِماءِ الشُّهَداء» قلم عالمان از خون شهیدان برتر دانسته شده است، به این معناست که جایگاه علمایی که قلم خود را با خون دل و مجاهدت همراه کردهاند، جایگاهی عظیم است .
این استاد حوزه ادامه داد: عالمانی که در عصر غیبت در مسیر دفاع از دین، حقیقت و اسلام ایستادگی کردند، گاهی هم قلم و هم جان خود را تقدیم کردند و شیخ فضلالله نوری از جمله همین عالمان است .
وی با توصیه به مطالعه کتاب «شهداء الفضیله» علامه امینی، اظهار داشت: این کتاب که با عنوان «شهدای راه فضیلت» ترجمه شده است، زندگی و شهادت حدود ۱۳۰ نفر از عالمان بزرگ شیعه در عرصههایی مانند تفسیر، فقه، اصول، حکمت، رجال و کلام را بیان میکند؛ عالمانی که در طول تاریخ مورد ظلم و جنایت قرار گرفتند .
تشیع با خون و مجاهدت عالمان حفظ شده است
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به برخی نمونههای شهادت عالمان شیعه، گفت: وقتی علامه امینی به ماجرای شهادت شهید اول میرسد، مینویسد «اللهاکبر»؛ زیرا این دین و این تشیع رایگان به دست ما نرسیده است، بلکه از میان خون، آتش، زندان، شکنجه و شهادت عبور کرده است .
وی افزود: عالمان شیعه در طول تاریخ هزینههای سنگینی برای حفظ معارف اهلبیت(ع) پرداخت کردهاند و پس از ائمه معصومین(ع) و امامزادگان، هیچ گروهی مانند عالمان شیعه در حفظ دین و ایستادگی برابر ظلم چنین فداکاری نکرده است .
این پژوهشگر تاریخ حوزههای علمیه با اشاره به نمونههایی از مظلومیت خاندان اهلبیت(ع) و سادات، گفت: درباره امامزاده محروق در نیشابور نقل شده که پیکر ایشان را سوزاندند و همچنین درباره حضرت عبدالعظیم حسنی(ع) در منابع تاریخی آمده است که ایشان عالمی بزرگ و فقیهی از سادات حسنی بود که در راه دفاع از ولایت و حقیقت مورد ظلم قرار گرفت .
وی ادامه داد: در مورد اسماعیل سربخش نیز وجه تسمیه این عنوان آن است که سر از بدن ایشان جدا کردند و سر او را برای خان مغول فرستادند؛ این نمونهها نشاندهنده تاریخ سرشار از مقاومت تشیع است .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به پیوند عمیق عالمان شیعه با فرهنگ عاشورا، اظهار داشت: همان روحیهای که امروز در سخنان رهبر معظم انقلاب و تأکید ایشان بر استمرار راه سیدالشهدا(ع) دیده میشود، در وجود شیخ فضلالله نوری نیز جریان داشت .
وی افزود: شیخ فضلالله نوری میفرمود: «داعیه ما عیناً داعیه کربلاست؛ ما در مسیر کربلا حرکت میکنیم . »
این استاد حوزه خاطرنشان کرد: نقل شده است که شیخ فضلالله نوری تا روضهخوانی انجام نمیشد، درس خارج خود را آغاز نمیکرد؛ چراکه پیوند او با عاشورا و فرهنگ شهادت، پیوندی عمیق فکری و عملی بود .
وی با اشاره به شهادت شهید اول و شهید ثانی، گفت: علامه امینی درباره شهید اول مینویسد که دشمن ابتدا او را با شمشیر به شهادت رساند، اما به همین مقدار بسنده نکرد؛ سپس پیکرش را به دار کشیدند، سنگباران کردند و در نهایت بدن او را به آتش کشیدند و خاکسترش را بر باد دادند .
حجتالاسلام ابوالحسنی افزود: درباره شهید ثانی نیز نقل شده است که به دستور حاکم وقت به شهادت رسید و پیکر او مدتی کنار آب رها شد؛ غربتی که یادآور مظلومیت سیدالشهدا(ع) است .
وی همچنین با اشاره به شهید ثالث، آیتالله محمدتقی برغانی، گفت: ایشان در مبارزه با جریانهای انحرافی مانند بابیت و بهائیت، در محراب مسجد به شهادت رسید .
شهادت شیخ فضلالله نوری؛ نماد یک تقابل تاریخی
حجتالاسلام ابوالحسنی در ادامه به شهادت شیخ فضلالله نوری اشاره کرد و گفت: ماجرای شیخ فضلالله نوری یک ماجرای ویژه است؛ در روز ۱۳ رجب، سالروز میلاد امیرالمؤمنین علی(ع)، فقیه اول پایتخت تهران را به میدان توپخانه آوردند و یک فرد ارمنی چهارپایه را از زیر پای او کشید و طناب دار را بر گردنش انداخت .
وی افزود: همان فرد پس از این اقدام گفت: «پاپ مسلمین را من به دار کشیدم . »
این پژوهشگر تاریخ معاصر تأکید کرد: این حادثه نشان میدهد شهادت شیخ فضلالله نوری تنها یک حادثه سیاسی نبود، بلکه نمادی از تقابل جریانهای فکری و سیاسی در تاریخ معاصر ایران به شمار میآید .
حجتالاسلام ابوالحسنی منذر، با اشاره به شهادت جمعی از عالمان شیعه در جریان مشروطه اظهار داشت: گاهی تصور میشود در جریان مشروطه تنها شیخ فضلالله نوری به شهادت رسید، در حالی که چنین نیست و حدود ۲۰ نفر از عالمان و روحانیون در این دوره قربانی شدند .
وی افزود: روحانیستیزی، ترور روحانیت و تلاش برای حذف علما، بهویژه در تاریخ معاصر، از همان دوران مشروطه آغاز شد و شخصیتهای متعددی از عالمان دینی در این مسیر به شهادت رسیدند .
این پژوهشگر تاریخ معاصر با اشاره به برخی از این شخصیتها گفت: مرحوم حاج ملا محمد خمامی، از علمای بزرگ رشت و از عالمان مشروطهخواه که با شیخ فضلالله نوری همفکری داشت، از جمله این افراد بود که به شهادت رسید؛ همچنین شخصیتهایی مانند میرزا حبیبالله خراسانی، میرزا محمدباقر اصطهباناتی و دیگر عالمان، قربانی همین جریان شدند .
ریشه تاریخی ترور رهبران جریانهای مقاومت
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به استمرار ترور شخصیتهای دینی و رهبران جریانهای مقاومت در دوران معاصر، اظهار داشت: اگر امروز میبینیم شخصیتی مانند شهید سیدحسن نصرالله با آن عظمت هدف حمله قرار میگیرد یا رهبران جبهه مقاومت ترور میشوند، این مسئله دارای ریشه تاریخی است .
وی ادامه داد: ترور رهبران نهضتهای ضد استبدادی و ضد استعماری، بهویژه از دوران مشروطه آغاز شد و منطق دشمن این بود که «سر نهضت را بزنید تا بدنه آن از حرکت باز بایستد ».
این استاد حوزه تصریح کرد: دشمنان نمیدانند که تشیع با فرهنگ عاشورا زنده است؛ خونی که اربعین و شهادت سیدالشهدا(ع) در رگهای شیعه جاری کرده، اجازه نمیدهد این مسیر متوقف شود .
وی افزود: ممکن است عالمی را از میان بردارند، اما عالم دیگری، فقیهی دیگر و مجاهدی دیگر این پرچم را برمیدارد؛ البته به شرط آنکه پیام و اندیشه آن عالم به جامعه منتقل شود .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به نمونههایی از عالمان مبارز گفت: شخصیتهایی مانند میرزا عبدالکریم امام جمعه، آخوند ملا قربانعلی زنجانی و دیگر عالمان، نمونههایی از همین ایستادگی در مسیر دفاع از دین و حقیقت هستند .
وی در ادامه با اشاره به جایگاه علمی و معنوی شیخ فضلالله نوری، اظهار داشت: مرحوم استاد محمدتقی فلسفی که امام خمینی(ره) از ایشان به عنوان استاد بیان یاد میکردند، نکاتی درباره شیخ فضلالله نقل کردهاند .
این پژوهشگر تاریخ حوزههای علمیه با بیان خاطرهای از مرحوم فلسفی افزود: ایشان نقل کردهاند که در نجف، علما برای آزمودن علمی افراد پرسشهایی مطرح میکردند و از ایشان پرسیدند تفاوت جسم و جسد چیست .
وی ادامه داد: پاسخ داده شد که در زیارتنامهها میخوانیم «السلام علی اجسادکم و علی اجسامکم»؛ جسم به بدن زنده گفته میشود، زمانی که روح در بدن حضور دارد، جسم است و زمانی که روح از بدن جدا شود، جسد نامیده میشود .
حجتالاسلام ابوالحسنی افزود: سپس درباره تعبیر «الخاتم لما سبق والفاتح لما استقبل» در زیارت پیامبر اکرم(ص) سؤال شد و پاسخ داده شد که پیامبر اکرم(ص) پایانبخش نبوت است، اما آغازگر امامت است؛ زیرا ولایت و امامت پس از ایشان در امت استمرار پیدا میکند .
وی اظهار داشت: این نکته را از آن جهت بیان میکنم که شیخ فضلالله نوری نیز حلقه اتصال میان فقیهان مجاهد گذشته و فقیهان و رهبران مجاهد معاصر است .
جایگاه شیخ فضلالله نوری در سلسله فقهای مبارز
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به سلسله عالمان مبارز تاریخ معاصر ایران گفت: شخصیتهایی مانند ملاعلی کنی، میرزای شیرازی، آیتالله مدرس، آیتالله کاشانی، آیتالله سیدعبدالله بلادی بوشهری، آیتالله سیدعبدالحسین لاری، حاج آقا نورالله اصفهانی و آیتالله شاهآبادی، هرکدام در مسیر مبارزه با استبداد و استعمار نقشآفرین بودند .
وی افزود: در میان این سلسله، دو شخصیت جایگاه ویژهای دارند؛ نخست آیتالله شیخ فضلالله نوری و دوم حضرت امام خمینی(ره)؛ و مقام معظم رهبری نیز میراثدار این خط فکری و تاریخی است .
این استاد حوزه خاطرنشان کرد: شیخ فضلالله نوری برای جریان فقاهت مبارز، جایگاهی شبیه جایگاه فردوسی در میان شاعران دارد؛ یعنی شخصیتی که محور یک جریان بزرگ تاریخی است .
حجتالاسلام ابوالحسنی یکی از مهمترین اقدامات شیخ فضلالله نوری را پیگیری و تثبیت اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه دانست و گفت: بر اساس این اصل مقرر شد در مجلس شورای ملی، پنج نفر از فقهای طراز اول حضور داشته باشند تا مصوبات مجلس را بررسی کنند و در صورت مخالفت با شرع، از تصویب آن جلوگیری شود .
وی افزود: این اصل با حمایت فقهای بزرگ نجف، از جمله آخوند خراسانی، به قانون تبدیل شد و اگر تلاشهای شیخ فضلالله نبود، مسیر تاریخی بعدی روحانیت و نهضت اسلامی، یک مبنای حقوقی مهم برای دفاع از جایگاه فقه و فقاهت در حکومت در اختیار نداشت .
این پژوهشگر تاریخ معاصر اظهار داشت: شیخ فضلالله پس از تصویب این اصل گفت: «اکنون دیگر مرگ برای من گواراست؛ زیرا توانستم این مسئله را در قانون وارد کنم . »
وی تأکید کرد: هدف شیخ فضلالله این بود که در یک کشور شیعه، قوانین بدون نظارت فقهای بزرگ تصویب نشود و جریانهای سکولار نتوانند قانونی برخلاف مبانی دینی وضع کنند .
حجتالاسلام ابوالحسنی در پایان این بخش از سخنان خود گفت: هر عالمی که پس از آن برای دفاع از دین و استقلال کشور قیام کرد، در حقیقت بر همان ریلی حرکت میکرد که شیخ فضلالله نوری بنیان گذاشته بود .
شیخ فضلالله نوری مخالف اصلاح نبود، بلکه با انحراف مشروطه مقابله کرد
حجتالاسلام ابوالحسنی منذر، با اشاره به نقش اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه در تحولات سیاسی ایران اظهار داشت: نکات تاریخی مهمی وجود دارد که باید با دقت مطالعه شود؛ زیرا بسیاری از مسیرهای مبارزاتی روحانیت شیعه در دوره معاصر بر همین مبانی استوار بوده است .
وی با اشاره به نحوه ورود شهید مدرس به مجلس شورای ملی گفت: شاید برخی تصور کنند که شهید مدرس مانند دیگر نمایندگان با رأی مردم وارد مجلس شد، اما واقعیت این است که ایشان در ابتدا به عنوان یکی از پنج فقیه طراز اول موضوع اصل دوم متمم قانون اساسی وارد مجلس شد .
این پژوهشگر تاریخ معاصر افزود: شهید مدرس آنقدر در تدریس و فقاهت برجسته بود که لقب «مدرس» گرفت؛ یعنی شخصیتی که در مقام تدریس و دانش حوزوی جایگاه ویژهای داشت. پس از آن نیز در دورههای بعد با رأی مردم وارد مجلس شد و به یکی از بزرگترین چهرههای مبارزه با استبداد و استعمار تبدیل شد .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به قیام آیتالله حاجآقانورالله اصفهانی علیه رضاخان اظهار داشت: مرحوم آیتالله حاجآقانورالله اصفهانی در سال ۱۳۰۶ شمسی، یکی از نخستین قیامهای جدی علیه حکومت رضاخان را پایهگذاری کرد .
وی ادامه داد: ایشان از اصفهان به قم آمد، در حرم حضرت معصومه(س) تحصن کرد و با این حرکت، پایههای حکومت رضاخان را به چالش کشید؛ اما رضاخان با حیله و ترفند اطراف ایشان را خالی کرد و سرانجام آن عالم بزرگ را مسموم کرد .
این استاد حوزه خاطرنشان کرد: مبنای اعتراض حاجآقانورالله اصفهانی نیز همین بود که اصل دوم متمم قانون اساسی اجرا نمیشود و قوانینی که برخلاف شرع و بدون نظر فقها تصویب میشوند، نمیتوانند مشروعیت داشته باشند .
وی افزود: در ماجرای قیام آیتالله حاجآقا حسین قمی علیه کشف حجاب رضاخانی و حادثه مسجد گوهرشاد نیز همین مسئله مطرح بود؛ اعتراض علما این بود که چگونه در یک کشور شیعه میتوان قوانینی برخلاف احکام دین تصویب و اجرا کرد، در حالی که اصل نظارت فقها در قانون اساسی وجود دارد .
تداوم مسیر شیخ فضلالله در نهضتهای معاصر
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به نهضت ملی نفت گفت: این مسیر را اگر ادامه دهیم، به نهضت ملی نفت و آیتالله کاشانی میرسیم. آیتالله کاشانی نیز در جریان نهضت ملی نفت بر همین مبنای فقهی و دینی حرکت میکرد .
وی اظهار داشت: هنگامی که آیتالله کاشانی را متهم کردند که با نواب صفوی و مبارزان مرتبط بوده و باید مجازات شود، علمای بزرگ از جمله آیتالله العظمی بروجردی و دیگر مراجع، بر اساس جایگاه فقهی ایشان و همان مبانی قانونی، از تعرض به او جلوگیری کردند .
این پژوهشگر تاریخ حوزههای علمیه افزود: امام خمینی(ره) نیز از آغاز نهضت اسلامی، در تمام مراحل همین نگاه را دنبال کردند؛ چه در ماجرای انجمنهای ایالتی و ولایتی، چه در مخالفت با انقلاب سفید شاه و چه در اعتراض به سیاستهای ضد دینی رژیم پهلوی .
وی تصریح کرد: سخن اصلی امام این بود که حکومت و قانون در جامعه اسلامی باید با موازین شرع هماهنگ باشد و مصوبات مجالس آن زمان، بدون توجه به مبانی دینی مشروعیت ندارد؛ زیرا اصل نظارت فقها که شیخ فضلالله نوری برای آن تلاش کرده بود، کنار گذاشته شده بود .
حجتالاسلام ابوالحسنی خاطرنشان کرد: حتی در جریان دستگیری امام خمینی(ره) در سال ۱۳۴۲، علما با استناد به جایگاه علمی و فقهی ایشان و بر اساس همان مبانی اعلام کردند که نمیتوان به یک مجتهد مسلم و مرجع دینی تعرض کرد .
وی تأکید کرد: این همان مسیری است که شیخ فضلالله نوری برای حفظ جایگاه فقاهت در ساختار سیاسی کشور دنبال کرد .
حجتالاسلام ابوالحسنی در ادامه به جریانشناسی روحانیت در عصر مشروطه پرداخت و گفت: در تحلیل جریانهای روحانی آن دوره، دستهبندیهای مختلفی وجود دارد، اما به صورت کلی میتوان چند جریان اصلی را مطرح کرد .
وی جریان نخست را گروهی از علما دانست که از ابتدا از مشروطه حمایت کردند و تا پایان مشروطه دوم نیز در مسیر حمایت از آن باقی ماندند و افزود: از شخصیتهای این جریان میتوان به آخوند خراسانی و میرزای نائینی اشاره کرد .
این استاد حوزه درباره جریان دوم اظهار داشت: گروهی از علما از ابتدا نسبت به مشروطه موضع احتیاط یا مخالفت داشتند؛ از جمله مرحوم سیدمحمدکاظم یزدی، صاحب کتاب «عروهالوثقی»، و آخوند ملا قربانعلی زنجانی .
وی جریان سوم را مربوط به عالمانی دانست که خود از بنیانگذاران مشروطه بودند، اما پس از مشاهده انحرافات جریان مشروطهخواه سکولار، به اصلاح و هشدار پرداختند .
حجتالاسلام ابوالحسنی تأکید کرد: این گروه مخالف اصل عدالتخواهی و مبارزه با استبداد نبودند، بلکه با انحراف مشروطه از مسیر دینی مخالفت کردند و نمونه برجسته آن شیخ فضلالله نوری است .
وی ادامه داد: شیخ فضلالله نوری از ابتدا با اصل اصلاح امور کشور و مقابله با استبداد مخالف نبود، اما زمانی که مشاهده کرد جریانهای غربگرا و وابسته به بیگانگان در حال تغییر مسیر نهضت هستند، هشدار داد .
این پژوهشگر تاریخ معاصر خاطرنشان کرد: در کنار شیخ فضلالله، شخصیتهایی مانند آیتالله سیداحمد طباطبایی، برادر سیدمحمد طباطبایی، و میرزا حسن آقا مجتهد تبریزی نیز در همین مسیر قرار داشتند .
وی در پایان این بخش گفت: این بزرگان معتقد بودند مشروطه باید در چارچوب اسلام و فقه شیعه حرکت کند، نه اینکه به ابزاری برای کنار زدن دین و حذف نقش روحانیت تبدیل شود .
نفوذ جریانهای منحرف میتواند مسیر نهضتها را تغییر دهد
حجتالاسلام ابوالحسنی منذر در ادامه سخنان خود، با اشاره به جریانهای مختلف روحانی در عصر مشروطه اظهار داشت: در کنار عالمان اصیل و مجاهد، افرادی نیز بودند که لباس روحانیت بر تن داشتند، اما در حقیقت از مبانی اصیل تشیع فاصله گرفته بودند و گاهی به عنوان ابزار جریانهای بیگانه عمل میکردند .
وی با اشاره به شیخ ابراهیم زنجانی به عنوان یکی از نمونههای این جریان، گفت: شیخ ابراهیم زنجانی در ابتدا طلبهای متدین بود، در جوانی به نجف رفت و نزد برخی از عالمان بزرگ آن زمان تحصیل کرد .
این پژوهشگر تاریخ معاصر افزود: وی در خاطرات خود نقل کرده است که در مباحث دینی با پیروان فرقه بهائیت مناظره میکرد و در دفاع از عقاید شیعه سخن میگفت؛ همچنین اشعاری در مدح اهلبیت(ع) سروده بود و در ظاهر فردی متشرع به شمار میرفت .
وی ادامه داد: اما به تدریج دچار دگرگونی فکری شد و به جریانهای انحرافی و وابسته نزدیک گردید؛ به گونهای که بعدها عضو برخی محافل فراماسونری مانند «لژ بیداری ایرانیان» و «انجمن آدمیت» شد .
حجتالاسلام ابوالحسنی اظهار داشت: شیخ ابراهیم زنجانی بعدها در جایگاه دادستان، در محاکمه شیخ فضلالله نوری نقشآفرینی کرد؛ محاکمهای که از نظر بسیاری از تاریخپژوهان، یک دادگاه واقعی با معیارهای حقوقی نبود، بلکه بیشتر به جلسهای برای صدور حکم از پیش تعیینشده شباهت داشت .
وی تصریح کرد: جریانهایی که پشت صحنه این ماجرا بودند، نمیخواستند صدای شیخ فضلالله نوری و اندیشه او در جامعه باقی بماند .
این استاد حوزه افزود: شیخ ابراهیم زنجانی در ادامه مسیر خود، نه تنها از اندیشههای غربگرایانه دفاع کرد، بلکه در برخی نوشتههایش به مقدسات شیعه نیز اهانتهایی روا داشت .
وی این تغییر مسیر را نمونهای از دگردیسی فکری و نفوذ در میان نیروهای مذهبی دانست و گفت: گاهی فردی با ظاهر دینی وارد عرصه میشود، اما بر اثر وابستگیها، دنیاطلبی یا تأثیر جریانهای فکری بیگانه، مسیر خود را تغییر میدهد .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به آثار مرحوم استاد علی ابوالحسنی(منذر) درباره این موضوع، اظهار داشت: ایشان در کتابهای خود به بررسی دگرگونی فکری شیخ ابراهیم زنجانی پرداخته و اینکه چگونه فردی که روزگاری اهل دعا و مباحث دینی بود، به جایی رسید که در برابر یکی از بزرگترین فقهای شیعه قرار گرفت را موضوعی عبرتآموز برای تاریخ دانسته است .
وی افزود: شیخ فضلالله نوری برای جلوگیری از نفوذ چنین جریانهایی تلاش میکرد و معتقد بود اگر عناصر منحرف و وابسته در ساختارهای سیاسی نفوذ کنند، نهضت عدالتخواهی از مسیر اصلی خود خارج خواهد شد .
رد ادعای نقش آخوند خراسانی در شهادت شیخ فضلالله
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به برخی ادعاهای تاریخی درباره شهادت شیخ فضلالله نوری گفت: ادعای برخی افراد مبنی بر اینکه آخوند خراسانی دستور قتل شیخ فضلالله را صادر کرده بود، با شواهد تاریخی سازگار نیست .
وی ادامه داد: بر اساس نقلهای تاریخی، هنگامی که خبر دستگیری شیخ فضلالله به نجف رسید، آخوند خراسانی تلاش کرد از آسیب رسیدن به او جلوگیری شود و حتی در این زمینه پیامی ارسال کرد، اما این پیام به موقع نرسید و پس از شهادت شیخ منتشر شد .
این پژوهشگر تاریخ حوزههای علمیه خاطرنشان کرد: این حادثه نشان داد که چگونه قطع ارتباط میان علما و ایجاد فاصله میان حوزههای علمیه نجف و تهران، میتواند زمینه سوءاستفاده جریانهای فرصتطلب را فراهم کند .
حجتالاسلام ابوالحسنی در ادامه با اشاره به درسهای مهم تاریخ مشروطه اظهار داشت: یکی از مهمترین درسهای مشروطه، ضرورت حفظ وحدت و ارتباط میان علما و نخبگان دینی است .
وی افزود: در نهضت تحریم تنباکو، میرزای شیرازی در سامرا با علمای تهران، از جمله میرزا حسن آشتیانی و شیخ فضلالله نوری، ارتباط مستمر داشت و همین ارتباط موجب هماهنگی میان رهبری نهضت و نیروهای میدانی شد .
این استاد حوزه تصریح کرد: رهبر یک نهضت اگر با بدنه اجتماعی و نیروهای میدانی ارتباط درست نداشته باشد، ممکن است اطلاعات نادرست به او برسد و تصمیمگیری برای او دشوار شود .
وی ادامه داد: در مشروطه نیز یکی از مشکلات این بود که جریانهایی تلاش کردند میان علمای نجف و علمای داخل ایران فاصله ایجاد کنند تا پیامهای واقعی به درستی منتقل نشود .
حجتالاسلام ابوالحسنی افزود: شیخ فضلالله نوری هشدار میداد که برخی افراد خود را پشت نام علما پنهان کردهاند، اما هدفشان تغییر مسیر نهضت است .
ضرورت مراقبت از نفوذ عناصر منحرف در ساختارهای تصمیمگیری
وی دومین درس مشروطه را مراقبت از نفوذ عناصر منحرف در ساختارهای تصمیمگیری دانست و گفت: مسئولان، نخبگان و مدیران جامعه باید مراقب باشند جریانهای بیگانهگرا و کسانی که با مبانی دینی زاویه دارند، در جایگاههای حساس قرار نگیرند .
حجتالاسلام ابوالحسنی تأکید کرد: تجربه مشروطه نشان داد بیتوجهی به این مسئله میتواند سرنوشت یک نهضت بزرگ را تغییر دهد .
وی خاطرنشان کرد: شیخ فضلالله نوری تأکید داشت مخالفت او با اصل مجلس نیست، بلکه اعتراضش به حضور کسانی است که میخواهند مجلس را از مسیر اسلامی خارج کنند .
این پژوهشگر تاریخ معاصر افزود: شیخ فضلالله معتقد بود اگر مجلس بر اساس اسلام و عدالت حرکت کند، مورد حمایت است؛ اما اگر به ابزاری برای مقابله با دین تبدیل شود، باید نسبت به آن هشدار داد .
حجتالاسلام ابوالحسنی منذر در ادامه سخنان با اشاره به تحلیل شیخ فضلالله نوری از روند تحولات مشروطه اظهار داشت: یکی از نکات مهم در تاریخ مشروطه، هشدارهای شیخ فضلالله نسبت به آینده نهضت بود .
وی افزود: نقل شده است که برخی از علما به شیخ فضلالله میگفتند اجازه دهید ابتدا مشروطه پیروز شود و سپس با عناصر منحرف و کسانی که مسیر نهضت را تغییر میدهند، برخورد خواهیم کرد .
این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: پاسخ شیخ فضلالله بسیار دقیق و تاریخی بود؛ ایشان میفرمود: «من میترسم؛ امروز که این افراد هنوز به قدرت نرسیدهاند، شما نمیتوانید آنها را کنار بزنید؛ فردا که قدرت را در دست گرفتند، دیگر امکان مقابله با آنها وجود نخواهد داشت . »
وی خاطرنشان کرد: شیخ فضلالله هشدار میداد اگر جریانهای بیگانهگرا و مخالف مبانی دینی در بدنه نهضت نفوذ کنند، ابتدا شخصیتهایی مانند او را حذف خواهند کرد و سپس به سراغ دیگر علما خواهند رفت .
تداوم حذف علما پس از شهادت شیخ فضلالله
حجتالاسلام ابوالحسنی با بیان اینکه تاریخ صحت این هشدارها را نشان داد، اظهار داشت: پس از شهادت شیخ فضلالله نوری در ۱۳ رجب سال ۱۲۸۸ شمسی در میدان توپخانه تهران، جریان حذف و ترور علما متوقف نشد .
وی افزود: همان جریانهایی که در شهادت شیخ فضلالله نقش داشتند، بعدها به سراغ سیدعبدالله بهبهانی رفتند و او را نیز ترور کردند؛ در این حادثه عوامل مسلح شبانه وارد خانه ایشان شدند و این عالم بزرگ را به شهادت رساندند .
این استاد حوزه تصریح کرد: این حوادث نشان داد حذف یک عالم، پایان ماجرا نیست؛ بلکه اگر جریانهای انحرافی مهار نشوند، شخصیتهای دیگر را نیز هدف قرار خواهند داد .
وی ادامه داد: حتی برخی از علمایی که در ابتدا در صف مشروطهخواهان بودند، بعدها مورد حمله قرار گرفتند .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به جایگاه آخوند خراسانی گفت: آخوند خراسانی، از مراجع بزرگ نجف و از حامیان مشروطه، پس از مشاهده انحرافات ایجادشده، قصد داشت برای اصلاح امور به ایران بیاید .
وی افزود: در منابع تاریخی آمده است که آخوند خراسانی نسبت به مسیر پیشآمده نگران شده بود و تصمیم داشت با حضور در ایران، اوضاع را اصلاح کند، اما پیش از حرکت در نجف از دنیا رفت .
این پژوهشگر تاریخ معاصر خاطرنشان کرد: برخی از نزدیکان و پژوهشگران، مرگ ایشان را مشکوک دانسته و از احتمال مسمومیت سخن گفتهاند؛ اما واقعیت تاریخی این است که پس از حذف شیخ فضلالله و دیگر عالمان، جریانهای غربگرا و وابسته توانستند مسیر مشروطه را تغییر دهند .
حجتالاسلام ابوالحسنی با اشاره به سرنوشت برخی نیروهای مؤثر در مشروطه اظهار داشت: حتی شخصیتهایی مانند ستارخان که در پیروزی مشروطه نقش داشت، بعدها مورد بیمهری قرار گرفت .
وی افزود: در حادثهای، یپرمخان ارمنی به سوی ستارخان شلیک کرد و او مجروح شد و پس از آن نیز در انزوا قرار گرفت .
این استاد حوزه تأکید کرد: این اتفاقات نشان میدهد کسانی که برای کنار زدن روحانیت و جریان دینی تلاش کردند، در نهایت حتی بسیاری از نیروهای خودشان را نیز کنار گذاشتند .
وی با اشاره به دوره رضاخان گفت: اگر در تاریخ، روحانیت شیعه مورد هجمه قرار گرفت، پس از آن نوبت همان جریانهایی رسید که این هجمه را تئوریزه کرده بودند .
حجتالاسلام ابوالحسنی افزود: در دوران رضاخان، ابتدا با حمله به روحانیت و محدود کردن حوزههای علمیه، مسیر برای استبداد رضاخانی فراهم شد و سپس بسیاری از روشنفکرانی که از این سیاستها حمایت کرده بودند، خود قربانی همان حکومت شدند .
وی ادامه داد: شخصیتهایی مانند آیتالله مدرس، حاجآقانورالله اصفهانی و دیگر علما، قربانی سیاستهای ضد دینی رضاخان شدند؛ مدرس را با زبان روزه در تبعید تحت فشار قرار دادند و سرانجام به شهادت رساندند .
شیخ فضلالله نوری؛ نماد مقاومت در دفاع از دین
حجتالاسلام ابوالحسنی در ادامه به درسهای مهم از شخصیت شیخ فضلالله نوری اشاره کرد و گفت: نخستین درس، مقاومت است؛ شیخ فضلالله فقیهی بود که حاضر نشد برای حفظ موقعیت شخصی یا جایگاه اجتماعی، از اصول دینی خود کوتاه بیاید .
وی افزود: نقل شده است که شیخ فضلالله میگفت: «حاضرم بدنم را با نفت بسوزانند، اما در دین خدا خللی وارد نشود .»
این پژوهشگر تاریخ حوزههای علمیه تصریح کرد: این جمله نشاندهنده روحیه یک عالم مجاهد است که حقیقت را بر جان خود مقدم میداند .
وی با اشاره به دیدگاه برخی پژوهشگران غربی درباره شیخ فضلالله نوری اظهار داشت: پیتراوری، استاد دانشگاه کمبریج، در تحلیل خود از شیخ فضلالله نوشته است که او نه در پی بازگشت به استبداد سلطنتی بود و نه دنبالهرو لیبرالیسم غربی؛ بلکه به دنبال حاکمیت ارزشهای دینی و الهی بود .
حجتالاسلام ابوالحسنی دومین درس مشروطه را پرهیز از اعتماد به دشمن خارجی دانست و گفت: تجربه مشروطه نشان داد ورود قدرتهای خارجی، بهویژه انگلیس، به مسائل داخلی کشور میتواند مسیر یک نهضت را تغییر دهد .
وی افزود: شیخ فضلالله نوری نسبت به این دخالتها هشدار میداد و معتقد بود استقلال سیاسی بدون استقلال فکری و فرهنگی امکانپذیر نیست .
بصیرت، مهمترین درس تاریخ مشروطه است
حجتالاسلام ابوالحسنی منذر در پایان سخنان خود، با اشاره به درسهای مهم تاریخ مشروطه اظهار داشت: یکی از مهمترین عبرتهایی که از تاریخ مشروطه میگیریم، مسئله بصیرت است .
وی افزود: مقام معظم رهبری درباره مشروطه فرمودند که این حادثه، درسها و عبرتهای فراوانی برای ملت ایران دارد و شیخ فضلالله نوری از جمله شخصیتهایی بود که مسیر را درست تشخیص داد .
این پژوهشگر تاریخ معاصر با اشاره به دیدگاه امام خمینی(ره) و شهید مطهری درباره شیخ فضلالله نوری گفت: امام خمینی(ره) درباره ایشان فرمودند «شیخ فضلالله نوری مجتهدی مجاهد و دارای مقامات عالیه بود» و شهید مطهری نیز تصریح میکند که شیخ فضلالله نوری، عالمی عادل، مجتهد مسلم و دارای جایگاه علمی برجسته بود .
وی تأکید کرد: مسئله اصلی شیخ فضلالله، مخالفت با اصل عدالتخواهی و اصلاح کشور نبود؛ بلکه دغدغه او این بود که نهضت از مسیر اسلام و شریعت جدا نشود .
حجتالاسلام ابوالحسنی ادامه داد: شیخ فضلالله مشاهده میکرد برخی جریانها با شعار آزادی و عدالت، درصدد کنار گذاشتن دین از عرصه اجتماعی هستند و به همین دلیل بر ضرورت حفظ هویت اسلامی جامعه تأکید میکرد .
وی دومین درس مهم از شخصیت شیخ فضلالله نوری را مراقبت در برابر جریان سازشکار و اعتماد به دشمن دانست و اظهار داشت: تاریخ نشان داده است هرگاه جامعهای برای حل مشکلات خود به بیگانگان امید ببندد، هزینههای سنگینی خواهد پرداخت .
این استاد حوزه افزود: نهضتهایی که با تکیه بر قدرتهای خارجی شکل بگیرند، در نهایت استقلال خود را از دست خواهند داد و شیخ فضلالله نوری در زمان خود این خطر را شناخت و نسبت به آن هشدار داد .
وی با اشاره به پیامدهای سکوت در برابر انحراف گفت: تاریخ مشروطه نشان داد که بیتفاوتی در برابر انحراف، هزینه دارد؛ مردمی که در تهران و میدان توپخانه شهادت شیخ فضلالله نوری را دیدند و اعتراض جدی نکردند، بعدها پیامدهای تلخ آن دوره را تجربه کردند .
حجتالاسلام ابوالحسنی خاطرنشان کرد: سالها بعد کشور گرفتار استبداد رضاخانی شد؛ استبدادی که بسیاری از آزادیهای اجتماعی و دینی را محدود کرد و مشکلات فراوانی برای جامعه ایجاد کرد .
وی ادامه داد: قحطیهای بزرگ، دخالتهای خارجی و مشکلات فراوان پس از مشروطه، بخشی از پیامدهای آن دوره تاریخی بود .
این پژوهشگر تاریخ معاصر تصریح کرد: شیخ فضلالله هشدار میداد برخی افراد با شعار مبارزه با استبداد، ممکن است زمینه نفوذ استعمار را فراهم کنند و تاریخ نشان داد این هشدارها بیدلیل نبود .
ضرورت شناخت دشمن و دفاع از حقیقت
حجتالاسلام ابوالحسنی با تأکید بر ضرورت استفاده از تجربههای تاریخی برای امروز گفت: اگر در برابر ظلم و تجاوز دشمن، تحریف حقیقت و جریانهای نفوذی بیتفاوت باشیم، هزینه خواهیم پرداخت .
وی افزود: جامعهای که از آرمانها و ارزشهای خود دفاع نکند، ممکن است گرفتار همان مشکلاتی شود که ملتهای دیگر گرفتار شدند .
وی خاطرنشان کرد: دفاع از حق، شناخت دشمن، حفظ بصیرت و ایستادگی بر اصول، از مهمترین درسهای تاریخ مشروطه است .
حجتالاسلام ابوالحسنی در پایان سخنان خود با معرفی برخی منابع مطالعاتی درباره مشروطه و استعمار اظهار داشت: کتاب «استعمارشناسی» که حاصل سالها پژوهش است، مبانی اقتصادی، تاریخی، فلسفی و سیاسی استعمار را بررسی میکند و بخش مربوط به استعمار انگلیس در آن اهمیت ویژهای دارد .
وی افزود: همچنین مجموعههای پژوهشی گستردهای درباره تاریخ استعمار منتشر شده که مطالعه آنها برای شناخت جریانهای استعماری مفید است .
این پژوهشگر تاریخ معاصر کتاب «شیخ شهید؛ فقیه تهران، دیدهبان ایران» با مقدمه آیتالله سبحانی را از دیگر آثار مهم در این زمینه دانست و گفت: این کتاب به بررسی شخصیت علمی، فقهی و سیاسی شیخ فضلالله نوری میپردازد .
وی همچنین مطالعه آثار مرحوم استاد علی ابوالحسنی(منذر) درباره شیخ فضلالله نوری و جریان مشروطه را توصیه کرد و گفت: پژوهش درباره زندگی و خاطرات شیخ ابراهیم زنجانی نیز برای شناخت مسئله نفوذ، دگردیسی فکری و نقش جریانهای فراماسونری در مشروطه اهمیت دارد .
حجتالاسلام ابوالحسنی در پایان با دعا برای علو درجات شیخ شهید آیتالله حاج شیخ فضلالله نوری و همه شهدای روحانیت شیعه، اظهار داشت: امیدواریم خداوند ما را در مسیر شناخت حق، دفاع از حقیقت و پیروی از راه شهیدان ثابتقدم بدارد .